| Hoşgeldin, Ziyaretçi |
Sitemizden yararlanabilmek için kayıt olmalısınız.
|
| Kimler Çevrimiçi |
Şu anda 1975 aktif kullanıcı var. » (0 Üye - 1971 Ziyaretçi) Applebot, Facebook, Google, Yandex
|
| Son Yazılanlar |
Ereğli Ziraat Fakültesi B...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:09 PM
» Yorum 0
» Okunma 56.813
|
Ereğli Ziraat Fakültesi T...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:08 PM
» Yorum 0
» Okunma 7.684
|
Ereğli Ziraat Fakültesi T...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:05 PM
» Yorum 0
» Okunma 451
|
Konya Necmettin Erbakan Ü...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:03 PM
» Yorum 0
» Okunma 4.925
|
Konya Gıda ve Tarım Ünive...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:43 AM
» Yorum 0
» Okunma 59.078
|
Kastamonu Üniversitesi De...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:42 AM
» Yorum 0
» Okunma 10.271
|
Kütahya Dumlupınar Üniver...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:42 AM
» Yorum 0
» Okunma 7.846
|
Kırıkkale Üniversitesi De...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:41 AM
» Yorum 0
» Okunma 7.212
|
Pamukkale Üniversitesi Ça...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:40 AM
» Yorum 0
» Okunma 6.458
|
Burdur Mehmet Akif Ersoy ...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:39 AM
» Yorum 0
» Okunma 10.436
|
|
|
| Kışın Seralarda Çevre Koşullarının Sağlanması |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 11:02 PM - Forum: Seracılık
- Yorum Yok
|
 |
Sera bitkilerinin gelişmesi için çevre koşullarının uygun olmadığı zamanlarda bitkilerin gelişmesi için uygun ortamların yaratıldığı yapılardır. Bitkilerin büyümeleri ve gelişmeleri için, sera içi
sıcaklığının belirli sınırlar arasında tutulması ve soğuk mevsimlerde de seranın ısıtılması gerekir. Sıcak mevsimlerde de sera çeşitli önlemlerle soğutulmalıdır. Yoksa sıcaklığın 30°C'yi aştığı zamanlarda
bitkilerin büyük çoğunluğunda özümleme durmaktadır. Bu nedenle seraların kışın ısıtılması, yazın ise soğutulması gerekir.
Bir yerde sera kurulurken, seranın ekonomik olup, olmadığına karar verilirken, seranın ısıtma giderleri göz önüne alınmalıdır. Seranın ısıtma giderleri, sera karlılığında en büyük etmendir. Ülkemiz
seralarında soğuk zamanlarda sera ısısının bitkilerin istediği sıcaklık derecelerine kadar yükseltilmesinin ekonomik olmayacağı belirlenmiştir. Bunun için seralarımızda yalnız bitkileri dondan koruyan
ısıtmanın yapılmasının yeterli olacağı ileri sürülmekte ve ucuz enerji kaynağının bulunmadığı iç bölgelerimizde seracılığın ekonomik olmayacağı belirlenmiştir. Bunun için ülkemiz seralarında şu önlemlerin
alınması gerekmektedir.
1. Sera kurulacak yerin kuzeyi kapalı, hafif güneye eğimli araziler seçilmelidir.
2. Kışın seranın güneş ışıklarından yararlanması için seralar doğu batı yönünde yerleştirilmeli ve sürekli esen rüzgar yönüne göre de sera yönlendirilmesi yapılmalıdır.
3. Isıtma özellikleri ve ısıtma hacmi yönünden alçak yapılı seralar istenirse de, yazın bu seraların soğutulması yanında bu seralarda donlu günlerde dış kısma yakın bitkiler daha çabuk donmaktadır.
4. Yetiştirme sistemi olarak sonbahar ve ilkbahar yetiştirme türleri seçilmelidir.
5. Düşük sıcaklıklarda döllenen ve hormonlara iyi yanıt veren bitki çeşitleri seçilmelidir.
6. Güneş enerjisinden yararlanabilen ve ısı yalıtımı iyi olan sera tipleri geliştirilmelidir.
7. Sera çatılarına yerleştirilen yağmurlama sistemleri kışın bitkileri dondan korumak, yazın da sera içi sıcaklığını düşürmek için kullanılmalıdır.
8. Seranın yan duvarları, donlu günlerde plastikle örtülerek sera içi sıcaklığının 3-4°C daha yükselmesi sağlanmış olur.
9. Seralarda plastik şiltelere doldurulan su bitkileri -2, -3°C'ye kadar dondan koruyabilir. Bu iş için kalınlığı 0.40 mm olan ve 50 cm genişliğindeki plastik hortumlar bitkilerin dar aralarına içi su
doldurularak yerleştirilir ve uçları bağlanır. Gündüz şiltelerde ısınan su, gece ısıyı ortama vererek sera içi sıcaklığının düşmesine engel olur.
10. Sera içi sıcaklığını korumada diğer bir yöntem, sera içi tünel sistemidir. Bu yöntem alçak tünel içindeki fide ve bitkiler için kullanılabilir. Sıcaklık serada 0°C iken, sera içine kurulmuş tünelde 3-
5°C olmakta ve sulama ile bu sıcaklık daha da artmaktadır.
11. Seralardaki bitkilerin güneş ışığından daha iyi yararlanmaları için, toprağın üzerine malç plastiklerde yapılabilir. Böylece toprağın daha çok ısınması, tohumların daha çabuk sürmesi ve fidelerin daha
hızlı gelişmesi sağlanmış olur.
12. Dikim sıra aralarına 40 - 45 cm kalınlıkta hendekleme şeklinde çiftlik gübresi kullanılması toprak ve sera sıcaklığını arttırıcı etkisi olmakta ise de, çiftlik gübresi oldukça pahalıdır.
13. ilkbahar yetiştiriciliğinde geç donlar nedeniyle serada sıcaklık 1-2 °C'ye düştüğü durumlarda bitki sıraları aralarının sulanması yararlı olmaktadır. Sıcaklık dışarıda -2°C, -3 °C'ye düşünce cam
seralarda -1, -2°C'ye düşünce plastik seralarda, bu sulamalar bitkiyi dondan korumaktadır.
1. Seraların Isıtılması
Sera içi ısıtılırken, ısının sera içinde dengeli olarak dağılması gerekir. Sera içinde ısının dengeli olarak dağıtılmaması, seranın bir kısım yerlerinin soğuk olmasına ve bir kısım yerlerinin sıcak olmasına
neden olur.
Isıtılan seralarda ısı çeşitli yollarla sera dışına taşınmaktadır. Isıtma sistemiyle, bu kayıplar karşılanmalıdır. Seranın karlılığını arttırmak için ısı yalıtımına da önem verilmelidir.
Bir sera ısıtma sisteminin şu özelliklerde olması gerekir.
1. Sera ısıtma sistemi, dış hava sıcaklığına bağlı olmadan sera içi sıcaklığını istenilen sınırlar içinde tutabilmeli,
2. Sera içi sıcaklığı, bütün sera içinde eşit olmalı,
3. Sera ısıtma sistemi çalışmaya başladıktan sonra, işlemler tekrar edilmeden çalışabilmen,
4. Sera ısıtma sistemi bir mevsim boyunca, bakıma gereksinme duymadan çalışabilme!!,
5. Sera ısıtma sistemi için gerekli yakıt kolay sağlanabilmeli,
6. Sera ısıtma sistemi verimli çalıştırılabilmelidir.
Bir sera sisteminde yukarıdaki etmenlerin yanında, sera ısıtma sisteminin yapım masrafı, işletmenin ısıtma giderlerine ayırabileceği para miktarı ve sistemin verimliliği özellikle etkilidir.
2. Serada Isı Gereksinimi
Seranın ısıtılması için gerekli enerji, birim zamanda sera içine verilmesi gereken ısı miktarıyla belirlenir ve bunun birimi KJ/h, Kcal/h veya W’dır.
Isı iletimiyle ilgili yayınlarda görülen bu farklı birimlerin ilişkisini verirsek, konunun eşitlikleri arasında daha kolay bir bağ kurulabilir. 1 Kal = 4.186 Jul yada 1 Jul = 0.239 Kal. 1 K Kal/m2 h°C =
1.163 W/m2 °K yada 1 W/m2. K = 0.86 K Kal/m2 h°C 0.278 W = 1 KJ yada 1 W= 3.6 KJ Sera için gerekli ısı miktarının belirlenmesinde şu etmenler göz önüne alınır.
1. Sera hacmi ve dış yüzey büyüklüğü
2. Sera örtü malzemesinin çeşidi ve örtü kat sayısı
3. Isı kayıp alanlarının büyüklüğü etkilidir.
2.1. Sera Dış Yüzey Büyüklüğü Etkisi
Seranın şekli ve büyüklüğüne bağlı olarak, sera yüzeylerinden kondüksiyon yoluyla ısı kaybı, sera dış yüzey alanıyla doğru orantılıdır. Bir serada birim taban alana düşen sera örtüsü alanı, sera taban
alanının küçülmesiyle fazlalaşır, sera taban alanı büyüdükçe aynı değer oldukça azalır. Bu nedenle küçük seralarda birim taban alanına düşen ısı yükü fazla, büyük seralarda ise küçüktür. Bu yüzden
birbirinden ayrı fazla sayıda seraların ısıtılması, bu seraların toplam alanına eşit büyük bir seranın ısıtılmasından daha masraflı olur. Bu nedenle sera dış yüzey alanının hesaplanması gerekir.
Tarımda kullanılan örtü tiplerinden yüksek tünel ve seralarda ısıtma yapılabildiği için, bu iki örtü tipinin dış yüzey alanının hesaplanması üzerinde durulacaktır.
Yüksek tünelin dış yüzeyi toplam alanı, yarım silindirik dış yüzeyle, ön ve arka yarım daire yüzeylerin toplamına eşittir. Yüksek tünelin yarım silindirik dış yüzeyinin büyüklüğü şöyle hesaplanır.
Ay = 1,57. L . b
Eşitlikte;
Ay = Yüksek tünel yan yüzey alanı (m2),
L = Yüksek tünel uzunluğu (m),
b = Yüksek tünelin genişliği (m).
Yüksek tünelin ön ve arka yüzey alanları da aşağıdaki eşitlik yardımıyla bulunur.
Aö=0,39.b2
Eşitlikte;
Aö=Yüksek tünel ön yüzey alanı (m2),
b=Yüksek tünelin genişliği (m).
Ön ve arka yüzeyler aynı büyüklükte olduğu için, yukarıda hesaplanan değerin 2 katı alınmalıdır. Yüksek tünelin toplam dış yüzey alanını da şöyle buluruz.
A=Ay+2.Aö
Eşitlikte;
A=Yüksek tünel dış yüzey alanı (m2),
Ay=Yüksek tünel yan yüzey alanı (m2),
Aö=Yüksek tünel ön yüzey alanı (m2).
Seralar dış yüzey, yan duvarlar, çatı yüzeyleri ve ön yüzeylerden oluşur. Yan duvarlar, dikdörtgen şeklinde olduğu için, sera uzunluğu ile yan duvar yüksekliği çarpımının iki katı bulunur. Bunu eşitlikle
gösterirsek;
Ay=L.h
Eşitlikte;
Ay=Sera yan duvar alanı (m2);
L=Sera uzunluğu (m),
h=Sera yan duvar yüksekliği (m).
Buradan çıkan değerin iki katı, sera yan duvar alanını verir.
Çatı yüzeylerinde dikdörtgen iki tanedir. Sera boyutlarından yararlanılarak çatı boyutunu aşağıdaki eşitlikle bulabiliriz.
bç=0.5.b/cos?
Eşitlikte;
bç = Çatı genişliği (m),
b = Sera genişliği (m),
? = Çatı eğim açısıdır.
Bu değer, ayrıca şöyle hesaplanabilir.
(bç=(hm)2+(b/2)2)0.5
Bir çatı yüzeyini de şöyle hesaplarız.
Aç= 0.5.b.l/Cos?
Aç= çatı yüzey alanı(m)
b= Sera genişliği (m)
?= Çatı eğim açısı.
L= sera uzunluğu(m)
Yukarıda bulunan değerin sera uzunluğu ile çarpımı bir sera yan çatı alanını bununda iki kat toplamı sera çatı alanını vermektedir. Sera ön yüzeylerinin alanını bulabilmek için, sera yan duvarından sonraki
mahya yüksekliğinin hesaplanması gerekir.
hm=0.5.b.tg?
Eşitlikte;
hm=Sera mahya yüksekliği(m)
b= sera genişliği(m)
Sera ön yüzey alanını da şöyle hesaplanabilir.
Aö = h.b+0.5.hm.b=b (h+0.5hm)
Eşitlikte:
Aö= sera ön yüzü alanı(m2)
b= sera genişliği(m)
hm= sera yan duvarlarından sonraki mahya yüksekliği(m)
h= sera yan duvar yüksekliği
Sera ön yüzey alanının iki katı toplam sera ön yüzey alanını vermektedir.
Sera toplam dış yüzey alanı,
As = 2. (Ağ + Ay + AO)
Eşitlikte:
As= Toplam sera dış yüzey alanı (m2),
Aç= Sera çatı alanı (m2),
Ay= Sera yan duvar alanı (m2),
AÖ= Sera ön yüzey alanı (m2),
Seranın ısıtılması için gerekli ısı miktarı belirlenmesinde sera toplam yüzey alanı yanında; seranın toplam hacmi de önemlidir. Bitkilerin üstünde kalan ve doğal havalandırmada etkili olan sera boşluğunun da
ısıtılması gerekir.
Seranın ısıtılması için gerekli ısı miktarı, sera örtüsünün ısı iletimine, sera dış yüzey alanı büyüklüğüne, sera tipi ve yüksekliğine bağlı olarak değişmektedir. Sera yüksekliğinin ülkemiz koşulları için en
az 2.00 - 2.20 m arasında ve toplam sera mahya yüksekliğinin ise, 3,50 - 4,00 m arasında olması gerekmektedir. Ayrıca serada bitkiler üzerinde kalan boşluğun sera hacminin % 30'undan az olmaması
önerilmektedir.
2.2. Örtü Malzemesinin Etkisi
Seralarda kullanılan farklı örtü malzemesinin ısı geçirgenliği değişiktir. Cam ve plastiklerin ısı geçirgenliği ile ilgili bilgiler çatı örtü malzemesi anlatılırken verilmiştir.
Örtü malzemesi içinde ısı yalıtımı özelliği en az olan PE plastik örtüdür.
Sera örtü malzemesinin çift olarak kullanılması malzemenin ısı yalıtım özelliğinin iyileşmesine neden olur. Örtü malzemeleri arasındaki boşluğun 2 -20 cm arasında olması gerekir. Ayrıca çift ya da üç kat
olarak üretilen sert sera örtü malzemeleri ile serada ısı yalıtımı iyileştirilmekte ve bu örtülerle serada ısı kaybı % 60'a kadar azaltabilmektedir.
2.3. Isı Sızma Kayıpları
Seraların kapı ve pencereleri çevrelerinden, örtü malzemesinin ekleme kısımlarından, duvar ve çatıların birleştikleri yerlerden sera dışına ısı taşınması ile ısı kaybı olmaktadır. Bu sızdırma kayıpları
seranın diğer yerlerinden olan ısı kaybının % 10 - 15 dolayında fazlalaşmasına neden olur. Yani seradaki ısı kaybına % 10 - 15 eklenerek, sızmalardan dolayı olan ısı kaybı da hesaplamaya eklenmiş olur. Cam
yüzeyinin altına, plastik ikinci bir örtünün yerleştirilmesi ısı kaybını önemli ölçüde azaltabilir.
3. Serada Isı Gereksiniminin Hesaplanması
Seraların örtü malzemesi olan cam ve plastiğin ısı geçirme özelliğinin yüksek olması nedeniyle, seralar çabuk ısınır ve çabuk soğurlar. Serada bitkinin iyi bir şekilde gelişebilmesi için seranın sıcaklığı
düştüğü zaman sera içine ısı verilmesi gerekmektedir.
Seraya verilecek ısının miktarı şu etmenlere bağlıdır.
1. Sera dışındaki hava sıcaklığına,
2. Sera içinde istenilen sıcaklık derecesine,
3. Seranın dış yüzeylerinin toplam alanına,
4. Sera örtü malzemesinin tipine ve kat sayısına,
5. Seranın yapı kalitesine bağlı olarak değişir.
Seraların bulunduğu yerde çevre sıcaklığının en düşük olduğu zamanlarda, sera içinin istenilen sıcaklık derecesinde (15-25°C) tutulabilmesi için seranın ısıtılması gerekir. Bu şekilde ısıtma fazla pahalı
olacağından sera içi sıcaklığı bir süre 7-10°C' ta tutulabilir. Bu sıcaklık derecelerinde bitkilerin gelişme hızı yavaşlasa bile, bitki yetiştiriciliği yönünden sakıncalı sayılmayabilir.
Seralarda ısıtma gereksiniminin hesaplamasında en önemli etken seranın kurulacağı yöredeki meteorolojik kayıtlara göre en düşük çevre sıcaklık derecesi ile bu zamanda sera içinde istenilen uygun sıcaklık
derecesi arasındaki farktır.
Seradan dışarıya olan ısı iletimi, kullanılan örtü malzemesinin özelliğine göre değişmektedir. Ayrıca seranın iyi yapılması ve malzemeler arasında boşlukların olmaması da ısı geçişini engelleyeceğinden
seraların ısıtılması daha kolay olur.
Seraların ısı gereksinimi şu eşitlikle hesaplanabilir.
Q = 0k-Qg
Eşitlikte:
Q= Seranın ısı gereksinimi (W);
Qk= Seradan kaybolan toplam ısı miktarı (W);
Qg= Serada güneş enerjisinden kazanılan ısı miktarı (W).
Serada kaybolan ısı miktarı aşağıdaki eşitlik yardımıyla hesaplanabilir.
Qk = A.U. (tj - td)
Eşitlikte:
Qk = Seradan kaybolan toplam ısı miktarı (W);
A = Sera dış yüzey alanı (m2),
U = Sera yapı malzemelerinin ısı geçirme katsayısı (W/m2.K),
tj= Sera iç sıcaklığı (°C),
td = Sera dışındaki hava sıcaklığı (°C),
Eşitlikte A değeri hesaplanabilir, tj ve td değerleri ilgili çizelgelerden yararlanılarak bulunabilir. U değeri ise aşağıdaki eşitlik yardımıyla hesaplanabilir.
u = us + uh
Eşitlikte:
U = Toplam ısı geçirme katsayısı (W/m2.K),
Us = Seradan atmosfere doğru olan ısı geçirme katsayısı (W/m2.K),
Uh = Havalandırma ısısını karşılayan ısı geçirme katsayısı (W/m2.K).
Sera bölgesinde ortalama rüzgar hızına göre Uh değeri şöyle hesaplanmaktadır.
Uh= 0,19. V
Eşitlikte:
Uh = Havalandırma ısısını karşılayan ısı iletim katsayısı (W/m2.K),
V = Ortalama rüzgar hızı (m/s).
Seradan atmosfere doğru olan ısı taşınımının taşınması daha zordur.
Us=1/((1/fi)+(d/l)+(1/fd))
Eşitlikte;
Us= seradan a.t.m.’ye olan ısı geçiş katsayısı(M/m2,K)
fi=Sera örtüsü iç yüzey iletkenlik katsayısı(W/m2.K)
d= kullanılan örtü malzemesinin kalınlığı(m)
fd= Örtü yüzeyinde a.t.m.’ye olan ısı iletim katsayısı(W/m2.K.)
l= malzemenin ısı geçirgenliği(W/m2.K)
Sera örtüsü iç ve dış yüzey iletkenlik (ısı taşınım) ve örtü malzemesinin ısı iletkenlikleri Çizelge 5.1.’ de verilmiştir. Verilen değerlerden yararlanılarak malzemelerin ayrıca örtü malzemesinin iç ve dış
yüzeylerinde ısı iletim dirençleri kolayca hesaplanabilir.
Sera yapı elemanları ısı iletim katsayılarının hesaplamak yerine Çizelge 5.2.’deki değerleri alarak pratikte kolaylıkla kullanılabilir.
Güneşten seraya gelen ısının miktarını hesaplamadan önce, bu enerjilerin dönüşümlerini inceleyelim. Ülkemiz seraların ısınmasında en büyük etken güneştir. Güneşten gelen enerjinin %25-35’ini sera örtü yüzeyi
%10’unu yapı malzemesi tarafından tutulduğu geriye kalan %55- 65 arasındaki ısı enerjisi seraya girmektedir. Seraya giren güneş enerjisinin %10’u yansıma ile kaybolmaktadır. Böylece güneşten gelen toplam ısı
enerjisinin sera da yaralı şekle dönüşen kısmı yaklaşık olarak %45-55 arasındadır. Seranın güneşten kazandığı toplam ısı miktarı aşağıdaki eşitlik yardımıyla hesaplanmaktadır.
Çizelge 1 Bazı önü malzemeleri nin rüzgarlı ve rüzgarsız koşullarda ısı iletim katsayıları
Örtü malzemesi Kkal/m2h°C Kkal/m2h°C W/m2°k W/m2°k
Cam 5 6 6 7
Plastik 6 7 7 8,5
Plexi-cam(2 katlı) 3,5 4 4 4,5
Çift katlı cam+Plastik 3 3,5 3,5 4
Qg = 0,50. I0. Aç
Eşitlikte:
Qg = Serada güneş enerjisinden kazanılan ısı akımı Kkal/m2.h,
lo = Ortalama günlük radyasyonu yoğunluğu Kkal/m2.h, (Çizelge 5.5'ten alınacak).
Aç = Toplam sera çatı alanı (m2), (Sera çatı alanı, sera taban alanının 1,16 katı alınarak yaklaşık bir değer bulunabilir.)
Isı sızma kayıpları %10-15 yerie %7-10 arasıda tutulursa, seranın güneşten kazanacağı ısı miktarı da yaklaşık olarak hesaplamaya katılmış olur.
Derece - Gün - Sayısına Göre Isı İhtiyacını Hesaplama:
Seralarda ısı gereksiniminin hesaplanmasında bir diğer pratik yöntemde Derece-Gün-Sayıları'dır. Isıtma mevsimi boyunca değişken olan dış hava sıcaklığı ile sera içi ortalama sıcaklığı arasındaki farkın,
ısıtma yapılan gün sayısı ile çarpımı, derece - gün sayısını verir ve şu eşitlikle hesaplanır.
G=z (tj-td)
Eşitlikte:
G - Derece - gün sayısı,
z - Yılda ısıtma yapılan gün sayısı (ortalama sıcaklığı belirli bir değerin altında olan gün sayısı),
tj - td örtü altı ve dış hava sıcaklıkları (°C).
Derece-gün sayılarını, dış hava sıcaklığının 12°C'nin altına düştüğü günler ve sera içi sıcaklığı 19 °C olmasına göre, hesaplanan değerleri Çizelge 5.3'te görülmektedir.
Derece gün sayısına göre yapının yıllık ısı kaybı ve yakıt tüketimi şu eşitliklerle hesaplanır.
Q= 24 .U.G.A./n
Eşitlikte:
Q: Seranın yıllık ısı gereksinimi (Kkal/yil, Kj/yıl, W/yıl),
U: Isı geçirme katsayısı (Kkal/m2 h°C, Kj/m2h°C, W/m2, °k),
G: Derece-gün sayısı (Çizelge 5.1).
A: Seranın dış yüzey alanı (m2),
n: Isıtma sisteminin verimi.
|
|
|
| Herbaryum ve Herbaryum Yapma Teknikleri |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:59 PM - Forum: Peyzaj Mimarlığı
- Yorum Yok
|
 |
Herbaryum: Genel manasıyla bitkilerin konulup saklandığı yerlerdir. Bu, bir çeşit bitki müzesi gibi düşünülebilir. Koruma bilimsel amaçlı olmaktadır. Yani “bitki materyallerinin bilimsel amaçlar doğrultusunda ve bilimsel yöntemlerle kullanılmak üzere, konulup saklandığı yerlerdir”.
![[Resim: 2n9i32b.jpg]](http://i48.tinypic.com/2n9i32b.jpg)
1.1. Herbaryum Yapmanin Amaci
Herbaryum yapmanin amaci çalisan kisiye göre degismekle birlikte genel olarak su sekilde siralanabilir;
a) Bitkiyi tanimak,
b) Bitkinin varligini kanitlamak (bitkinin nerede ve ne zaman yetistigini ögrenmek),
c) Daha sonraki bitkilerle ilgili konularda çalismak,
d) Bitkiye ulasilmasinin mümkün olmadigi zamanlarda elde hazir materyal bulunmasini saglamak,
e) Hastalik ve zararlilara konukçuluk yapan bitkileri toplamak, daha sonra teshiste kullanmak.
1.2. Herbaryum Örneklerinin Kullanim Alanlari
Herbaryum örneklerinin kullanilma amaçlari ise asagidaki gibi siralanabilir;
a) Herbaryumlarda bulunan bitki örnekleri, morfolojik çalismalar yaninda söz konusu bitkinin kök, gövde, yaprak ve çiçek gibi degisik organlarinin mikroskobik olarak incelenmesinde materyal olusturur.
b) Florasi incelenen bölgelerde, bitki gruplarinin dagilisi büyük oranda herbaryum kayitlarina göre belirlenir.
c) Bitkisel üretim, ekoloji ve taksonomi gibi konularda, okul içi egitimde ögrenim amaçli herbaryumlardan faydalanilmaktadir. Ögrencilere özellikle iklim ve mevsimin uygun olmadigi ortamlarda, bitki karakterlerinin gösterilmesi, cins ve türlerin tanitilmasi, herbaryumlardaki bitki örnekleri ile pratik olarak gerçeklesir.
d) Çayir - mera vejetasyonlarini olusturan türlerin, süs bitkilerinin, kültür bitkilerinin ve yabanci otlarin teshisinde herbaryumlar en degerli kaynagi olusturur. Zira son yillarda taksonomik yayinlari inceleyerek bitki tanima teknigi önemini büyük ölçüde kaybetmistir.
e) Özellikle tür ve varyete isimleri temel kabul edilerek, düzenlenen herbaryumlardaki bitki örnekleri kromozomlarla yapilan poliploidi çalismalarinda (zaman içinde seri olustugundan) degerli birer belgesel kayit anlami tasir.
f) Entomolojik ve fitopatolojik çalismalarda konukçu bitkiye bagli teshislerde de büyük önem arz eder.
1.3. Herbaryumda Örneklerin Düzenlenmesi
Her bitki koleksiyoncusu, belli bir amaçla topladigi malzemenin tasnifine yönelik sorunlarla karsilasabilmektedir. Herbaryum hangi bakimdan kurulmak ve devam ettirilmek isteniyorsa, basit olarak tasarlanmalidir. Iyi düsünülmüs bir yapi ve açik seçik bir düzenleme, her bitkiyi hizli bir sekilde bulmamiza yardimci olur. Her bitki koleksiyonu basit bir alfabetik siralama ile düzenlenir. Çiçekli bitkilerde, familyasina göre düzenleme yapmak yeterli olmaktadir. Fakat pratik nedenlerden dolayi alfabetik siralama tercih edilir. Böylece cinslerin bulunmasi kolaylasir. Cinslerin içinde bulunan türlerin siralamasi da alfabetik olarak yapilir. Familya siralamasin da ise bitki topluluklarina ait eserlerden yararlanila bilinir (Stehli und Brünner, 1981).
Toplanan bitkiler, biyolojik sisteme göre (tür, cins, familya, takim, sinif) düzenlenebilir veya akrabalik iliskilerine göre bir arada tutulabilirler. Her iki yöntemin de olumlu ve olumsuz yönleri vardir. Sinifina, takimina, familyasina, cins ve türüne göre biyolojik sirayla düzenlenmis koleksiyon sayesinde biçimsel olarak birbirine benzeyen bitkiler iyi karsilastirila bilinirler.
Biyolojik sisteme göre düzenlemenin temel birimi tür dür. Bunu takip eden basamak, genelde daha fazla türü kapsayan cins (genus) tir. Cinsler ise familya'da toplanirlar. Bunlar, biyolojik sistemdeki isaretlere göre benzerlik gösterirler. Tür, ayni atadan gelen ve birbirleriyle çiftleserek fertil döller verebilen bireyler topluluguna denir. Fakat önemli türleri birbirine benzer olabilen bitki topluluklarinin biyolojik sisteme göre tek tek düzenlenmesi yorucu olmaktadir. Eger koleksiyon faaliyetinde daha fazla bitki topluluguna yönelme olursa, bitki sosyolojisine göre tasnif amaca uygun olur. Bunlar disinda herbaryumlar, tedaviye yönelik bitkilerin kurutulmus yapraklarina, çiçeklerine, türüne, bitkinin bünyesindeki alkoloidlere ve glikozitlere göre düzenlene bilinir.
1.4. Bitkinin Bulundugu Yer ve Çevre
Her bitki türü yeryüzündeki bütün kitalar üzerinde yaygin degildir, bazi türler belirli bir bölgeye aittir. Bir bitki doga içinde sistemin bir parçasi olarak görülmelidir. Sicaklik, su, toprak, isik gibi dis faktörler bitkilerin yasama imkanlarini belirlemektedir. Farkli bir bitki de ihtiyaçlarina uygun bir ortam buldugunda o yere yerlesebilmektedir. Böyle düzenli bir ekolojik dönüsüm bitki türlerinin tesadüfi olarak ortaya çikmadigini belirlemektedir. Bir çok tür, bulunduklari yerin çevre sartlarina bagli olarak, birbiriyle ve diger bitki türleri ile rekabet halindedir. Bu sekilde iklim ve rekabete dayanan, tarihsel bir iklim süreci kosullari ile, bitki türlerinin kombinasyonu sonucu bitki topluluklari olusmustur.
Bitki topluluklarini, ekolojik iliskilere bagli çevre faktörlerini, bitki gelisimlerini, türlerini ve yayilimlarini Bitki Sosyolojisi bilimi incelemektedir. Süphesiz koleksiyonun olusturulmasinda, bitkilerin bulundugu yerlerin en küçük ünitesine kadar siniflandirilmasina çalisilmalidir. Bu ise, çok büyük deneyim isteyen bir konudur. Çalisma baslangiç olarak kaba bir sekilde fundalik, alçak çayirlik, yaprakli agaçlar ormani olarak siniflandirilabilir. Dogal bitki topluluklarinin yani sira insan müdahalesiyle ortaya çikmis çesitli türlerle de (çayir, tarla vb.) ilgilenebiliriz. Bunlar bitki sosyolojisinin karakter türleri olarak tanimlanirlar ve bitki sosyolojisine ait birimlerin isimlendirilmesinde büyük rol oynarlar. Tam bir çalisma için ilk önce kolay görülebilir ve açik karakterize edilmis bitki toplulugunu seçmek gerekmektedir. Örnegin; yüksek bataklik çayin ve su bitkileri gibi (Stehli und Brünner, 1981).
1.5. Bitkinin Bulundugu Yer Hakkinda Notlar
Öncelikle bulunan türün adi, araziden toplanma, sira numarasi, tarih ve bulundugu yer bir kagida veya etikete yazilir. Bir deftere bu bilgiler aktarilir. Bulundugu yer, toprak durumu (islak, nemli, kuru, balçik, kum, humus, besin degeri düsüldügü v.b.), isik durumu, örnegin diger bitkinin gölgesinde olmasi gibi bilgiler de verilir. Bütün bu bilgilerle mümkün oldugu kadar bitkinin bulundugu yerin kapsamli bir görüntüsü verilir. Bitkinin fenolojik durumu da belirtilir. Mümkün oldugu kadar bitkinin bir çok parçasi kaydedilir. Böylece bitki sosyolojisi hakkindaki bilgiler verilmis olunur. Bu islemler yeni baslayanlar için kolay degil ve zaman alicidir. Bu sekilde hazirlanan buluntu yeri notlan çok önemlidir. Eger koleksiyonumuzu taksonomik açidan olusturmak istiyorsak, bitkinin gelisme dönemi hakkindaki bilgilere önem vermeliyiz. Örnegin; çiçek rengi, kokusu, çiçeklenme sekli ile süresi, tek veya çok yillik olusu ve reçinesi taksonomik isaretlerdendir (Stehli und Brünner, 1981).
1.6. Herbaryum Yapimında Bazi Önemli Kurallar
Dogayi korumak iyi bir koleksiyoncu için en basta gelen yasa olmalidir. Korunulan bitkilere ait tam bilgiye sahip olmak, yasalara karsi kasitli olmayan durumlar karsisinda koleksiyoncuyu korur.
Bitkiler özenle toplanmalidir. Toplama esnasinda bitkinin korunmasi zorunludur. Çignenen bitkiler ve hos görünmeyecek sekilde açilan çukurlar koleksiyoncular için iyi bir izlenim vermez. Buna ilaveten bitkinin diger gelisme devreleri, tohumlan ve meyveleri de toplanmalidir. Materyalin toplanmasinda zamana .ihtiyaç duyulur. Hiç bir zaman bir seferde çok bitki toplamaya çalisilmamalidir.
Bitkileri toplayip preslemeden önce renk ve formunun uygunluguna bakmak gerekir. Bir defalik presleme ile is birakilmamali, bitkinin rutubeti sürekli alinmalidir. Aksi halde bitki kurumadan çürür ve çogu zaman da kararir. Preslemeden çikan bitki çok çabuk kirilabilir. Bu nedenle bitkiler kartonlarin arasina konularak saklanir.
Toplanan materyal böceklerle bulasiksa, öncelikle temizlenmeli daha sonra preslenmelidir. Kuru bitkiler kolay yanabilir olduklarindan, sigara içilmemeli ve atesten sakinarak çalisilmalidir.
Not almada 7 x 10 cm boyutlarinda sert ve suya dayanikli kagitlar ve kursun kalem gereklidir. Böylece isim, bulundugu yer, tarih ve gerekiyorsa örnek numarasi yazilir. Mümkünse bitkinin bulundugu yerin bir kaç bölümünü alabilen bir fotograf makinesi ile büyük bitkilerin fotografi çekilebilir. Büyük sapli ve etli bitkileri birkaç parçaya ayirmak için bir ameliyat biçagina (bisturiye) ihtiyaç duyulur. Araziye giderken bitki tohumlarinin toplanmasi amaciyla mutlaka mektup zarfi veya kesekagidi da götürülmelidir. Toplama esnasinda bitkinin adi yazilir, materyal bir evrak çantasina veya prese konur. Evrak çantasinda kaygan kagitli bölümlere yerlestirilen bitkiler, hafif bir baski altinda tutulmus olur. Kesin olarak preslemeden önce laboratuarda düzenleme yapilabilir. Böylece daha yakin bir inceleme yapilmis olur. Rüzgarli havalarda presleme isini laboratuarda yapmak daha uygun olur. Toplanan materyal plastik torbalara da yerlestirile bilinir (Ismi ve bulundugu yeri belirten bir kagit bantla üzerine yapistirilir). Torbalar çantanin içine ayri ayri konur. Yerlestirme esnasinda bitkilerin birbirine baski yapmamasina dikkat edilmelidir. Materyalin nakliyesi söz konusu ise nemli bir gazete kagidina sarilabilir. Çiçekler materyalin üzerinde bulunmalidir. Plastik torba ve nakil kaplari mümkün Oldugunca günesli ortamdan uzak tutulmalidir. Zira, günes isinlari bitki materyalinin rengini bozabilir. Eger bitkiler nemli olarak prese alinirsa bu iyi sonuç vermez. Bu nedenle laboratuarda kisa süre bekletilmelidir. Daha sonra hemen prese alinmali veya teshis çalismalarina baslanmalidir. Binoküler ile küçük çiçeklerin parçalanarak incelenmesi mümkündür. Kesit almada ve meyve çekirdeklerini kesmek için bisturiye göre jilet kullanimi daha uygun olmaktadir (Stehli und Brünner, 1981).
Örneklerde teshis karakterlerinin bulunmasi gerekir. Tatminkar bir materyal, genç çiçek ve genç meyvelere sahip olan normal bir habitusta, fakat genis bir populasyondan alinan örneklerdir. Bu özellikler, turu n tam hayat dönemlerini ve degisen özelliklerini verirler.
Otsu bitkilerde kök, gövde, taban, gövde yapraklari, çiçek ve meyvenin örnekte bulunmasi teshis için sarttir. Odunsu bitkilerde ise yaprak, çiçek ve meyve bulunan bir dal yeterli olabilir. Soganli ve rizomlu bitkilerde, örnegin;
Crocus sp. (Çigdem)'de toprakalti kisminin da alinmasi gerekir. Bitki toplayicisi hangi grup bitkilerin toprak alti kisimlarinin teshis için gerekli olacagini, hangilerinin gerekli olmayacagini bilmelidir. Otsu bitkilerin kök sistemlerinin yeterli miktarda toplanmasi bir bitkinin genel karakterini çizmeye yarar. Bitkilerin solmasini geciktirmek için bitkileri islatmak yerine örnek toplama kabinin alt kismina nemli bir kagit koymak yararlidir. Baska bir yol da; kök kisimlarindaki topraklari temizlenen ve her istasyondan toplanan örnekler büyük birer naylon torbaya konarak içine suya batirilmis sünger atilir ve torbanin agzi sikica baglanir.Böylece pres yapilincaya kadar bitkilerin solmamasi saglanmis olur. Naylon torbalarin içine örneklerin yazildigi etiket de konur. Örnegin Ankara, Beynam ormani, Step, Kuzeye bakan % 30 egimli, taslik yamaç, 1200 m, tarih: 11.4.1990, toplayan: Uzm. Metin KURÇMAN gibi. Bitkilerin araziden toplanmasi sirasinda ayni türe ait birden fazla bitki örnegi alinmalidir. Örneklerden biri herbaryum materyali olarak prese alinirken, digeri adlandirmada kullanilir (Yildirim ve Ercis, 1990).
1.7. Toplama Çalismalari Için Gerekli Malzemeler
1.7.1. Arazi Çalismalari Için Gerekli Malzemeler
1. Bitki koleksiyoncusu araziye çikarken her türlü çevre kosullarini önceden düsünerek, ortamda rahat dolasabilecegi giysiler seçmelidir. Özellikle uygun bir ayakkabi ya da çizme ve ayrica yagmurluga ihtiyaci vardir.
2. Orta boylu saglam ve kullanisli bir not defteri ile bir kursun kalem gereklidir. Deftere arastiricinin verdigi tarla (arazi) numarasi, örnegin alindigi yer, flora hakkinda temel bilgiler, toplama tarihi, bitkinin mahalli adi, biliniyorsa örnegin bilimsel adi, çiçek rengi ve arazinin yüksekligi gibi bilgiler yazilmalidir.
3. Arastirilacak bölgenin haritasi; 1:100.000'lik harita ideal olmakla birlikte 1:250.000'lik haritalar da kullanilabilir. Bitki toplama çalismasi yapilan istasyon harita üzerine isaretlenir.
4. Altimetre (yükseklik ölçer) ve Fotograf makinesi
5. 6x veya l0x büyütmeli bir el büyüteci.
6. Toplanan bitkileri içine koymak için plastik torbalar veya metal çantalar, sünger ve ip.
7. Amaca göre degismekle beraber, 45 x 30 cm. boyutlarinda tahtadan veya metalden yapilmis degisik tiplerde presler ve presleri sikmak için örgü kemerler.
8. Bitkileri toplarken sökmeye yarayan batirici alet (zipkin), kisa sapli kazma, saglam bir kürek, güçlü bir cep biçagi, agaç dallarini ayirmak için bahçe biçagi, acemiler için el biçagi, çaki, budama makasi gibi aletler.
9. Bir pusula.
10. Kurutma kagitlari ve gazete kagitlari (44x28 cm. boyutlarinda), oluklu mukavva, filtreli kagit.
11. Bahçivan eldiveni.
12. Tohumlar için küçük kese kagidi veya kagit zarflar.
13. Su bitkilerini yakalamak için kanca.
14. Canli materyal için islanmaz küçük kutular.
15. Toprak örnekleri için küçük bez torbalar.
1.7.2. Laboratuar çalismalari için gerekli malzemeler
1. Binoküler.
2. Bisturi , pens, sapli igne, cimbiz, damlalik.
3. Kurutma dolabi.
4. Herbaryum yapistirmak için karton ve koruyucu metal.
5. Yapistirici.
6. Tohumlarin saklanmasi için küçük siseler.
1.7.3. Daha sonra gerekli malzemeler
1. Bitki isimlerinin yazilmasi için etiketler.
2. Teshiste kullanilacak literatürler.
3. Herbaryum dolabi.
4.Herbaryumlari korumak için naftalin yada benzeri koruyucu malzemeler.
1.8. Örneklerin Toplanma Zamani ve Sekli
Toplanacak bitkiler kolaylikla taninabilir büyüklükte olmalidir. Ayrica bitkilerin tanisinda resimli teshis kitaplarina ihtiyaç vardir (Aichele, 1975; Rauh, 1954; Schindelmayr, 1968; Olberg, 1963; Volger, 1962; Bursche, 1963; Rytz, 1989; Özer ve ark., 1996). Yeni baslayanlar için hata yapmak kolaydir. Fazla miktarda toplanan bitkilerin Laboratuvarda götürülmesi kolay degildir. Bitkiler kisa zamanda pörsüyerek bozulabilirler. Ayrica, bitkileri toplamak veya preslemek, daha sonra kurutulmus bitki topluluklarina isim vermek kolay degildir. Böyle malzemenin belirlenmesi deneyim sahibi olmayanlar için mutlaka güvenilir degildir. Deneyimsiz bir koleksiyoncu, bitkilerin sadece siniflarini bulur ve prese koyar, daha sonra deneyimli birine bu konuda danismalidir. Bitkileri en uygun toplama zamani, ögleden önce veya sonradir. Sabahin erken saatlerinde bitkinin üstü çigli olur. Ögle günesinde ise bazi türler gevser. Bitkiler yagmurlu havalarda toplanmamalidir. Bitki yetistigi yerde aranmali, karsilastirarak, seçerek ve itina ile toplanmalidir. Her önüne gelen bitkiyi degil, aksine ayirt edici özelliklere sahip uygun bir örnek alinmalidir. Bitkinin kök kisimlarini sökerken ihtiyatli davranilmalidir. Özellikle çok yillik bitkilerde bitkinin kök kismini sökmekten kaçinilmalidir. Hiç bir zaman ülkeye özgü yani endemik bitki topluluklarina zarar verilmemelidir.
Bütün büyük çali formundaki bitkiler parçalar halinde alinmalidir. Istege göre tipik özellikte bir dal seçilebilir. Çiçegin, yapraklarin ve dallarin bir arada bulundugu bir dal seçilebilir. Toplu olarak bitkinin bir fotografi da çekilebilir. Küçük bitkilerden genellikle iki örnek alinir. Zira, bazi türlerde çiçekler ve yapraklar farkli zamanlarda gelisir. Öksürük otunda (Tussilago farfara L.) oldugu gibi. Ayrica meyve ve tohumlar da toplanmalidir. Genellikle kalin sapli olan bitkilerde sapin yarisi alinir, diger yarisi atilir. Böylece bitki daha iyi preslenir (Stehli und Brünner, 1981).
1.9. Örneklerin Toplanmasinda Dikkat Edilecek Hususlar
1. Herbaryum örnekleri yagissiz, kuru ve günesli havada alinmalidir. Çünkü uygun olmayan hava sartlarinda alinan örneklerin korunmasi zordur.
2. Bitki örnekleri, üzerinde çalisilabilecek büyüklük ve sayida alinmalidir.
3).Toprak alti kismi çamurlu olmamalidir. Eger çamurlu ise yikandiktan sonra kurutulmalidir.
4). Hastalik ve böcek zarari olmamalidir.
5). Soganli ya da yumrulu ise bu organlar bitkiden ayrilmalidir. Aksi halde bitki bu organlardaki depo besinlerini kullanarak gelismeye devam edebilir.
6). Çiçeksiz bitkilerin örnekleri (Equisetum spp. ) mutlaka spor üreten organlariyla birlikte toplanmalidir.
7). Bitkinin tüm karakteristik organlar ile birlikte örneklenmesi saglan malidir. Bu durum özellikle bitkilerin toprak alti organlarinin da örnekte yer almasi için topraktan sökülmeleri zorunlulugunu ortaya çikarmaktadir. Zira, bitkilerin toprakalti organlari; kök, yumru, sogan gibi degisik organlar olusturmakta ve bunlar bitkilerin teshisinde çok defa ayirt edici temel özellikleri vermektedir. Örnegin; kökleri rizom, stolon ve saçak formunda olan bugdaygillerin teshisinde belirtilen olusumlar anahtar görevi görmektedirler.
Genellemek gerekirse;
a. Gymnospermlerin (Açik tohumlular) örneklerinde kozalak ve tohumlar bulunmalidir.
b. Angiospermlerin (Kapali tohumlular),
-Monokotiledon (Tek çenekli) bitkiler çiçekli ve meyveli olmalidir.
-Dikotiledon (Iki çenekli) bitkilerde ise çiçek bulunmalidir
8).Diger bir husus ise örneklemenin bitkinin degisik gelisme dönemlerinde birkaç defa yapilmasidir. Böylece çiçeklenme devresinde toplanan bir bitkinin tohum baglama periyodunda örneklenmesi gerçeklestirilecek hazirlanan herbaryumda tüm organlarinin bulunmasi saglanmis olacaktir.
9). Herbaryum için toplanan bitki öreklerinin uzun süre saklanabilmesi ve onlardan çok amaçli yararlanilabilmesi için iyi seçilmis olmalari gerekir (Stehli und Brünner, 1981; Zengin, 1992).
1.10. Farkli Bitkileri Toplama ve Kurutma Yöntemleri
1.10.1. Suyosunlari
a)Tatli suyosunlari: Bunlari toplamak için agzi vidali plastik siseler kullanilmalidir. Plankton organizmalar plankton agi ile sudan çikarilarak yogunlastirilirlar. Plankton aglari perlon kumastan yapilmalidir. Fitoplankton agi için hafif seyreklestirilmis aralikli örgüden yapilmis ince tül kullanilir. Bu tülün örgü araliklar yaklasik 56-75 mikron olmalidir. Mikroskobik olan bu organizmalar çesitli yöntemlerle preparat haline getirilerek uzun süre saklanabilirler (Saya ve Misirdali, 1982).
Tatli suyosunlari ve tuzu giderilmis deniz yosunlari yaklasik 2-3 cm kadar musluk suyu ile doldurulmus yassi, çukur bir kaba (Örnegin; fotograf banyo kabi) birakilir. Daha sonra yosunun üzerindeki yabanci maddeler (kir, diger suyosunlari, kabuklular ve böcekler vs.) temizlenir. Karton bir levha, yassi ve saglam bir alt levhasi ile birlikte suyosununun altina sürülür. Suyosununun taban kismi asagida olacak sekilde karton üzerine çekilir. Su altinda iken dal kisimlari dogal durumlarina en yakin sekle getirilerek düzeltildikten sonra karton, alt levhasi ile birlikte sudan çikarilir. Sudan çikarilan su yosunlari havada biraz kurumaya birakildiktan sonra filtre kagidi arasinda hafif basinç altinda mümkün oldugu kadar çabuk bir sekilde kurutulur, aksi halde kararir. Daha sonra etiketlenerek saklanirlar.
b) Deniz yosunlari: Deniz yosunlan çekme kancasi ile veya elle toplanarak tatlisu ile doldurulmus bir kabin içine konur. Çünkü suyosunlarinin üzerindeki tuz, kurutma esnasinda kristalize olarak mantarlasmayi kolaylastiracagindan bunlarin tatlisuyla eritilmeleri gerekmektedir. Tuzu giderilmis suyosunlari kurutularak karton üzerine tespit edilir. Birçok suyosununun sümüksü hücre zarlari bulundugundan kurutma esnasinda karton üzerine kolayca yapisirlar.
1.10.2. Mantarlar
Mikroskobik mantarlar (funguslar) üzerinde yasadigi ortam parçasiyla birlikte toplanir. Bu m sporangium (spor yataklari) ve fruktifikasyonlarini (spor olusumlarini) tamamlamis olmalarina dikkat edilmelidir. Funguslar toplandiktan sonra kutu veya cam kaplar içinde kuru halde saklanirlar.
Sapkali mantarlar ise bir çaki vasitasiyla topraktan sökülür. Bu mantarlarin tayininde spor renkleri de önemli oldugundan sporlar beyaz bir kagit üzerinde toplanirlar. Bunun için mantarin sapka kismi kesilerek beyaz kagit üzerine konulur. Bir gün sonra kagit üzerine düsen sporlar toplanirlar. Dolayisiyla bu mantarlardan en az iki örnek toplamak gerekir. Bu örneklerden biri herbaryum örnegi halinde saklanir. Ikincisi spor elde edilerek teshiste faydalanmak amaciyla kullanilir (Saya ve Misirdali, 1982).
Sapkali mantarlar ya % 70'lik etil alkol veya % 4'lük formal eriyigi içine konularak ya da dondurma - kurutma yöntemi ile kurutularak cam kaplar içinde saklanir. Dondurma-kurutma yönteminde kurutmayi hizlandirmak amaciyla, mantar ince nelerle delinir. Daha sonra kutu içine serilerek dondurma aletinde kurutulur ve saklanir. Mikroskobik olan funguslarda da ayni yöntem uygulana bilinir.
1.10.3. Likenler ve Karayosunlari
Likenler ve karayosunlari, üzerine gerekli bulgularin yazildigi mektup zarflari veya özel olarak hazirlanan zarflar içine konularak saklanirlar. Odun ve kabuk üzerinde yasayan likenler ve karayosunlari bir çaki vasitasiyla çikarilarak toplanirlar. Tas üzerinde yasayan kuru likenler ise çekiç ve kalem keski ile çikarilarak toplanirlar. Tas üzerindeki nemlenmis likenler çaki ile çikarila bilinirler. Kirilabilen likenler yumusak kagitlara sarilarak tasinirlar. Zarf içine konan liken ve karayosunlari etiketlenir ve herbaryum kartonlari üzerine yapistirilarak saklanirlar.
Daha büyük yaprakli karayosunlari ve turba yosununun gametofitleri de ileride açiklanacak olan presleme yöntemi ile kurutulup herbaryum kartonu üzerine yapistirilarak saklanabilirler (Saya ve Misirdali, 1982).
1.10.4. Egreltiotlari ve Tohumlu Bitkiler
Egreltiotlari ve tohumlu bitkiler mümkün oldugu kadar zarar görmemis olarak kök, çiçek, yaprak, meyve ve tohumlariyla birlikte toplanmalidirlar. Korunmaya alinmis bitkilerin ancak fotograflari çekilebilir. Bunlar toplanmamalidirlar. Zira bunlar az bulunan kaybolmaya yüz tutmus veya endemik bitkilerdir (Saya ve Misirdali, 1982).
2. BITKILERDE ISTENMEYEN RENK DEGISIMLERI
Presteki renk degistiren bitkiyi bulmak veya taze yesil yapragin korunmasi sonucunda, zamanla kahverengimsi renge dogru gidisini gözlemlemek koleksiyoncu için istenmeyen olaydir. Bu arzu edilmeyen renk degisimi neye dayandirila bilinir? Bu kötü görünüse engel olabilmek için ne yapilabilir? Bunun için bitkinin mümkün oldugunca çabuk suyu alinmalidir. Canli bitki hücresinde bir düzen ve harmoni vardir, reaksiyonlar biyokimyasal bir süreç içerisinde cereyan etmektedir. Korunma döneminde - bitki koruma yöntemleri-, çok sayida kontrol edilemeyen ve degistirilemeyen olaylar baslatmaktadir. Hücrenin iç basinci (Turgor) gevser ve özsu renk maddesi (Chromogene) plazmanin içine girer. Hücrenin renk degistirmesine neden olur. Adi geçen Chromogene, belirli maya gruplarini harekete geçirir ve kahverengimsi renk degisikligine neden olur. Olay, sivilarin korunmasinda madde içeriginin degisimine ve özsu renk maddesinin erimesine kadar varir. Bunlar sadece birkaç örnektir. Maya (Ferment), sicaklik sayesinde etkisiz hale getirilebilir ve özsu renk maddesinin neden oldugu renk degisimi engellenmis olur. Renk degistirmeye meyilli olan suca zengin bitkilerde kisa süreli isi tavsiye edilir. Genelde kurutmada diger bir yol daha seçilir. Mayalanmaya bagli kosullardaki renk degisikligini genis ölçüde etkisiz hale getirmek gerekir. Bitkinin mümkün oldugu kadar çabuk suyunu alarak, yas kurumalarda mayanin (Ferment) arzu edilmeyen aktivitesine asit ilavesiyle engel olunur. Rengi kuvvetlendirici islemler (kireç tozu, alçi gibi su emen maddeler ve itinali renk açici okside maddeler kullanilarak) ile özellikle yesil yapraklarda iyi bir renk korunmasi saglanabilir.
3. HABITUSU BOZMADAN KURUTMA
Bir kap içerisine yerlestirilen kurutulacak materyalin etrafi iyice kurutulmus kum ile dondurulur. Doldurma islemine bitki tamamen kumla örtülünceye kadar devam edilir. Bitkinin durumuna bagli olarak 5-10 gün böylece birakilir. Daha sonra kap hafifçe egilerek kumun akip dökülmesi saglanir. Bu esnada örnegin zarar görmemesi için kumun dökülmesi islemi son derece dikkatli yapilmalidir.
Bilinmesi gereken diger bir konu da sudur; bütün kurutulmus bitkiler, özellikle çiçek renkleri isiga çok fazla duyarlidirlar. Bunun gibi benzeri bitki kisimlari günes isiginda uzun süre birakilirsa renkleri solar. Bu nedenle isiga karsi koruma bütün bitkilerde bir yasa gibidir. Buna kesinlikle dikkat edilmelidir.
4. BITKILERIN PRESLENMESI
Kisa bir süre için torbalarda korunan veya hemen kurutulmak istenen bitki örneklerinin dogal for ve renklerini koruyabilmeleri için ‘Pres” adi verilen baski araçlarinda kurutulmalari gerekir.
Araziden toplanan örnekler, üzerinde bulunabilecek toz ve çamurlar uzaklastirildiktan sonra pres altina ve nem emici kagitlar arasina yerlestirilmis sekilde konmalidir. Pres tahtasinin düzgün yüzeyi üste gelecek sekilde konur. Bunun üzerine yüzeyi üste gelecek sekilde oluklu mukavva ve üzerine kurutma kagidi yerlestirilir. Daha sonra araya bir gazete konulur. Içerisine bitki örnegi yerlestirilir ve kapatilir. Üzerine kurutma kagidi konur ve tekrar bir gazete kagidi açilarak içine bitki örnegi yerlestirilip kapatilir. Üzerine kurutma kagidi konur. Bu islem her bir bitki örnegi için tekrarlanir. Mümkünse 2-5 bitki örnegi bulunan kurutma kagitlari arasina oluklu mukavva veya oluklu metalden yapilmis sert bir malzeme konularak bitkiler arasindan hava akiminin geçisi saglanmis olunur. Böylece, kurutma islemi hizlandirilir. Araya konan oluklu mukavvadan ilkinin oluklu yüzeyi asagiya, ikincisinin ise yukari gelecek sekilde yerlestirilmesi gerekir. Pres belirli bir yükseklige eristikten (20-30 cm.) sonra üzerine kurutma kagidi konur. Onun üzerine de oluklu yüzeyi asagiya gelecek sekilde mukavva, son olarak en üste düzgün yüzeyi alta gelecek sekilde pres tahtasi konularak örgü kemerleri iyice sikilir. Daha sonra üzerine bir agirlik konur. Aradaki kurutma kagitlari her gün degistirilir. Ancak özellikle özsuca zengin bitkilerde ara tabakalar birkaç saat sonra degistirilmeli, filtre kagitlari da yenilenmelidir. Hassas bitkilerde ilk 24 saat içinde ara tabakalarin en az üç defa degistirilmesi gerekir. Daha sonra degistirme islemi günlük olarak yapilabilir. Presler genellikle yan gölge veya hava akiminin oldugu bir yerde kurumaya birakilir.
Presi, kurutma islemi esnasinda sicak havali bir odaya da asabiliriz. Bitkilerden suyun uzaklastirilmasi ne kadar hizli bir sekilde yapilabilirse, o derecede renk ve yapi korunmus olur. Bu yüzden presleme olayina özel bir dikkat gösterilmelidir. Genelde kurutma islemi 10-14 günde tamamlanir.
Fazla miktarda bitki toplamak ve preslemek gerekiyorsa iki prese sahip olunmalidir. Preslerden birisine taze bitkiler yerlestirilirken, digerinde kurutulmus bitkiler korunabilir. Amatör bir toplayicinin kullanacagi uygun pres ölçüleri 26 x 40 cm.liktir. Presin alt tarafina 10-20 mm. kalinliginda filtreli kagit konulur. Bu presin kuvvetli olmasini Saglar (Stehli und Brünner, 1981).
4.1. Preslemede Dikkat Edilecek Hususlar
1. Kurutma kagitlari arasina yerlestirilen bitki örneklerinde, yapraklarin alt ve üst yüzeyleri görülebilmeli ve üst üste yigilmadan açarak yerlestirilmelidir. Bu amaçla, üst üste binmis bitki kisimlari, aralarina sokulan filtre kagidi parçalan ile birbirlerinden ayrilirlar.
2. Örnek üzerindeki yapraklar çiçekleri örtmemelidir.
3. Çiçekleri çan ve boru seklinde olan öneklerde, çiçeklerden bazilari uygun bir biçakla kesilip açilmali ve çiçek organlari görülebilir sekilde yerlestirilmelidir.
4. Preslenecek bitki örneginde kopmus olan çiçek, tohum, meyve ve diger küçük parçalar kagit torbalara konularak, asil örnekle birlikte preslenmelidir.
5. Kurutma kagidi ve pres boyutlarindan büyük bitki örnekleri V, W, N seklinde kivrilarak prese yerlestirilmelidir.
6. Soganli bitkilerin toprakalti kisimlari çaki ile ikiye bölünerek, yumrulu olanlar ise yumrulari birkaç yerden igne ile delinerek veya kaynar suya batirilarak yumrudaki nisastanin disari çikmasi saglandiktan sonra pres altina alinmalidir.
7. Kolay kuruyan bitkilerde (çayirlar) ince ara tabaka kullanilir ve presin baski gücünden tamamen yararlanilir. Ancak pres çok ince olmamalidir. Yoksa baski zayif kalir.
8. Özsuyu zengin olan bitkilerde ara tabakalar birkaç saat sonra degistirilmeli, filtre kagitlari da yenilenmelidir.
9. Hassas bitkilerde ilk 24 saat içinde ara tabakanin degisiminin 3 defa yapilmasi yararlidir. Daha sonra günlük olarak degistirilir. Bunu takiben her iki üç günde bir degistirilir.
10. Kalin gövdeli bitkilerde kurutma kagitlari parçalar halinde kesilerek yaprak ve çiçeklerin üzerine yerlestirilir. Aksi halde bitkinin gövdesi kalin, yuvarlak ve çiçekler ince oldugu için gazete kagidina tam degmez ve kurutma sirasinda burusurlar.
Alismataceae: Çiçek ve meyvelerden örnekler alinmali, erkek ve disi çiçekler toplanmalidir.
Amaranthaceae: Olgunlasmis meyve örnegi alinmali, Monoik veya dioik oldugu not edilmelidir.
Apiaceae (Umbelliferae): Uzun boylu bitkilerde taban ve gövde yapraklarindan da örnekler alinmali, bitki boyu not edilmeli, özellikle meyveli örnek toplanmasina dikkat edilmelidir.
Aracea: Bitki toplanirken meyveli örnek tek basina pek yeterli olmamaktadir. Çiçekler, çiçek durumu, toprak alti parçalari ve yapraklar daha önemli olmaktadir.
Aristolochiaceae: Periant'in rengi ve sekli not edilmeli,bir kaç periant açilarak preslenmelidir.
Asteraceae (Compositae): Kapitula'daki tüpsü ve dilsi çiçeklerin renkleri ayri ayri not edilmeli, büyük kapitulali örneklerde 1-2 kapitula ortadan ikiye kesilerek preslenmeli, büyük boylu bitkilerde taban yapraklarindan da örnekler alinmalidir.
Boraginaceae: Korolla tüpünün iç özelliklerini not etmek yani bogaz kisminda tüylerin veya pulsu yapilarin bulunup bulunmadigim belirtmek,ayrica stamenlerin baglanma yerlerini not etmek; meyveli örneklerden de toplamaya çalismak yararli olur.
Brassicaceae (Cruciferae): Cruciferae taksonomisinde meyve özellikleri büyük önem tasidigindan, meyvesiz örneklerin teshisi cins düzeyinde de olsa hemen hemen imkansiz gibidir. Bu bakimdan çiçekli örneklerin yani sira olgun meyveli örneklerin toplanmasina dikkat edilmelidir.
Campanulaceae: Korollanin dis sekli ve gözlenebildigi kadariyla kapsüllerin açilis yerleri, stigma, lop sayisi not edilmelidir.
Caryophyllaceae: Stilus sayisi ile kapsül dis veya kapaklarinin sayisi not edilmelidir.
Chenopodiaceae. Bu familyada monoik ve polygam esey dagilimi yaygindir. Özellikle meyveli örneklerin toplanmasi gerekir. Mümkün olabildigince periant parçalari, stamen ve stiluslarin sayilari not edilmelidir. Bu is için %10'luk el büyüteci gerekir. Türlerin pek çogu halofittir (turlu topraklarda yetisen), çorak ve ruderal yerlere adapte olmuslardir. Çiçeklenme ve meyvelenmeleri geç oldugundan genellikle ideal örneklerin toplanmasi Agustos-Eylül sonlarindan itibaren olmalidir.
Convolvulaceae: Birkaç petal yaprak yarilarak preslenmelidir.
Cucurbitaceae: Monoik veya dioik esey dagilimi, korollanin sekli not edilmelidir.
Cuscutaceae: Üzerinde yasadigi bitki not edilmeli, çiçekli ve meyveli örnekler toplanmalidir.
Cyperaceae: Olgunlasmis meyve, çiçek ve toprak alti kisimlari toplanmalidir.
Dipsacaceae: Olgunlasmis meyve toplanmali, Kapitula sekli ve çiçek rengi not edilmelidir.
Euphorbiaceae: Glandlarin sekli ve rengi gerektiginde çizilerek not edilmelidir.
Fabaceae (Leguminosae): Çiçekli ve meyveli örneklerin toplanmasi, korolla renginin not edilmesi gerekir.
Geraniaceae: Olgunlasmis meyve, yaprak ve toprak alti kisimlarindan örnekler alinmali, bitkinin genel durusu not edilmelidir.
Iridaceae: Bir kaç çiçek yarilarak preslenmeli; yumrulu örneklerde tunikanin doku sekli ve rengi not edilmelidir.
Juncaceae: Meyve ve toprak alti kisimlardan örnekler alinmali, stamen sayisi, yaprak sekli not edilmelidir.
Lamiaceae (Labiatae): Stamenlerin sekli, pozisyonu, sayisi ve stilus çikis yeri not edilmelidir.
Lemnaceae: Çiçek ve yapraklardan örnekler alinmali, köklerin sayisina dikkat edilmelidir.
Liliaceae: Yaprak sekilleri not edilmeli,muhakkak toprak alti organlari ile birlikte toplanmali. Soganli örneklerde ikiye yarilarak preslenmeli, tunikanin doku sekli (ipliksi,levhali,agsi) not edilmelidir.
Linaceae: Petalleri çabuk döküldügünden ayri naylon torbalarda korunarak bir an önce dikkatlice preslenmelidir.
Loranthaceae: Çiçek ve meyvelerden örnekler alinmali, çiçek sekilleri ve hangi agacin üzerinde bulunduguna dikkat edilmelidir.
Malvaceae: Çiçek, olgun meyve ve toprak alti kisimlarindan örnekler alinmali, çiçeklerin rengi not edilmeli ve yarilarak preslenmelidir.
Orchidaceae: Çiçek rengi ve sekli not edilmeli.Mümkünse renkli fotografi çekilmelidir.
Orabanchaceae: Çiçek rengi ve hangi bitki kökleri üzerinde yasadigi not edilmeli, ayrica gövdeleri succulent (suca zengin) oldugundan boyuna yarilarak veya gövde üzerinde çaki ile boyuna çizilip açilarak preslenmelidir.
Papaveraceae: Çiçek rengi ve petallerin sekli not edilmelidir. Meyveli örneklerden de toplanmalidir. Papaver (Gelincik) de petaller çok ince ve kolay döküldügünden bunlar ayri naylon torbalarda toplanmali ve kisa zamanda preslenmelidir. Ayrica preslerken çiçekli kisimlarin altina kagit mendil sermek yararli olur.
Poaceae (Gramineae): Anterlerin renkleri; ligulanin bulunup bulunmadigi, sekli, uzunlugu not edilmelidir.
Polygonaceae: Meyve ve toprak alti kisimlarindan örnekler alinmali, bitkinin genel durusu ve çiçek rengi not edilmelidir.
Potamogetonaceae: Meyve, stipül ve suya yatik yapraklardan örnekler alinmali, Stipuller düzgün ve kolaylikla görülebilecek bir sekilde pres edilmelidir.
Primulaceae: Çiçek, yaprak, olgunlasmis meyve ve toprak alti kisimlarindan örnekler alinmali, çiçek sekli ve rengi not edilmelidir.
Ranunculaceae: Meyveli örneklerin de toplanmasina gayret edilmeli; petallerin sayi, renk ve sekilleri, sepallerin geriye dönük olup olmadigi not edilmelidir.
Resedaceae: Olgunlasmis meyvelerden örnekler alinmali, çiçek rengi edilmelidir.
Rosaceae: Hem çiçekli hem de meyveli örneklerin toplanmasina gayret edilmelidir. Drupa ve elma tipi meyveye sahip örneklerde birkaç meyve ortadan kesilerek preslenmelidir.
Rubiaceae: Çiçek ve yapraklardan örnekler alinmali, çiçek rengi not edilmelidir.
Salicaceae: Erkek ve disi bitkilerden çiçekli ve yaprakli örneklerin ayri ayri toplanmasina özen gösterilmelidir.
Scrophulariaceae: Özellikle Verbascum cinsinin taban ve gövde yapraklarindan örnekler alinmali; stamenlerin sayisi, fiamentlerin tüylülük durumu ve tüylerin rengi, anterlerin baglanis sekilleri not edilmelidir. Korollalari çabuk döküldügünden preslemede itina gösterilmelidir.
Solanaceae: Çiçek ve meyvelerden örnekler alinmali, çiçekler yarilarak preslenmeli ve meyve rengi not edilmelidir.
Typhaceae: Çiçek ve yapraklardan örnekler alinmalidir.
Violaceae: Petallerin rengi, mahmuzlarin rengi ve boyu not edilmelidir.
4.3. Havalandirmali Presleme
Ara kagit tabakalari yerine bu yöntemde oluklu karton veya iskeletli metal folya kullanilir. Iskelet içerisinden sicak hava geçirilir, böylece filtreli kagittan nem buharlasarak uzaklasir. Diger preslere göre üstünlüklerine bakacak olursak;
1- Ara tabakali preslerdeki tabaka degistirme zahmetinden kurtulunur.
2- Hizli su çikisi sayesinde renk çok daha iyi korunur ve yapi bozulmaz.
Bu yöntem diger tel kafesli presler için de elverislidir. Paket malzemesi
olarak uygun büyüklükte karton iskelet olusturulabilir. Metal folya ise izolasyon amaçli olarak kullanilabilir. Kartonun iskeleti paralel olarak dizilir. En iyisi kartonlari birbirine yapistirmaktir. Uzun süreli dayaniklilik için ince alüminyum levhalar kullanilirsa sicakligi daha çabuk iletir. Karton iskelet zaman zaman degistirilir. Presin doldurulmasi kolaydir; önce filtreli kagit, üzerine karton iskelet, onun üzerine iki tabaka filtreli kagit, gazete kagidi veya sünger karton serilir. Yeniden üzerine karton iskelet konulur. Bu yöntemde sürekli, yumusak bir sicak hava akimi gerekir. Kendi kendimize de basit bir kurutma sistemi yapabiliriz. Sabit bir tahta kutudan olusan bu sistem sikça kullanilan preslere de uygundur. Isitma islemi ampullerle yapilir. Sandigin üzerine konulan bu preslerin içine kutudaki isinan hava girer ve sirkülasyon ile disari çikar. Sicakligi, ampullerin açma kapatma dügmeleri ile ayarlayabiliriz. Ancak 48 saat sonra ilk presteki bitki kurutulmus olur. Çok kuvvetli su içeren bitkiler bu yöntemle bir kaç günde kurur. Ideal olani termostatli olarak düzenlenmis olan kurutma dolaplaridir (Stehli und Brünner, 1981).
4.4. Ütüleme veya Fotopresli Hizli Kurutma Sistemi
Genelde 45 °C ve üzerindeki sicaklik dereceleri kurutmada uygun degildir. Bitkilerde fermantasyona sebep olan renk degisimlerine neden olur. Hizli kurutma ile renkler bozulmadan korunabilir. Bu sirada fermantasyon olayi aktif olmamali, çiçek renkleri zarar görmemelidir. Sicaklik iyi ayarlanmalidir. Örnegin; elektrikli ütü ile yapilacak bir islemde sicaklik seçimi “Sentetik” ayarinda olmalidir. Yani, sentetik kumasi eritmeyecek derecede olmalidir.
Basit yöntem; filtreli kagitlar arasindaki bitkinin ütülenmesidir. Bunun için iki sert lifli kartona ihtiyaç vardir. Iki filtreli kagit arasina bitki yerlestirilmis halde bu sert lifli karton arasina konularak, hafif baski ile ütülenir. Filtreli kagittan çikan nem buharlasir. Daha sonra hepsi bütün olarak ters çevrilerek yeniden ütülenir, 20 dakika sonra bitkinin kuruyup kurumadigi kontrol edilir. Kesinlikle uzun süre fazla isi ile ütülenmemelidir, aksi halde bitki kirisir ve dalgali burusukluklar olusur.
Elektrikli Fotopreste kurutma yöntemi; Bunda dolgu maddesi, iki filtreli kagit levha ve basit bir örgü bez ile kurutma isi yapilir. Fotopreste ayarlanabilir isi basamaklari vardir. Kurutma süresi her bitkinin su içerigine ve presin isisina göre yarim saatten bir saate kadar sürebilir. Kuruyan yüzeyin bombelesmesi yüzünden küçük bitkiler tercih edilir. Basarili ütü metodunda “Ön çalisma” için kalin, öz suyu bol bitkiler kullanila bilinir (Stehli und Brünner, 1981).
4.5. Preslenmesi Zor Bitkilere Buhar Islemi Uygulanmasi
Bazi bitki türlerinin preslenmesinde çesitli sorunlar ortaya çika bilmektedir. Örnegin Cirsium arvense (Köy göçüren)' de oldugu gibi dikenli yapraklar sorun yaratabilir. Kalin çiçek baslari preste kubbemsilesir, preslenmesi zorlasir. Diger bazi bitkilerde dikenler çok yer tutar ve filtreli kagidi delebilir. Bu bitkiler 2 sert lifli kartonun arasina konularak preslenir.
Özsuyu bol ince kabuklu meyveler çizilir ve böylece özsu uzaklastirilmis olur. Büyük meyvelerde yas koruma yapilir. Sogan ve yumru kökler ortadan bölünüp, pörsümesi için önce bekletilmesi önerilir. Çünkü ölü dokular suyu filtreli kagida çok çabuk verirler. Kalin yaprakli etli bitkileri haslamak veya buhara tutmak preslemede kolaylik saglar. Çok saglam yapili bitkiler haslanabilirler. Bu amaçla bitki tele baglanarak birkaç saniye kaynar suya daldirilirlar. Diger bir yöntem de isi islemi özel bir buhar odasinda yapilabilir. Bitkiler levha üzerine yatirilir ve yapisina göre yarim ile iki saate kadar yogun buhara birakilirlar. Daha sonra disari alinip filtreli kagit levhalar arasinda preslenirler. Hizli su alimi ile bitkileri kurutma islemi kismen kisa sürer. Suyun buharlasmasi önce çok hizli olur. Bu yüzden 1 saat sonra ara tabakalar degistirilir. Çiçekler her kisa isitmadan önce bitkiden veya iki saate kadar yogun buhara birakilirlar. Daha sonra disari alinip filtreli kagit levhalar arasinda preslenirler. Hizli su alimi ile bitkileri kurutma islemi kismen kisa sürer. Suyun buharlasmasi önce çok hizli olur. Bu yüzden 1 saat sonra ara tabakalar degistirilir. Çiçekler her kisa isitmadan önce bitkiden uzaklastirilir ve özel olarak preslenirler (Stehhi und Brünner, 1981).
4.6. Preslenmis Bitkinin Yapistirilmasi
Presten alinan bitkiler, karton levhalar arasinda bir tabakaya yapistirilana kadar yeniden korunurlar. Yapistirilacak levha mümkün oldugunca sert kagittan olmalidir. Ince karton bu is için daha uygundur. Böylece bitki kirilmaktan korunmus olur. Levhanin ölçüleri presin ölçülerine uygun olmalidir.
Pres ölçüsü 26 x 40 cm olmakla birlikte, levhanin bundan büyük olmasi daha uygundur. Levha ölçüsü genelde 29 x 42 cm, amatörler için ise yaklasik 22 x 34 cm.dir. Koleksiyonun masrafi ve yer ihtiyacinin artmamasi için karar kilinan levha büyüklügü sabit tutulmalidir.
Bitki kartona yapistirilirken dikkat edilmesi gereken ilk sey sag alt kösede etiket için yeterli bir yer birakilmasidir. Böylece preslenmis bitki yüzeye düzenli sekilde yapistirilir
Bitkinin sabitlestirilmesi için yapiskan bant kullanilmalidir. Burada genellikle 3 mm genislikte kesilen yapistirici bantlar kullanilir. Yapistirici bant bitkiyi sabit tutar ve ihtiyaca göre yeniden açilabilir. Sap ve yaprak, uygun olan ve az zarar görebilecek noktalarindan yapistirilir. Bant sapi iyi çevrelemelidir, aksi taktirde gevser. Köseli kalin saplar söz konusu oldugunda,önce kartonda bir yer açilarak sap buradan geçirilir ve karton ile birlikte yapistirilir. Yapistirici olarak kullanilan bandin seloteyp olmasi tavsiye edilmez, çünkü birkaç yil sonra rengi solar ve yapiskanligini kaybeder. Bu yüzden zamkli kagidi tercih etmek daha dogru olur.
Bütün kisimlarin tutup tutmadigim kontrol için herbaryum levhasi dikkatlice ters çevrilir. Bitkinin bütününün levhaya yapistirilmasi iyi degildir. Çünkü daha sonraki arastirmalarda yeniden ayirmak gerekebilmektedir. Bununla birlikte, bu yöntemin kullanilmasi kirilma tehlikesini önemli ölçüde azaltmaktadir. Çünkü bütün kisimlar levha ile sabitlesmektedir. Bu yöntem, yumusak bitkilerde yararli olmaktadir. Laboratuar dersleri için yapilan toplamalarda da s nedeniyle arzu edilmektedir. Cam levha üzerine su ile inceltilmis elastik reçine ince bir tabaka halinde sürülür ve yapistirilmak istenen bitki cam üzerine yatirilir. Bundan sonra pens ile itinali bir sekilde kaldirilip, levha üzerine konulur. Daha sonra kum torbasi veya baska bir agirlikla desteklenmis olan sert lif levha ile 2 saat presleme yapilir. Herbaryumlar böylece kurumaya birakilir. Kalin agaç dallari, ne bandajla, ne de yapistirici ile levha üzerine sürekli olarak sabitlestirilemez. Bu nedenle ip kullanilarak levhaya dikilir. Bunun için levha ince kartondan olmamalidir. Çiçekli bitkilere ait gevsek tohum ve meyveler küçük bir kagit zarf ile uygun olan yerinden levhaya yapistirilir.
Çiçekler parçalanarak preslenebilir. Daha sonra çanak, taç yapraklan vb. ayri ayri yapistirilir. Açik renkli çiçekler koyu kartona yapistirilmalidir. Son islem olarak, gerekli verilen içeren etiket sag alt kisma yapistirilir. Küçük olmayan ve ölçülere sahip etiketler kullanilmalidir. Bitki hakkindaki bütün materyaller, örnegin; literatür özeti, gazete kupürü, fotograflar veya yayilim bölgesinin küçük bir taslagi bu levhaya ilave edilebilir.
5. HERBARYUM ÖRNEKLERININ ETIKETLENMESI
Toplanip preslenmis materyalin devamli kullanilabilmesi için etiketlenmesi sarttir. Burada bilimsel isimleri kullanmak gerekir. Zorunlu olmamakla birlikte Autor (Yazar) isimlerinin etikete konulmasi önerilir. Örnegin; Bellis perennis L. (Koyun gözü) ‘deki L.: Linne'nin bas harfinde oldugu gibi Autor ismi de bitkinin ilmi isminin yaninda verilir. Eger bir bitki için iki isim geçiyorsa geçerli olan isimden sonra basa Sinonim yazilip parantez içerisinde verilir. Örnegin Cirsium arvense (L.) Scop. (Köygöçüren)'un Sinonimi Serratula arvensis L.'dir (Davis, 1975).
Etikette mümkün oldugunca bitkinin toplandigi yer hakkinda bilgi verilmelidir. Cam tüplerdeki tohum koleksiyonlarinda etiket çok küçük tutulmalidir. Sadece bilimsel isim ve düzenleme numarasi yazilabilir. Etiketler için beyaz ve iyi bir kagit seçilmelidir. Okunakli bir yazi, koleksiyona dis görünüs itibariyle iyi not verir. Yazimda uygun bir daktilo da kullanila bilinir.
Tükenmez kalem kesinlikle kullanilmamalidir. Çünkü zamanla yazilar silinir. Yazim isinde yazi sablonu da kullanila bilinir. Etiketi yapistirmak için reçine yapistirici kullanilmalidir. Zamk veya kola kullanilmamalidir.
Akici preparatlarda etiket, kaplama koruyucu bir yapistirici ile korunmalidir.
Bitki örnekleri kartonlara tutturulup, kaydedilen bilgiler etikete yazilir ve sonra kartonun sag alt kösesine yapistirilir.
Etiketler degisik ölçülerde olmakla birlikte en çok kullanilanlar 5 x 8; 7.5 x 12.5 ve 11 x 13 cm ölçülerinde olanlaridir.
5.1. Etiket Üzerinde Bulunmasi Gereken Bilgiler
1. Etiketin üst kisminda herbaryumun uluslararasi adi bulunmalidir. Sayet bitki bir bölge veya ülke florasi çalismasi için toplanmissa,çalisilan bölge veya ülkenin adi etiketin en üstüne yazilabilir,
2. Bitkinin türü,
3. Familyasi,
4. Mahalli adi (yöresel ismi),
5. Toplandigi yer, ekolojisi (bulundugu çevre ve toprak özellikleri),
6. Toplanma tarihi,
7. Yükseklik (bitkinin yetistigi yerin denizden yüksekligi),
8. Toplayanin adi,
9. Teshis edenin adi,
10. Toplayicinin verdigi arazi numarasi (Davis'in Türkiye haritasina hangi karede oldugunu belirten numara).
Herbaryum örneklerinin toplanma yeri hakkindaki bilgiler ve örneklerin adlari bir herbaryum listesi haline getirile bilinir. Gelismis bir herbaryumda örnekler hakkindaki bilgiler bir kartoteks sistemine geçirilir. Kartoteks sistemi; toplama tarihi, alfabetik familya, cins veya tür sirasina göre düzenlene bilinir. Bu is için özel olarak kesilmis kartonlar (10x15 cm boyutlarinda) kullanilir. Bu kartonlarin üzerine bitkinin numarasi, bitkinin familya, cins ve tür adi, Türkiye florasinda uygulanan kare nosu, toplandigi yer, yetisme yeri, denizden yüksekligi, toplama tarihi, toplayanin adi ve soyadi, teshis edenin adi ve soyadi ile teshis tarihini yazmak gerekir (Saya ve Misirdali,1982).
Kare Sistemi: 36°-42° enlem ve 26° boylamlari arasinda yer al Türkiye, her iki enlem ve boylamdan bir çizgi geçirilerek toplam 27 kare bölünmüstür (Davis,1965). Enlem çizgilerinin arasi A, B, C olar adlandirilirken, boylam çizgilerinin arasi 1, 2, 3.. .9 olarak numaralandirilmistir Dolayisiyla enlem ve boylam çizgilerinin çakismasi ile olusan her kare kendine özgü bir adi vardir. Örnegin C.2 karesi harita üzerinde 1 olarak adlandirilan Mugla, Denizli, Burdur ve Antalya illerinin bir kismini kapsayan karedir. A.6 ise, (2) Samsun, Amasya, Tokat, Sivas ve Ordu illerinin bir kismini kapsamaktadir.
6. ÖRNEKLERIN KORUNMASI
Herbaryum ve teshisi yapilan bitki örneklerinin korunmasi ileride yapilacak çalismalar içinde büyük önem tasir. Bunun için örnekler genellikle özel olarak yapilmis dolaplarda korunurlar. Dolaplar, küflenmenin önüne geçmek için rutubetsiz yerlerde bulundurulmalidir.
Büyük herbaryumlarda örnekler özel çelik kasalarda korunur. Bu kasalar yangin, tozlanma vb. gibi tehlikelere karsi örnekleri korur. Bitki öreklerinin dolap veya kasalardaki düzeni, familyalar içinde cinslerin, cinsler içinde türlerin alfabetik siraya göre tanzim edilmesi esasina dayanir (Yildirim ve Ercis, 1990). Taksonomik siralamada ayri ayri zarflarda korunan herbaryum türleri, cinslere ait zarflarda toplanmis olurlar. Cins zarflari alfabetik familya dosyalarinda toplanirlar. Herbaryum dosyalari daima hafif baski altinda bulunmali ve daima dik bir sekilde korunmalidirlar. Yiginlasan dosyalara kapak arkasina yapisan ve bükülen karton askilar gerekir. Ayrica açilabilir karton kutular da korumada kullanila bilinir. Levhalar gevsek bir sekilde konulup, birkaç kartonla agirlastirilmalidir. Bir herbaryum mümkün oldugu kadar kuru, tozsuz ve karanlik ortamda korunmalidir. Bitki koleksiyonu yapan kimse mümkün oldugu kadar tam bir koleksiyona sahip olmaya gayret eder.Gittikçe büyüyen bir koleksiyonda ilerleyen çalismalar sonucunda bir liste yapilmaya çalisilarak koleksiyonda eksik olan türler kaydedilir ve böylece o bitkilere dogru bir yönelis baslar (Stehli und Brünner, 1981).
|
|
|
| Hububat Tarım Takvimi |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:47 PM - Forum: Tarım Haberleri
- Yorum Yok
|
 |
Hububat Tarım Takvimi
OCAK
- Mücadeleyi gerektiren zararlı varsa (Tarla faresi gibi) mücadelesi yapılır.
- Gecikmiş güzlük ekilişler en geç ocağın ilk haftası içerisinde tamamlanmalıdır.
ŞUBAT
- İkinci azotlu gübre tatbikatına başlanır.
- Yazlık ekilişler yapılır.
- Tarla faresi ile mücadeleye devam edilir.
MART
- İkinci azotlu gübre uygulamasına devam edilir.
- Yazlık ekilişlere devam edilir.
- Yabancı ot ilaçlamasına başlanır.
- Tarla faresi mücadelesine devam edilir.
NİSAN
- Yabancı ot ilaçlaması yapılır.
MAYIS
- Geç yapılan ekilişlerde, yabancı ot mücadelesi yapılır.
HAZİRAN
- Hububatta zararlıların kontrolleri yapılır ve mücadelesine başlanır.
- Arpa hasadına başlanır.
TEMMUZ
- Zararlılarla mücadeleye devam edilir.
- Hasat işleri başlar.
- Anız bozumu yapılır.
AĞUSTOS
- Hasat, harman işleri tamamlanır.
- Hasat sonu sürümleri yapılır.
EYLÜL
- Kışlık ekim için, toprak işlemesi yapılır. Toprak numuneleri alınıp analiz ettirilir
EKİM
- Kışlık ekimler için toprak hazırlığı yapılır. Kireçleme ve gübreleme yapılır.
- Hububat ekimine başlanır.
KASIM
- Kışlıkların ekimi için toprak hazırlığına devam edilir.
- Kışlıkların ekimi yapılır.
ARALIK
- Kışlık hububat ekimleri tamamlanır.
|
|
|
| Meyvecilik Tarım Takvimi |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:46 PM - Forum: Tarım Haberleri
- Yorum Yok
|
 |
Meyvecilik Tarım Takvimi
OCAK
- Ekolojik koşullar gözönüne alınarak budama işlemi yapılır.
- Çiftlik gübresi sonbaharda verilmemiş ise bu ayda mutlaka verilmelidir.
- Hastalık ve zararlılardan kuruyan meyve ağaçları sökülerek imha edilir.
- Kışı meyve ağaçlarında geçiren zararlılara karşı ilaçlama mutlaka yapılmalıdır.
- Şeftali bahçelerinde klok hastalığına karşı mücadele edilir.
- Fidan dikimi yapılır. ŞUBAT
- Ocak ayında yapılması gereken işlerden, gerçekleştirememiş olanlar sonuçlandırılır.
- Klok hastalığına karşı mücadeleye devam edilir.
- Uygun hava koşullarında toprak işlemesine başlanır.
- Çelik alma işleri yapılarak ;çelikler kumda saklamaya (Katlamaya) alınır.
MART
- Yüksek yörelerde fidan dikimi sürdürülür.
- Toprak işleme bitirilir.
- Gübreleme ve kireçleme işlemi tamamlanır.
- Budama tamamlanır.
- Kalem aşısı yapılır.
- Tarımsal mücadeleye devam edilir.
NİSAN
- Fidanlıklarda ot çapası yapılır.
- Nisan ayının ilk haftasında , yabani meyve ağaçlarında ve çeşit değiştirmelerde , kalem aşısı işleri sonuçlandırılır.
- Meyve bahçelerinde toprak işlemesi bitirilir.
- Çöğürlerin aşı parsellerine şaşırtma işi tamamlanır.
- Hastalık ve zararlılarla mücadele işler, sürdürülür.
MAYIS
- Yeni kurulan bahçelerdeki fidanlar sulanır ve ot çapası yapılır.
- Yeşil sürgün budaması yapılır.
- Ayın son haftasında , obur dallar ile piçleri temizlemek zorunludur.
- Sürgün göz aşıları yapılır.
- Meyve ağaçlarında , zirai mücadele işleri sürdürülür.
HAZİRAN
- Ot mücadelesi sürdürülür.
- Sürgün göz aşıları ayın ortalarına kadar sürdürülür.
- Ekolojik duruma göre sulama yapılır
- Ay sonuna doğru şeftali, erik, kiraz ve yazlık elma hasadı yapılır.
- Elma ve armutlarda karaleke, elma iç kurdu, kırmızı örümcek ve diğer zararlılara karşı mücadele işleri sürdürülür.
TEMMUZ
- Meyve bahçelerinde ot alma ve sulama işlerine devam edilir.
- Temmuz ayının ikinci yarısında durgun göz aşılarına başlanır.
- Elma içkurdu, kırmızı örümcek, yaprak galerileri ve diğer zararlılara karşı ilaçla mücadele sürdürülür.
- Çöğür tavaları sulanır, otları alınır ve yapılan göz aşıları kontrol edilir.
AĞUSTOS
- Fidanlıklarda Temmuz ayında başlatılan durgun göz aşısı yapımı sürdürülür.
- Evvelce yapılmış sürgün aşılarından süren sürgünlerin, rüzgardan kırılmaması için bağlama işlemi yapılır.
- Havalar kurak gidiyorsa sulama işlemi sürdürülür.
- Fidanlıklarda ve meyve bahçelerinde hastalık ve zararlılarla mücadele yapılır.
EYLÜL
- Tohum tavaları belirlenerek ekime hazırlanır.
- Çeşitli meyve türlerinde hasada başlanır.
- Meyve bahçelerinde ve fidanlıklarda zirai işlemleri sürdürülür. (Tüketici sağlığı yönünden, meyveli ağaçlarda ilaçlı mücadeleye, hasada 21 gün kala son verilmelidir.)
EKİM
- Hasadın tamamlandığı bahçelere çiftlik gübresi verilir.
- Fidan çukurlarının yerleri işaretlenir ve çukurlar açılır.
- Fidanlıklarda manas ve diğer toprakaltı zararlılarına karşı toprak ilaçlaması ve benzeri mücadele yöntemleri uygulanır.
- Kurumuş, hastalıklı ağaç ve dallar budama yoluyla çıkarılıp, yokedilir.
- Su kanalları ve arklar, tahliye kanalları ve benzeri sulama yapılarında gerekli temizlik ve bakım işleri yapılır.
KASIM
- Fidan çukurlarının açılmasına devam edilir.
- Fidanlıklarda söküm ve hendekleme işlerine başlanır.
- Fidan taşımacılığında karantina kontrolleri yapılır.
- Genç meyve bahçelerinde şekil budaması yapılır.
- Kışı ılık geçen yerlerde, kış budamasına başlanır.
- Fidan dikim işleri yapılır.
- Çöğür için tohum tavaları hazırlanır, gübrelenir ve tohumlar ekilir.
- Toprak işlemesi ile birlikte, çiftlik gübresi uygulaması da sürdürülür. Aynı zamanda, fosforlu ve potaslı gübrelerin verilmesine de başlanır.
- Meyve bahçelerinde, hastalık ve zararlıları bir yıl sonraya aktarabilecek bitki artıkları ortadan kaldırılır.
ARALIK
- Yeni kurulacak bahçeler ile ilgili işlerin yapılmasına başlanır.
- Kışlık budama,-sakıncalı durumların dışında yapılır.
- Kasım ayında yapılması gereken işlerden arta kalan işler tamamlanır
|
|
|
| Kümes Hayvancılığı Tarım Takvimi |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:45 PM - Forum: Tarım Haberleri
- Yorum Yok
|
 |
OCAK
- Kümeslerde yemleme ve yem uygulamasına özen gösterilir. Yumurta randımanında arzulanan ekonomik düzeye ulaşabilmesi için, kümes sıcaklığının ortalama 10-18 C'ler arasında olmasına ve havalandırmaya dikkat edilir. Yumurta randımanını %12-15 civarında arttırmak için , kontrollü suni ışık uygulanmalıdır.
- Bu aya kadar tüy değişimini tamamlamış tavuklarla, mart-nisan civcivlerinden gelişmesi geri kalmış ,yumurtaya halen geçmemiş olanlar derhal ayrılıp satılır.
- Kümeslerde paraziter mücadele yapılır.
- Damızlık yumurta alınacak kümeslere horoz katılır.
ŞUBAT
- Kuluçka mevsimi yaklaştığından;damızlık civciv elde edilecek yumurtaların alınacağı sürü düzenlenir.Kuluçkaya verilecek yumurtalar tasnif edilerek, ilaçlanır.
- Kümeslerde düzenli bir havalandırma ve ışıklandırma sağlanır.Soğuk hava önlenerek , kümes içi ısısı sabit tutulur.Günde 18 saat ışıklandırma yapılır.(20 metrekare zemin için ,60 vatlık ampul takılmalı, metrekareye 3 wat ışık gelmelidir.)
- Yemlerdeki enerji miktarı artırılır.
- Kümeste altlıklar değiştirilir. Kafes altı gübreleri atılır.
- Tavuklara gumboro ve yalancı veba aşıları uygulanır.
MART
- Kuluçhane ve civcivhanelerde , temizlik ve ilaçlama yapılır. Mart ayından başlayarak, Mayıs ayının ilk haftasına kadar çıkan civcivlerde daha fazla randıman alındığından, bu ayda kuluçka işlerine başlanır.
- Civciv büyütme yerlerinde yem, su, ışık, ısıtma, dezenfeksiyon, altlık gibi tüm hazırlıklar, civciv getirilmeden önce tamamlanır.
- Çıkan civcivlere ilk gün mutlaka marek aşısı ve seks ayrımı yapılır.
- 7-12 günlük civcivlere birinci burun -göz damla (yalancı veba) aşısı uygulanır.
- Yirminci gün kızıl ishale karşı, koksidiyoz ilaçları verilir.
- Yirmibirinci günden başlayarak, yirmisekizinci güne kadar gumbaro aşısı yapılır. Hastalık girmiş ticari sürüleri olan işletmelerde bu aşı 7-18 günlük civcivlere tatbik edilebilir.
- Civcivler 10-15 günlük olduklarında, istenilirse gagaları 1/2 veya 1/3 oranında kesilir.
- İlk iki hafta , 1 metrekare taban alan için 5 wat hesabı ile , günde 22 saat ışık verilir. İkinci haftadan sonra ışık azaltılır.
- 0-3 hafta ince toz yem verilir, sonra pelet yeme geçilir. Civcivler ilk haftada devamlı sık ,sık yemlenmelidir.
NİSAN
- Kuluçka çalışmalarına devam edilir. Kuluçka, ana makinaları ile civciv büyütme yerlerinin temizlik ve dezenfeksiyonuna önem verilir.
- Civcivlere solucan düşürücü ilaç verilir.
- 28-32 günlük civcivlere yalancı veba (burun-göz damla )aşısı;7-8 haftalık olanlara inaktif yalancı veba aşısı uygulanır.
- Sürüde hastalıklı hayvan ve aşırı derecede ölüm varsa , derhal veterinerliğe bilgi verilip, teşhis ve tedavi için gerekli çabalar gösterilir.(Hiçbir zaman gereksiz ve fazla dozda ilaç kullanılmamalıdır.)
- Civcivler, katlı ana makinalarında büyütülüyorsa , yere indirilir. Kullanılacak yer, 4 haftalık 10 pilice bir metrekare yer hesabı yapılarak düzenlenir.
- Kasaplık niteliğindeki tavuklar, henüz tavuk fiyatları düşmediğinden, gurk olanlarda dahil, derhal satılmalıdır.
MAYIS
- Bu ayda da kuluçkahanelerde civciv çıkarılma çalışmaları sürdürülür.
- Salmonella pseudomonas, arizona, coliform bakteriler ve aspergillus gibi hastalıklara neden olan etkenlerin çoğalması ve yayılması genellikle kuluçkahanelerde olduğundan; kuluçkaya başlama ve çıkım süresince , sağlık koşullarına uyulmalıdır.
- Koksidiyoz ve solucana karşı ilaçlama yapılır.
- Kümeslerde pencereler havalandırma bacaları aspiratörler kontrol edilmeli, rutubetli pis altlıklar atılarak ; yeni kuru altlık serilmeli, sinek ve zararlı için gereken önlemler alınmalıdır.
- Yumurta verimi düşmüş tavuklar ile , piliçlerin gelişemeyenleri ve erkekleri satılır.
- Kümesler yeni çıkan civcivler için hazırlanır. Yalancı tavuk vebası mücadelesi (burun-göz damla ve adale aşıları) yapılmış piliçler, yeni kümeslerine alınır.
HAZİRAN
- Çevre koşulları iyileştiğinde, kümes içi ısısının 15 c'nin üstüne çıkmaması sağlanır. Tavukhanenin bakım ve onarımına başlanır.
- Rasyondaki enerji miktarı düşürülür.
- 8 haftayı doldurmuş hayvanlar, metrekarede 10 başı geçmeyecek şekilde, piliç bölmelerine alınırlar. Herhangi bir stres durumunda, yığılma olmamasına dikkat edilir
- 10-12 haftalık piliçlere çiçek, difteri aşısı uygulanır. Görülebilecek hastalıklara karşı, gerekli önlem alınır.
TEMMUZ
- Damızlık piliçlere kısıtlı yemleme yapılır (Günlük yem ihtiyacından fazlası asla verilmemelidir. Ancak, verilen yemin karışımı noksansız olmalıdır).
- Kümes ve ekipmanlar sıkı bir şekilde temizlenir ve haftada en az iki defa dezenfekte edilir. Fare ve kemiricilerin kümeslere ve yem ambarlarına girmesi engellenir.
- Yalancı veba ve gumboro aşısı uygulanır.
- Günde 4 defa yumurta toplanır. Yumurtanın şekli ve kabuğu incelenerek, yumurtanın küçülmesine karşı önlem alınır.
AĞUSTOS
- 20-22 haftalık olan piliçler yumurta kümesine taşınır. (Bütün piliçler birkerede yumurta kümesine taşınır). Kümeslere hemen alışmaları için, folluklar yerleştirilir.
- Piliçlere, yumurtlamaya başlamadan önce, solucan ilacı içirilir.
- Bir program dahilinde ışıklandırma ve yem rasyonu uygulanarak, piliçlerin küçük yumurta devresi kısaltılır.
- Gelişmesi iyi olmayan piliçler ile, tüy dökümü uzun süreli olupta, yumurtaya geçmeyen tavuklar satılır.
- Piliçlerde pullorum taraması yapılır.
EYLÜL
- Piliçlerin çoğu bu ayda yumurta vermeye başlarlar. Bu devrede; yumurta miktarı, kabuğun şekli ve hayvanların gelişme durumları dikkatle izlenir.
- Sürüdeki stres hallerinde, içme sularına geniş tesirli antibiyotikler ve vitaminli ilaçlar katılır.
- Periyodik pullorum taraması yapılır.
- Büyüme ve yumurta kayıtları tutulur.
EKİM
- Bu ayda tüy dökümüne giren tavukların damızlıkta kalması gerekir. Kusurlu görülen tavuklar ve yumurta verimine geçmemişler ay sonundan itibaren damızlıktan çıkarılabilir.
- Kümesteki ışıklandırma, bir program dahilinde düzenlenmelidir. Aydınlatma süresince, follukların biraz loş ışıklı tutulması faydalıdır.
- Piliç ve tavuklar arasında herhangi bir salgın hastalığın çıkmaması için, koruyucu önlemler alınır.
- Kümeslerde kış mevsimi için gerekli önlemler alınır. Hazırlıklar tamamlanır.
- Yetiştirme kayıtları tutulur.
KASIM
- Kümes içi sıcaklığı hiçbir şekilde 7C civarlarına kadar düşürülmemeli, 13C-23C arasında tutulmalıdır. Gerektiğinde, kümes herhangi bir sistemle ısıtılmalıdır. Pencere ve bacalar havanın ve rüzgarların durumuna göre ayar edilmelidir. (Havalandırmada, tavukları soğuk hava akımlarından korumalıdır.)
- İç ve dış parazit durumu titizlikle izlenmelidir.
- Suni ışıklandırma süresi 17 saatte tamamlanmalıdır.
ARALIK
- Tavukların gelişmeleri ve verimleri sık sık kontrol edilir. Gelişme geriliği ve düşkünlük varsa, yem ve yemlemede bir aksaklık olduğu veya basit ya da bulaşıcı bir hastalık çıktığı sonucuna varılır.
- Kümes içi ısısı ayarlanır. Rutubetin normal düzeyde olmasına özen gösterilir. Gerektiğinde, duvar ve taban izolasyonları yapılır.
- Hasta, sakat görünüşlü, soluk ibikli ve göz doldurmayan hayvanlar derhal ayrılıp, satılır.
- Tavuklar arasında gagalama durumu varsa, tavukların gagaları kesilir; ayrıca bir nedeni olup olmadığı incelenip, diğer önlemler alınır.
- Tavuklara istiridye kabuğu veya sert nitelikte taş kırıntıları verilmeli, altlıkların kuru olması sağlanmalıdır.
- Bu ayda FORCE MOLTING denilen ve tavukların ikinci devre yumurtlamaya başlatılması anlamına gelen yöntem uygulanır. Bu metod uygulanmadan önce, hayvanlar newcastle (Yalancı veba) hastalığına karşı aşılanmalı, gerekiyorsa ibikleri kesilmelidir.
- Ay sonunda, yılın mali hesapları çıkarılır. Buna göre, yeni yılın plan ve programları yapılır.
- Düzenli olarak Caldez kümes dezenfektanı kullanılır.
|
|
|
| Sebzecilik Tarım Takvimi |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:43 PM - Forum: Tarım Haberleri
- Yorum Yok
|
 |
OCAK
- Toprakta kalan ürün artıkları, zararlılara yataklık edeceğinden , boş zamanlarda bunlar toplanıp yakılarak yok edilir.
- Turfanda patates ekimine, uygun yörelerde , ocak ayı ikinci yarısında başlanır.Ekimle birlikte azot, fosfor ve potaslı gübrelerle gübreleme yapılır. Gübreden önce toprak ph sı nötr olacak şekilden tarım kireci uygulanır.
- Ocağın ikinci haftasından itibaren , hasadı tamamlanan yazlık sebze yerleri temizlenir.Yeni ekilecek sebzeler için toprak hazırlanır.
- Ocak ayının ikinci haftasından sonra, kışlık sebzelerden ıspanak , karnabahar, turp, kereviz, havuç lahana , marul ve pırasanın hasadına devam edilir.
- Çökerten hastalığına karşı, sebze tohumları ve fidelikler ilaçlanır.
- Soğuktan zarar görmüş sebze fidelerinin yerlerine , yenileri dikilir.
- Örtüaltı yetiştiriciliğinde , daha önce ekim ve dikimi yapılan sebzelerin sulama , gübreleme gibi bakım işleri yapılır.
- Örtüaltı yetiştiriciliğinde , ısı kontrolüne dikkat edilir.
- Biber, patlıcan için sıcak yastık hazırlanır.
- Örtüaltı tek ürün turfanda üretiminde , sulama ile birlikte üst gübresi verilir.
- Örtüaltı yetiştiriciliğinde , koltuk alma, tepe alma gibi işlemlere devam edilir.
- Çift ürün yetiştiriciliği için , kasım ayında ekilmiş tohumlardan elde edilen fideler, toprak hazırlığı yapılan seralara nakledilir.
ŞUBAT
- Fasulye ve bezelye ekilecek yerlerin toprak hazırlığı yapılır.
- Karnabahar ,lahana ve pırasanın hasadı tamamlanır. Havuç , ıspanak, marul ve turpun hasadına devam edilir.
- Fide elde etmek için , sıcak yastıklar hazırlanır.
- Biber , domates ve patlıcan tohumları sıcak yastıklara ekilir.
- Hava şartları elverişli gittiği takdirde , toprak hazırlığına devam edilir.
- Fidelik toprağı mantari hastalıklara karşı ilaçlanır.
MART
- Patateste tarla hazırlıkları tamamlanır. Ekim ,kireçleme ve gübreleme yapılır.
- Patatesten başka , diğer tarla sebzeciliğinde de toprak hazırlığı yapılır. Son toprak işlemesiyle gübreleme işlemi de bitirilir.
- Fasulye ekilecek yerlerde , tohum yatağı hazırlıkları yapılır. Martın ikinci haftasında gübre atılır.Ayın ikinci yarısında ekime başlanır.
- Fideliklerde hastalıklara karşı mücadele yapılır.
- Tohum ekimi, şaşırtma ve fide dikimine devam edilir. Ilık yastıklar hazırlanır. Bezelye , fasulye, kavun ve karpuz ekimi yapılır.
- Tohuma bırakılan kışlık sebzelerin bakım işlerine devam edilir.
- Çökerten hastalığına karşı tohum , fide ve toprak ilaçlamasına bu ay da devam edilir.
- Üreticiler satın alacakları tohum ve fidelerin hastalıksız, canlı görünüşlü olmasına dikkat etmelidir. Bu konudaki ihtiyaçlarını tarım kuruluşlarıyla, çevrede tanınmış meraklı çiftçilerden sağlayabilirler.
NİSAN
- Tohum ekimi yapılacak tarlaların son sürümü yapılır ve diskaro çekilir. Tavın korunması için tapan ve sürgü çekilir .
- Diskaro çekilmeden önce, gübreleme yapılır ve dikimle ilgili hazırlıklar tamamlanır.
- Fideliklerde günlük sulama , zayıf gidiyorsa gübreleme ve kapak kapatma işlemleri yapılarak , yabancı otlar ayıklanır.
- Mavi küf ve kök çürüklüğüne karşı ilaçlı mücadele yapılır. (Dithane M-45, Antracol, Kemoazin veya Deresol gibi ilaçlardan biri ile ilaçlama yapılmalıdır. İlaçlama yağışlı havalarda tekrarlanmamalıdır).
- Geç turfanda patatesin ekim ve gübreleme işlemi yapılır.
- Ilık yastıklara şaşırtılmış bulunan biber, domates ve patlıcan fideleri 15 nisandan sonra, tarladaki yerlerine dikilmeye başlanır.
- Çileklerin ilkbahar çapası yapılır.
- Bamya, fasulye, hıyar, kabak, karnabahar, lahana ve soğan tohumlarının ekimine devam edilir.
- Kavun, karpuz tohumları hazırlanan yerlere ekilir.
- Enginarların dipleri açılarak bellenir, fazla sürgünleri ayıklanır.
- Fidelerin dikiminden 1-2 hafta sonra, birinci çapa yapılır.
- Dikimden önce ve sonra, tel kurtları görülürse, mücadelesi yapılır.
- Hava şartlarına göre, sulama imkanı olanlar, bu ayda sulama yapmalıdır.
- Yabancı otlar temizlenir. Fazla ot çıkmayan yerlerde, istendiğinde ikinci çapa sırasında, dip doldurma yapılabilir.
- Patateste birinci çapa ile boğaz doldurması yapılır.
- Patates tarlalarında , tırpan kurdu saptanan yerlerde Korsülfon 35 ec, tel kurdu bulunan yerlerde Korban 25 W, yaprak biti olan yerlerde Hekthion , patates mildiyösü olan yerlerde ise Trimangol ilaçlarından tariflerine uygun şekilde kullanılır. Bu uygulama nisan sonu ile mayısın ilk haftasında yapılır.
MAYIS
- Açığa tohum ekimi, bakımı ve sulaması yapılır.
- Fideler tarladaki yerlerine dikilir ve can suyu verilir.
- Geçen ay dikilen fidelerin ot alma , çapalama, sulama ve gübreleme gibi bakım hizmetleri sürdürülür.
- Yaprak bitlerine karşı Gusathion, Komithion 50, Malathion gibi ilaçlarla tariflerine göre mücadele yapılır.
- Septoria hastalığına karşı Afugan , Deresol veKemizon gibi ilaçlarla mücadele işlemi yapılır.
HAZİRAN
- Boğaz doldurma ve sulama işlemleri aksatılmadan yürütülür
- Çok zarar meydana getiren, son zamanlarda çok yaygın bir şekilde görünen ve çok tehlikeli olan patates böceğine karşı, ayın ilk haftasından başlayarak, Gusathion, Malathion, Metil Kotniyon 25 W gibi ilaçlarla mücadele yapılmalıdır.
- Havalar diğer aylara göre oldukça ısındığından, bamya,biber,domates, fasulye, kavun, karpuz, patlıcan ve soğan gibi sebzelerin sulaması aksatılmamalıdır.
- Çapalama ve yabani ot mücadelesine devam edilir.
- Kışlık sebzelerden karnabahar, lahana,pırasa ve diğerlerinin fideleri bahçedeki esas yerlerine dikilir.
- Salatalık,acur,kabak,kavun ve karpuzda görülen antraknoza karşı bakırlı ilaçlar kullanılmak suretiyle ilaçlama yapılmalıdır.
- Bakla,bamya ve fasulyede görülen pirecik zararlısına karşı mücadele yapılır.
- Diğer hastalık ve zararlılarla mücadele,hastalık ve zararlının çıkış durumuna göre yapılmalıdır.
- Enginarların diplerindeki sürgünler,ürün alındıktan sonra ayrılır.
- Domates,hıyar ve kabakların tepeleri budanır.
- Bezelye ve fasulyelerin sırık çeşitleri için herek dikilir.
TEMMUZ
- Son turfanda domates fideleri şaşırtılır.
- Kabak, kavun ve karpuzlarda telli böcek; biber ve domateslerde yeşilkurt; domateslerde mildiyö mücadelesine devam edilir.
- Yazlık sebzelerin hasadına devam edilir. Bu arada yeşil aksamın canlılığını koruyabilmesi için sulama yapılır ve sulama öncesi az miktarda azotlu gübre verilir.
- Lahana ve karnabahar sebzelerinin ekimi yapılır. Ekimin erken yapıldığı yerlerde ise şaşırtma işlemine başlanır.
- Sarımsak tohumları toplanıp, nemsiz yerlerde muhafaza edilir.
- Yaprak bitleri, kırmızı örümcek, yeşilkurt, danaburnu, mildiyö ve küllemenin yoğunluk durumuna göre, mücadeleye devam edilir.
AĞUSTOS
- Son turfanda domates fideleri şaşırtılır.
- Kabak, kavun ve karpuzlarda telli böcek; biber ve domateslerde yeşilkurt; domateslerde mildiyö mücadelesine devam edilir.
- Yazlık sebzelerin hasadına devam edilir. Bu arada yeşil aksamın canlılığını koruyabilmesi için sulama yapılır ve sulama öncesi az miktarda azotlu gübre verilir.
- Lahana ve karnabahar sebzelerinin ekimi yapılır. Ekimin erken yapıldığı yerlerde ise şaşırtma işlemine başlanır.
- Sarımsak tohumları toplanıp, nemsiz yerlerde muhafaza edilir.
- Yaprak bitleri, kırmızı örümcek, yeşilkurt, danaburnu, mildiyö ve küllemenin yoğunluk durumuna göre, mücadeleye devam edilir.
EYLÜL
- Havuç, kışlık yeşil soğan; marul ve turpun fide ve tohumlarının yerlerine ekim ve dikim işleri sürdürülür.
- Hasadı biten sebzelikler temizlenip, kışlık sebzelerin ekimi için toprak hazırlığı yapılır.
- Kışlık için ekilen havuçlarda seyreltme yapılır. Kışlık yetiştirilen sebzelerde ot alma, çapalama ve gerekiyorsa sulama yapılır. Lahana kelebeği mücadelesi yapılır.
EKİM
- Bu ayın ikinci yarısından itibaren erken donlar başlayabilir. Bu nedenle, yazlık sebzelerin hasadı bitirilmelidir. Aksi halde, sebzeler don tehlikesiyle karşı karşıya kalabilir.
- Kereviz, ıspanak, lahana, karnabahar, turp ve marulda bakım işlerine devam edilir. Hasada başlanır. İlkbaharda çıkacak olan fındık turpunun tohumları tarlaya ekilir.
- Lahana kelebeği mücadelesine devam edilir.
- Çiftlik gübresi uygulamasına ve toprak işlemesine devam edilir.
KASIM
- Yazlık sebze yerlerinin çiftlik gübresi ile gübrelenmesine ve toprak işlenmesine devam edilir.
- Elde edilen tohumların kurutulması, ambalaj ve muhafazası yapılır.
- Kışlık sebzelerin bakımına, hasat ve pazarlama işlerine devam edilir.
- Lahana kelebeği, lahana kokulu böceği ve yaprak bitlerine karşı mücadeleye devam edilir.
- Taze soğan ekimi yapılır.
- Örtü altı sera yetiştiriciliğinde, biberlerin bakım işleri ve budaması yapılır. Çapalama ile birlikte, çok hafif boğaz doldurulur. Fungisitlerle koruyucu ilaçlama yapılır.
- Çilek dikimi yapılır.
ARALIK
- Hava koşulları uygun giderse, çilek dikiminde geç kalan çiftçiler dikime devam edebilirler. Çilek çapasına devam edilir.
- Kışlık sebzelerin hasadına devam edilir.
- Yazlık sebze fideliklerinin yeri hazırlanır. Sıcak yastıkların yerleri belirlenir ve yapılmaları için hazırlıklara başlanır.
- Uygun tav bulunursa, yazlık sebze dikilecek tarlaların derin sürümü yapılır. Çiftlik gübresi ve fosforlu (gerekiyorsa potaslı) gübreler verilir.
- Sera yetiştiriciliği için hazırlıklara başlanır (Toprak hazırlığı, onarım işleri) Elde edilen tohumların kurutulması, ambalaj ve muhafazasına devam edilir.
- Taze soğan ekimi yapılır.
- Örtü altı yetiştiriciliği yapılıyorsa, bakım işlerine devam edilir. Sulaması yapılır. çapa ile birlikte, çok hafif boğaz doldurulur.
- Fungisitlerle koruyucu ilaçlama yapılır.
- Fasulye ve bamyada görülen pirecik zararlısı ile mücadele edilir.
|
|
|
| Fertigasyon |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:39 PM - Forum: Toprak Bilimi ve Bitki Besleme
- Yorum Yok
|
 |
Fertigasyon, çözünebilir gübrelerin sulama suyu ile birlikte bitkilere verilme tekniğidir. Fertigasyon aslında bütün sulama yöntemleri ile uygulanabilme imkanına sahip olmasına rağmen, damla sulama yöntemi ile uygulanması nedeniyle damla sulama ile gübreleme şeklinde algılamak yerinde olacaktır.
Başta su olmak üzere doğal kaynaklardan en yüksek düzeyde yararlanma zorunluluğunun çok açık bir şekilde anlaşılması, damla sulama yönteminin önemini daha da artırmıştır.
Günümüzde yaşam standardının yükselmesi ve nüfusun artması, birim alandan elde edilen ürünün miktar ve kalitesinin artırılmasını zorunlu hale getirmiş ve elde edilen ürünün sadece
bitki yetiştirilmesine uygun olan ilkbahar ve yaz aylarında değil bütün yıl boyunca üretilmesi gereği her geçen yıl sera yetiştiriciliğinin yaygınlaşmasına neden olmuştur.
Sera yetiştiriciliği, açıkta yapılan yetiştiriciliğe göre daha intensif bir tarım koludur. Serada yapılan yetiştiricilik tarlada yapılan yetiştiriciliğe göre daha uzun süreli olup, birim alandaki bitki sayısı da daha fazla olmaktadır. Bunun sonucunda bitkilerin topraktan aldıkları su ve bitki besin maddeleri daha fazla olmakta, bu da daha fazla su ve gübre
kullanımına neden olmaktadır.
Su ve gübreden en yüksek düzeyde yararlanma zorunluluğu damla sulama sistemini ve bu yöntemle gübre uygulamalarını (fertigasyonu) ön plana çıkarmıştır. Gübre içeren suyun damla
damla bitkiye tüm gelişme süresince verilmesi hem su hem de gübre açısından büyük yararlar sağladığından dolayı büyük kabul görmüştür (Kacar, 1997). Bu nedenle, son yıllarda özellikle
sadece sera yetiştiriciliğinde değil, açık alan yetiştiriciliği ve meyvecilikte de damla sulama sistemi ile gübre
uygulamalarında (fertigasyon) artışlar gözlenmektedir.
Fertigasyonun Avantaj ve Dezavantajları
Fertigasyon, sulanan alanlarda aktif kök bölgesine besin elementlerinin doğru ve üniform bir şekilde uygulanmasına olanak sağlamaktadır, bundan dolayı ürünlerin yetişme sezonu süresince istemiş oldukları besin elementlerinin yeterli miktar ve konsantrasyonda verilmesi mümkün olmaktadır.
Uygulamanın temel dayanağı bitkide aşırı su isteği yaratmadan gereksinim duyulan su ve bitki besin elementlerini bitkiye sağlamaktır. Kurulan sistem ile her bitkiye su ulaştırılır ve her sulamada az su uygulayarak sık aralıklarla sulama gerçekleştirilir. Yalnızca bitkinin bulunduğu kısım ıslatıldığı için su ve gübre tasarrufu sağlanırken, aynı zamanda bitkinin gereksinim duyduğu su ve besin elementleri de gelişme süresince karşılanmış olur (Kacar ve Katkat, 1999). Fertigasyon, yetiştiricilikte bir takım avantajlar sağlamaktadır;
Yetiştirilen bitkilerin gereksinimlerine göre gübreler istenen zamanda, istenen oran ve miktarda uygulanabilir.
Gübreler su ile birlikte sadece bitkinin kök sistemine verilerek, kök gelişmesinin olmadığı yerlere gereksiz gübre uygulanmamış olur.
Başta azot olmak (NO3-N) üzere kaba tekstürlü topraklarda yıkanma ile yitme en aza indirilebileceği gibi toprak yüzeyinden buharlaşarak (NH3-N) yitme de en az düzeye indirilir.
Bitkilerin üst kısmı ıslatılmadığı için hastalıklarla mücadele kolaylaşır. ·İstenildiği takdirde, uygun tarımsal mücadele ilaçları ve diğer kimyasal maddelerde aynı anda uygulanabilir.
Uygulamada daha az zaman ve işçilik gerektirir.
Tüm bu avantajlarının yanı sıra fertigasyon sisteminin bazı dezavantajları da vardır. Bunlar ise;
Tesis ve bakım masrafları gerektirmesi, ·Kullanılan gübrelerin çözünebilir özellikte olması nedeniyle fiyatlarının yüksek olması., ·Suda tam olarak çözünmeyen gübrelerin sistemde tıkanmalara neden olması,
Daha fazla bilgi ve dikkat gerektirmesidir.
Fertigasyon, dünyada ve ülkemizde kabul gören ve kullanımı her geçen gün artan etkili bir yöntemdir. Klasik gübreleme yöntemi ile karşılaştırıldığında, fertigasyon gübre kullanımını ve su tüketimini azaltırken, ürün veriminde artış sağlamaktadır (Anonim, 2002). Fertigasyon ile bitkilerin belli fizyolojik gelişme aşamalarına göre gereksinim duydukları besin elementi konsantrasyonları ve oranları ayarlanabilmektedir. Nitekim, Magen (2004)’in fizyolojik gelişme aşamalarına göre domates için önerdiği fertigasyon programı Çizelge 1’de verilmiştir. Çizelge 1’den de görüldüğü gibi, farklı fizyolojik aşamalarda istenilen bitki besin maddesi oranları fertigasyonla ayarlanabilmektedir.
Fertigasyonda Kullanılan Gübrelerin Bazı Özellikleri Fertigasyonda kullanılacak iyi bir gübre kaynağının şu üç özelliği taşıması gerekmektedir;
a) Bitkiler tarafında ihtiyaç duyulan elementleri uygun formlarda içermeli ya da hızlı bir şekilde uygun forma dönüşmeli,
b) Damlatıcılara üniform biçimde dağılmalı, c) Kimyasal olarak bitkilerin büyümesini engellememeli, bitkileri yakmamalı ve sistemde tıkanmalara yol açmamalıdır (Segars, 2006).
Fertigasyon ile azot, fosfor ve potasyumun yanında diğer makro ve mikro bitki besin maddelerini uygun oranlarda ve miktarlarda bir arada uygulamak mümkündür. Fertigasyon yönteminde bazı bitki besin maddelerinin suda tamamen çözünmesine rağmen, sistem içerisinde diğer besin maddeleri ile veya sulama suyundaki kalsiyum veya magnezyum gibi yüksek miktarlarda bulunan iyonlarla reaksiyona girerek çökelti oluşturabilirler. Bu nedenle sulama suyunun kalitesinin ve gübrelerin karışabilirlik özelliklerinin bilinmesi uygulamada başarı açısından son derece önemlidir.
Çizelge 2’de fertigasyonda kullanılabilecek gübrelerin karışabilirlik durumları verilmiştir.
Fertigasyonda yaygın olarak kullanılan azotlu gübreler; amonyum sülfat, amonyum nitrat ve üre gübreleridir. Potasyum kaynağı olarak çözünürlüğü yüksek olması ve potasyumun yanında azotta içermesi nedeniyle potasyum nitrat en uygun olanıdır.
Fosfor uygulamasında ise çözünürlüğü düşük olan DAP (Diamonyum Fosfat) ve TSP (Triple Süper Fosfat) gibi fosfor kaynaklarının kullanılmasından kaçınılmalı bunların yerine MAP (Mono Amonyum Fosfat) tercih edilmelidir. Bununla birlikte hem fosfor kaynağı olması hem de tıkanan damlatıcıları açması nedeniyle de zaman zaman seyreltilerek fosforik asit kullanılabilir (Güneş ve ark., 2004).
Gübreleme programı hazırlanırken kullanılan asitlerden gelen besin
maddelerinin (N, P2O5 vb..) miktarları da göz önünde bulundurulmalı ve program buna göre ayarlanmalıdır.
Fertigasyonda sulama suyunun kalitesi dikkate alınması gerekli önemli bir noktadır. Örneğin Ca+2, Mg+2 ve HCO3- (Bikarbonat) iyonlarınca zengin sulama suyunda; P içeren gübrelerin çözülmesi durumunda Ca ve Mg fosfatlar oluşarak çökelti oluşturur. Bu nedenle, Ca ve Mg içeriği yüksek sulama sularında fosfor ilavesi damlatıcıların tıkanmasına neden olur (Segars, 2006).
Ağır metal içerikleri yüksek olan sularda da çökelti oluşumu sıkça görülen önemli bir sorundur.
Kompoze gübreler ya da basit gübreler su ile karıştırıldıkları zaman suyun sıcaklığı düşer (endothermic effect), bu nedenle beklenenden daha az miktarda gübre çözünür ve çözünmeyen kısım dibe çökmektedir. Gübre çözeltisinin hazırlanmasından hemen sonra kullanılması durumunda gübre karıştırılan suyun sıcaklığının düşeceği anımsanarak çözünen gübre miktarının azalacağı dikkate alınmalıdır (Kacar ve Katkat, 1999).
Sonuç ve Öneriler
Özellikle su ve gübreyi daha verimli kullanım açısından oldukça etkili bir yöntem olan fertigasyon, etkili kullanıldığında bitkisel üretimde verim ve kalitede önemli derecede artışların yanı sıra daha az miktarda kimyasal gübre kullanımına neden olmakta dolayısıyla ekonomik bir boyut kazanmaktadır. Ayrıca daha az gübre kullanımı ile özellikle yeraltı sularına yıkanma ile besin maddesi kaybı ve bu sayede de kirlilik azalmaktadır. İlk yatırım maliyeti yüksek olmasına rağmen, fertigasyon uzun vadede hem gübre ve su tüketimi hem de verim ve çevre açısından daha yararlı bir yöntemdir.
|
|
|
| Turunçgillerde Yeşil ve Mavi Küf Çürüklüğü |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:27 PM - Forum: Bitki Koruma
- Yorum Yok
|
 |
![[Resim: 24ltra8.jpg]](http://i47.tinypic.com/24ltra8.jpg)
Etmenin tanımı, yaşayışı ve hastalık belirtileri :
Yeşilküf ve maviküf çürüklüğü hastalıkları tüm turunçgil meyvelerinde görülür. Yeşilküf çürüklüğü meyve kabuğunun herhangi bir yerinde yumuşama şeklinde başlar. Sonra bu yumuşaklık genişler ve lekenin ortasından başlayarak fungusun beyaz renkli misel tabakası oluşur. Misel tabakasının oluşumunu izleyen 1-2 gün içinde misel kitlesi üzerinde yine merkezden başlayarak yeşil renkli spor kitlesi görülür. Sonuçta meyve yeşil bir küf topu şeklini alır. Meyve büzülür, mumyalaşır. Çürüyen meyveler bu şekilde ağaç üzerinde asılı kalabileceği gibi yere de düşebilir.
Maviküf çürüklüğü hastalığının belirtileri Yeşilküfe benzer. Ancak spor rengi mavidir. Maviküfün çevresindeki misel kitlesi Yeşilküfünkine göre daha dardır. Yeşilküf ile bulaşık meyve yüzeyi daha derimsi olmasına karşın Maviküf nedeniyle çürümüş meyve daha yumuşak olur ve bastırınca kolayca delinir. Bazı durumlarda Maviküf ve Yeşilküf birlikte görülebilir.
Bu funguslarla bütün topraklar, evler, depolarda bulunur. Meyveler ağaç üstünde, bahçede yere dökülmüş durumda ve özellikle depolarda bu hastalığa yakalanır ve çürürler. Hastalık ağaçtaki meyvelere yağmur ve rüzgar aracılığıyla, yere düşen meyvelere ise doğrudan topraktan bulaşır. Enfeksiyonun gerçekleşebilmesi için meyvelerin çok küçük de olsa yaralanmaları gerekmektedir. Yüksek nem ve 10-30oC arasındaki sıcaklıklarda hastalık iyi gelişir. İlk bulaşmadan 5-7 gün sonra belirtiler görülmeye başlar. Penicillium fungusları yaşamını bitki artıkları ve organik maddeler üzerinde sürdürür.
Yağışlı giden yıllarda ve kötü depolama koşullarında hastalık çok zararlı olur. Bulaşan meyveler kısa zamanda çürürler. Depolarda oluşan çürüklüklerin %90’ını Yeşil ve Maviküf çürüklükleri oluşturur. Penicillium çürümelerinden dolayı bahçedeki kayıp %5 ve yeterli sayıda soğuk hava deposu olmadığından depo ve işleme evlerindeki kayıp %10-40 olabilmektedir. Yeşilküf’e Maviküf’den daha sık rastlanır.
![[Resim: 21sfi8.jpg]](http://i48.tinypic.com/21sfi8.jpg)
Mücadelesi :
Kültürel önlemler :
1. Meyveler olgunlaştıktan sonra hasat geciktirilmemelidir.
2. İyi havalanma sağlamak için sık bahçeler seyreltilmeli ve ağaçlar zamanında budanmalıdır.
3. Hasattan önce diğer hastalık ve zararlılara karşı iyi bir mücadele yapılmalı ve hastalıklı dal ve sürgünler zamanında budanmalıdır.
4. Meyve kesimi makasla yapılmalı, toplama, yükleme, boşaltma sırasında ve ambalajlama işlemlerinde uygun malzeme ve yöntemler kullanılarak meyveler yaralanmamalıdır.
5. Yere düşen ve ağaç üzerindeki çürük meyveler toplanarak bahçeden uzaklaştırılma-lıdır.
6. Paketleme evlerine gelen meyveler hemen kontrol edilmeli, çürük olanlar ayrılarak toprağa derin gömülmelidir.
7. Depolama ve pazarlama zincirinde çürüklüklerin artmaması için meyveler yağışlı günlerde ve ıslak olarak toplanmamalıdır.
8. Sarartma odası temiz olmalı ve önceden dezenfekte edilmelidir.
9. Meyveler paketleme evlerine yığın halinde getirilecekse 3-4 sıradan fazla yığın yapılmamalıdır.
10. İhraç edilecek meyveler diphenil emdirilmiş kağıtlara sarılmalıdır.
11. Ambalaj kapları kapatılırken meyvelere basınç yapılmamalıdır. Meyveler ambalaj kaplarına düzgün sıralanmalıdır. Taşınma, yükleme ve boşaltma sırasında kaplar fazla sallanmamalıdır.
Kimyasal mücadele :
İlaçlamalar hasattan önce veya hasattan sonra yapılmalıdır. Hasattan 10 gün önce ilaçlama yapılırsa, hasattan sonra tekrar ilaçlamaya gerek yoktur.
Hasattan önceki ilaçlamalar yüksek basınçlı motorlu pülverizatörle, hasattan sonrakiler ise işleme evlerinde otomatik özel makinalarla yapılır.
Hasattan sonra meyveler işleme evlerinde Çizelgede belirtilen ilaç süspansiyonlarına daldırılıp 1 dakika bekletilir. İşleme evleri ve depolar %0.2’lik formalin veya benzeri dezenfektanlarla ilaçlanır.
Kullanılacak ilaçlar ve dozları
Etkili Madde Adı ve Oranı
(Preparat) 100lt. Suya
Uygulama Zamanı
Benomyl, % 50
60 g
Hasattan 10 gün önce
Benomyl, % 50
150g
Hasattan sonra
Carbendazim, %50
50g
Hasattan sonra
Thiabendazole, %50
150g
Hasattan sonra
|
|
|
| Meyve Ağaçlarında Budama ve Terbiye Sistemleri |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 10:05 PM - Forum: Bahçe Bitkileri
- Yorum Yok
|
 |
[COLOR="Red"]1. BUDAMANIN ÖNEMİ
[/COLOR]
Dünya’da tarımsal faaliyetlerin tarihçesi çok eski zamanlara dayanmaktadır. Tüm zamanlarda tarım, insanoğlunun temel ihtiyacı olması sebebiyle popülaritesini muhafaza etmiştir. Artan dünya nüfusu ve üretim alanlarının kısıtlı olması sebebiyle ihtiyaçlar arttıkça bilim adamları birim alandan daha fazla ürün alabilmenin yollarını aramışlardır.
Meyvecilik alanında son yıllarda kaydedilen gelişmeler ümit vericidir. Örneğin elma yetiştiriciliğinde yoğun dikime imkan sağlayan elma klon anaçlarının (M9, MM106 vb.) bulunması ve pratikte aşırı rağbet görmesi bunun en güzel örneğidir. Ancak yeni üretim tekniklerini kabul etme yanında bu tekniklerin gerektirdiği kültürel işlemleri de kabul etmek ve uygulamak çok önemlidir.
Ülkemizde yeni yeni kurulmaya başlayan modern bahçeler Ülke meyveciliği açısından olumlu gelişmeler olmakla birlikte bu bahçelerin gerektirdiği kültürel işlemlerin bilinmemesi ise son derece düşündürücüdür. Bu kültürel işlemlerin uygulanması açısından modern bahçeler büyük kolaylıklar sağlamakta ancak bu bahçeler klasik bahçelere göre daha çok özen istemektedirler.
Özen gösterilmesi gereken konulardan biri de budama ve terbiyedir. Gerek klasik bahçeler gerekse modern bahçelerde ilk yıllarda uygulanan terbiye işlemleri ve ağacın ömrü boyunca yapılan budama; verimi, meyve kalitesini ve ağacın sağlığını direkt etkilemektedir. Gerektiği şekilde yapılan terbiye ve budama sonucunda;
İlerleyen yıllarda ağacın meyve yükünü taşıyacak olan dallar ağaç etrafında eşit oranda dağıtılacağı için uygun bir taç elde edilecek,
Böyle bir taç oluşumu ile güneş ışığının ağacın iç kısımlarına maksimum girişi sağlanacağından meyve gözü oluşumu ve kaliteli meyve rengi elde edilecek,
Taç içerisinde fazlalık yaratan dal olmayacağı için zirai mücadele ilaçları iç kısımlara tam nüfuz edecek, hastalık ve zararlılarla savaşta istenilen sonuçlar alınabilecek,
Budamanın bodurlaştırıcı etkisinden dolayı budanan ağaçlar budanmayan ağaçlara daha küçük hacimli olacak, böylece hasat ve meyve seyreltmesi gibi kültürel işlemler daha kolay yapılacak,
Budama esnasında ağaç üzerinde meyve dalı seyreltmesi de yapılabildiği için özellikle periyodisiteye eğilimli olan çeşitlerde doğal olarak meyve seyreltmesi yapılmış olacaktır.
Ancak budama ve terbiye gerektiği gibi yapılmadığı taktirde büyük beklentilerle kurulan meyve bahçelerinde beklentilerin tam tersi sonuçlar ortaya çıkacaktır.
2. BUDAMANIN AMAÇLARI
Budamanın, meyve verim ve kalitesini arttırmaya yönelik değişik amaçları vardır. Bunları maddeler halinde sıralamak gerekirse;
- Gövde üzerinde düzenli ve dengeli bir taç oluşumu sağlamak ,
- Meyve ağaçlarında gençlik kısırlığı denilen verimsiz dönemi mümkün olduğu kadar kısa tutmak,
- Meyve ağaçlarının bakımını, meyvelerin derimini, zararlılarla savaş vb. teknik işleri kolaylaştırmak,
- Kurumuş, hastalıklı, ekolojik ve mekanik etkilerle zararlanmış, kırılmış dallar ile birbiri üzerine binmiş ya da dar açılı dalları kesmek,
- Güneş ışığının ağacın iç kısımlarına daha iyi girmesini sağlamak,
- Periyodisite denilen ağaçların bir yıl çok, bir yıl az ürün vermesini önlemek ve her yıl düzenli ürün almak,
- Meyve kalitesini iyileştirmek,
- Dikimin ilk yıllarında yapılan budama ile ilerleyen yıllardaki meyve yükünü taşıyabilecek olan dalları oluşturmak ve ağaca iyi bir şekil vermektir.
3. BUDAMA ZAMANI
Budama zamanı, meyve ağacının büyümesini, kesimlere karşı göstereceği tepkiyi, verimini ve ekonomik ömrünü etkiler. Budama kış ve yaz (yeşil ) olmak üzere iki ayrı mevsimde yapılabilir.
3.1. Kış budama zamanı
Kış budaması için en uygun dönem, ağaçların yapraklarını dökmesinden ilkbaharda gözler uyanmasına kadar geçen dönemdir. Kışı ılık geçen yerlerde meyve ağaçları kış dinlenmesine girmelerinden hemen sonra budanabilirler. Çünkü bu dönemde meyvecilik bölgelerinde içgücü yoğunluğu az olduğundan işçi bulmak daha kolaydır. Ancak kışı sert geçen yerlerde şiddetli donlardan önce, budamanın yapılması doğru olmaz. Böyle bölgelerde şiddetli donlar geçtikten sonra kış budaması yapılmalıdır.
3.2. Yaz budama zamanı
Yaz boyunca meyve ağaçlarında sürgünlerin seyreltilmeleri, uç alma, bükme, eğme, dalların bağlanmaları, açıların genişletilmeleri veya daraltılmaları gibi yapılan işlemlerin tümüne yaz budaması denir.
Meyve ağaçlarında, yaz budaması ilkbahar gelişme periyodu geçtikten ve yaz gelişme periyodu içerisinde sürgünler odunsulaşmaya başladıktan sonra yapılabilir. Genellikle ağaçlar üzerinde şekli bozan, büyümeleri istenmeyen gelişmeleri ana dalların zararına olan dallar kesilerek çıkartılabilir yada eğilip bükülebilir. Bazı dallar da açıları genişletilerek gelişmeleri sınırlanabilir.
Yaz budaması özellikle meyve ağaçlarının şekillendirme yıllarında yapılması gerekli olan önemli bir teknik işlemdir. Meyve tür ve çeşidine göre değişmekle birlikte 4-6 yıl içerisinde uygulanan terbiye sisteminin gerektirdiği taç yapısı oluşturulmalıdır. Şekillendirme devresi dediğimiz bu ilk 4-6 yıl içerisinde yaz budaması ile; ileriki yıllarda ağır meyve yükünü taşıyacak olan ana dalları seçmek, dik büyüyen dalların açısını genişletmek, ölü göz oluşturan ve dallanma problemi olan ağaçlarda uç alma yapmak, iç kısımlarda gölgeleme sağlayarak meyve renginin gelişimini engelleyen obur dalları çıkarmak, gövde üzerinde taçlanmanın başladığı noktanın altında kalan sürgünler ile dip sürgünlerini temizlemek gibi işlemler yapılabilmektedir.
Yaz budaması yaparken meyve/yaprak oranına dikkat edilmelidir. Ağaç üzerinde meyveleri besleyecek oranda yaprak alanı mutlaka bırakılmalıdır. Aksi takdirde meyvelerin, küçük ve kalitesiz olması, güneş yanığından zararlanmaları kaçınılmazdır.
4. BUDAMA ARAÇLARININ DEZENFEKSİYONU
Ağaçları budamadan önce dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri de malzemelerin temizliğidir.
Budama yaparken kullandığımız aletler eğer dezenfekte edilmezse ağaçtan ağaca, bahçeden bahçeye hastalıkların bulaşmasına neden olabilirler. Çok basit yöntemlerle budama aletlerinin dezenfeksiyonu sağlanabilmektedir. Piyasa da ticari olarak satılan çamaşır suları bu iş için kullanılan en pratik solüsyondur. Çamaşır suyunun bir kısımına karşılık 5 kısım su katılarak oluşturulan solüsyonla gayet sağlıklı bir dezenfeksiyon sağlanabilir. Bu karışımla budamada kullandığımız makaslar, testereler vb. bir bahçeden diğerine geçerken veya hastalıklı olduğundan şüphelendiğimiz ağaçların budanmasından sonra temizlenmesi gerekir. Böylece hastalıkların diğer ağaçlara ve bölgelere bulaşması önlenmiş olacaktır.
5. BUDAMANIN TEMEL PRENSİPLERİ
Budamanın bir bilim dalı olduğu ve mutlak uyulması gereken kurallarının olduğu baştan kabul edilmelidir. Bu bölümde genel budama prensipleri ve gerekçelerinden bahsedilecektir. Buradaki prensiplerin genel anlamda pratik hale dönüşmesi ise yıldan yıla yapılan budamalar ile tecrübe kazanan kişilerin becerisine bağlıdır. Bilgiyi, deneyimi ve uygulamaya aktarmayı bir bütün halinde birleştirebilen ve ağacı okuyabilenler budamada başarılı olmaktadırlar.
a. Şekillendirme devresinde budama işlemleri odun dallarına uygulanmalı, zorunlu olmadıkça meyve dallarına dokunulmamalıdır.
Böylece meyve ağaçlarına iyi bir şekil verileceği gibi erken meyveye yatması sağlanır. Aksi işlemlerde ise düzensiz şekillenmelere ve ağaçlarını gençlik kısırlığı döneminin uzamasına neden olunur.
b. Budanacak olan ağaç toplu incelenmeli ve her dal ayrı ayrı ele alınmalıdır.
c. Gövde üzerinde tacı oluşturan ana dallar aynı yükseklikte ve eşit kuvvette olmalı, merkezi eksen etrafında eşit açılarla dağıtılmalıdır.
d. Ana dalların gövde ile yaptıkları açılar 45-60o olmalıdır. Dar açılı olan dalların direnci zayıf olduğu için çabuk kırılır.
e. Ne kadar dik büyüme o kadar az ve geç meyvelenme, ne kadar yayvan büyüme o kadar erken ve çok meyvelenme olur.
f. Yardımcı dal oluşumuna özen gösterilmelidir.
Yardımcı dallar ana dallar üzerinde mümkün olduğu kadar eşit uzaklıkta ve aynı yönde bırakılmalıdır. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında vegetatif gelişme bakımından rekabet olmamalıdır ve şekil bakımından düzenli gelişmelerini sağlayabilmek için yardımcı dallar, ana dalların büyüme noktasından 15-25 cm. daha aşağıda seçilmelidir. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında 45o lik açı olmasına dikkat etmek gerekir.
g. Dalları kısa kesmek vegetatif gelişmeyi, hiç kesmemek ya da uzun bırakmak da generatif faaliyetleri teşvik eder.
Bir dalı keserek kısaltmış olunduğu sanılmamalıdır. Büyüme döneminde kesim şiddetiyle doğru orantılı olarak kesim noktasının altından sürgün büyümesi olacağı unutulmamalıdır.
h. Aynı noktadan yan yana büyüyen aynı kuvvette dalların gelişmesine izin verilmemeli, geniş açılı dal bırakılarak dar açılı olan çıkarılmalıdır.
Özellikle lidere rakip olacak şekilde bir çatallaşmaya izin verilmemelidir. Uygun olan lider olarak seçildikten sonra diğeri dipten çıkarılmalıdır.
Lider üzerinde aynı noktadan çıkan ana dallardan biri de mutlaka çıkarılmalıdır. Tercihen geniş açılı olan dal bırakılır, dar açılı olan çıkarılmalıdır.
ı. Meyve ağaçlarında türler ve çeşitler arasında gelişme bakımından, oluşturdukları dal ve dalcık sayıları bakımından ve çiçek tomurcuklarını oluşturdukları yerler bakımından farklılıklar bulunmaktadır.
Bu sebeple türler ve çeşitler ayrı ayrı incelenmelidir. Aşağıda gelişme karakterleri birbirinden farklı 4 adet elma çeşidi görülmektedir.
j. Bir kesim yaparken dikkat edilmesi gereken noktalar vardır.
Genellikle budamacılar kesim noktalarını doğru olarak tespit etseler bile kesim hataları yapmaktadırlar. Tepe kesimi yaparken dışa bakan bir göz üzerinden ve meyilli bir kesim yapılır. Böyle bir kesimi göze zarar vermeden yapmak önemlidir.
Eğer seyreltme kesimi yapılacaksa, çıkarılacak olan dalın gövde ile birleştiği yerde besin maddelerinin depolandığı şişkinliğin hemen üzerinden kesmek gerekmektedir. Böylece kesim noktasında oluşan yara yeri daha çabuk kapanmaktadır.
k. Kesim noktasında “Tırnak” bırakmamaya özen gösterilmelidir.
Çünkü tırnaklı kesimler kolay kapanmadığı için bu noktadan aşağı doğru kurumalar olmakta ve kapanmayan yara yerleri hastalık ve zararlıların ağaca girişini kolaylaştırmaktadır.
l. Budamanın bir ışık yönetimi olduğu unutulmamalıdır.
Budamada en önemli noktalardan birisi de ağacın dengesini bozmamak şartıyla iç kısımlara mümkün olduğu kadar fazla ışık girmesini sağlamaktır.
Bodur anaçlar daha küçük bir taç hacmi oluşturduğundan toplam taç hacmi içerisinde gölgelenen alan da daha az olmaktadır.
Örneğin 3 m. büyüklüğünde bir ağaçta gölgelenen alan % 1,6 iken 6,5 m büyüklüğünde bir ağaçta % 24,4 tür. Ağaç şekli de ağacın güneş ışığın faydalanmasını etkilemektedir. Koni şeklindeki ağaçlar güneşten en iyi faydalanma sağlamaktadır.
[COLOR="Red"]6. BAZI BUDAMA TEKNİKLERİ
[/COLOR]
a-Ağacın bir yanında dal oluşmadığı durumlarda.
Böyle bir durumda, dal çevresinin 1/3’ü kadarlık kısmı bir gözün 1 cm. kadar üzerinden kabuk boyunca odun kısmına kadar halka şeklinde kesilir. Bu uygulama genellikle çentiğin altındaki tomurcuğun sürmesini sağlar . Bu uygulama çiçeklenme başlangıcından 3-4 hafta önce yapılabilir. Kesim işleminin yeterli derinlikte, kabuk tabakası boyunca olmasına dikkat edilmelidir.
Bazı meyve tür ve çeşitlerinde ağaçlar ilk yıllarda terbiye edilirken uygun olan taç yapısını oluşturmak için istenilen dallar teşekkül etmemektedir. Bu gibi durumlarla karşılaşıldığında üreticiler istenilen noktadan dal çıkarmak için bu tekniğe baş vurabilirler.
b. Bir sürgünün, çok kuvvetli veya yaşlanmış olduğu veya mekanik etkilerle zararlanmış olduğu için çıkarılması gerekebilir. Eğer aynı noktadan tekrar bir sürgün çıkması isteniyorsa “Üçgen kesim” tekniği uygulanmalıdır.
İlk yıllarda ağaca verilen şeklin, ağacın tam verim çağında çok önemli olduğundan daha önceki konularda bahsedilmişti. Fakat üreticiler ne kadar dikkat ederlerse etsinler bazen çeşidin gelişme karakterinden kaynaklanan sorunlarla karşılaşabilirler. Bu sorunlardan biri de geniş açılı dalların seçilmesi ve oluşturulması sırasında ortaya çıkar. Örneğin Granny Smith elma çeşidi çok dik gelişen bir çeşittir. İlk 4-5 yıl ağaçlara uygulanan dal açma işlemleri çok önemlidir. Fakat ağaç üzerinde bazı dallar istenilen noktadan çıkmasına rağmen açısı genişletilememekte ve zorlandığında ise kırılmaktadır. Böyle bir durumda Üçgen kesim yapılabilir. Üçgen kesim sonucu hem aynı noktadan tekrar dal çıkışı sağlanır hem de çıkan dal geniş açılı olur.
7. MEYVE AĞAÇLARINDA GÖZLER VE DALLAR
Budama ile ağaç üzerindeki istenmeyen ve şekil bozukluğu meydana getiren dallar çıkarılmaktadır. Ayrıca ağaç üzerindeki meyve gözleri ve dalları budamanın şiddetini etkilemektedir. Budama yapan bir üreticinin ağaç üzerinde hangi dalın meyve dalı hangi dalın odun dalı olduğunu ayrıca ilkbaharda gelişme periyodu başladığı zaman bir gözden çiçek mi, sürgün mü, yaprak mı çıkacağını bilmesi gerekir. Bu sebeple kısaca gözlerden ve dallardan bahsetmekte fayda vardır.
7.1. Elmada Gözler ve Dallar
1.Gözler:
Gözler, etrafı tüy ve pullarla çevrilerek dış etkenlerden korunmuş büyüme noktalarıdır. Meyve ağaçlarında dal, yaprak ve çiçekleri oluştururlar. Yaprak, sürgün ve çiçek gözleri olarak ayrılabilirler.
Yaprak gözleri, basık, üçgen yada hafif kabarık, sivri, oval şekillerde olabilir. Elmada bir yıl önceki sürgünün yaprak koltuklarında oluşur. Sürgün gözleri, büyüme noktalarında olduğu gibi odun dallarının uzun ekseni üzerinde de oluşur. Çiçek gözleri, meyve dallarında bulunur. İri, yuvarlak, kabarık veya oval olabilir. Elmada çiçek ve yaprakları oluşturur.
2. Dallar:
Yumuşak Çekirdekli Meyve Ağaçlarında Meyve Dalları:
1-Topuz: Boğum araları birbirine çok yakın olan meyve dalıdır. Boyları 1-2 mm. den 8 cm. e kadar değişebilir.Genellikle odun gözleriyle son bulur. İlk oluştukları yıl içerisinde topuzların üzerinde rozet şeklinde 2-5 adet küçük yaprak vardır. Çeşit özelliğine ve bakım beslemeye bağlı olarak 1-10 yılda meyve gözüne döner.
2-Lamburt: Topuzların uçlarındaki odun gözünün meyve gözüne dönüşmesiyle oluşur. 2-3 ya da daha yaşlı dallar üzerinde bulunur.
3-Kese: Yedek besin maddelerinin depo edildikleri dallardır. Topuzların uç kısımlarında oluşur. Üzerinde topuz, lamburt ve kargılar bulunabilir. Meyveler, keseler büyükse büyük, küçükse küçük olur.
4-Kargı: 5-20 cm. uzunluğundaki meyve dallarıdır. Üzerinde meyve gözü bulunanlar taçlı kargıdır. Kargıların ucunda bazen odun gözlerine bazen de bazı armutlarda dikenlere rastlanabilir. Bunların meyve gözüne dönüşmesi 1-10 yılda olur. Kargıların üzerindeki odun gözleri de zamanla topuz ve lamburtlara dönüşebilir.
5-Dalcık: Kargı ile odun dalı arasında bir meyve dalıdır, meyve gözü ile sonuçlanır. Budamada zorunluluk olmadıkça dokunulmamalıdır. Meyve ağaçlarının ilk yıllarında taç yapısını oluşturmak için dalcıkların ucundaki meyve gözleri alınmalıdır.
6-Çıtanak: Topuz, lamburt, kese ve kargıların bir arada olmasıyla oluşur. Daha çok yaşlı ağaçlarda görülür. Ağaçta fazla miktarda bulunması ağacın yaşlanmasına işarettir. Gençleştirme budaması sırasında bunların bir kısmı çıkarılmalıdır.
7.2.Şeftali’de Gözler ve Dallar:
1-Dallar:
a- Obur dallar: Ağacın yaşlı kısımlarından çıkan, kuvvetli büyüyen, boğum araları uzun, gevşek dokulu çiçek gözü yapmayan dallardır. Budama sırasında çıkarılmalıdır.
b- Odun dalları: Ağacın iskeletini kuran dallardır. Boğum araları uzun olmakla birlikte obur dallardaki kadar uzun değildir. Üzerlerinde odun gözleri vardır.
c- İyi Meyve Dalları: Bu dallarda dal boyunca değişik aralıklarla üçer göz vardır. Bu gözlerden ortadaki ince ve sivri olanı odun gözüdür. Diğer iki göz ise çiçek gözüdür. Bu gözler uyandığı zaman her bir göz grubunda hem çiçek hemde sürgün oluşur. Vegetatif ve generatif faaliyet bu dallarda dengeli olduğu için iyi meyve dalı denir.
d- Kötü Meyve Dalları: Bu dallarda dal boyunca ve değişik aralıklarla birer çiçek gözü vardır. Yalnız tepedeki göz odun gözüdür. Beslenme şartlarının kötü olması nedeniyle bu dallar az meyve verir, meyvenin kalitesi de iyi olmaz.
e- Karışık Meyve Dalları: İyi meyve dalları ile kötü meyve dalları arasındadır. Böyle dallarda üçlü gözler tek tek odun ve meyve gözleri şeklinde yer almaktadır.
f- Buket Dalları:Şeftalide bu tip dallara çok rastlanmaz. Daha çok tacın uygun olmayan yerlerinde teşekkül eder.
2-Gözler:
a- Odun Gözleri: Meyve gözlerine göre daha ince ve küçüktür. Üzerleri bol tüylüdür. Açıldıklarında bunlardan sürgün veya yapraklar meydana gelir.
b- Meyve Gözleri: İri, uzunca, yuvarlak, dolgun gözlerdir. Üzerleri sık tüylüdür. Genellikle her gözde bir çiçek bulunur. Yaprak yeri bulunmaz. Meyve gözleri tek tek veya bir kaçı bir arada bulunur. Meyve gözleri odun gözlerine göre daha erken sürer.
7.3. Kiraz ve Vişne’de Gözler ve Dallar:
1.Dallar:
Kirazda dallar düzgün ve boğum araları uzundur. Dalcıkların dip tarafında çiçek, uca doğru yaprak gözleri bulunur. Buketler çoğunlukla ikinci yıl teşekkül eder. Sürgün ucu bir odun gözü ile biter.
Vişnelerde dalcıklar genellikle kirazlara göre daha ince ve yay gibi olup sarkıktır. Üzerlerinde çiçek vardır ve uçlarında sürgün gözü bulunur. Kirazlara göre daha çok buket dalları meydana gelir ve buketler genelde ikinci yıl teşekkül eder. Daha yaşlı dallar üzerinde de buket dalları meydana gelir. Çok dalcık teşekkül ettiği için ağacın tacı çalımsı görünür.
2.Gözler:
a- Odun Gözleri: Meyve gözlerine göre daha ince ve küçüktür. Sürgün ucunda veya dalcığın uca yakın kısmında meydana gelir.
b- Meyve Gözleri: Odun gözlerine göre daha iri ve dolguncadır. Dalcıklarda yan gözler halinde bulunur. Buket dallarında ise ortada bir sürgün gözü bunun etrafında meyve gözleri sıralanır.
8. BUDAMA YARALARINA YAPILACAK İŞLEMLER
Budama işlemlerinin büyük bir kısmını, özellikle de kış budamalarını, kesimler oluşturmaktadır. Kesim noktasında oluşturulan yaranın iyileşmesini ağacın kuvveti, bakım ve besleme şartları, kesilen dalın kalınlığı gibi bir çok faktör etkiler.
Kuvvetli gelişen ağaçlar zayıf gelişenlere göre yarayı daha çabuk kapatırlar. Yaralara, macun veya diğer dezenfektanlardan biri ile muamele edilmelidir. İyi kesilmiş ve çabuk kapanan 5 cm. den küçük yaralara macun sürmek gerekmeyebilir.
Yaralara sürülecek macun şöyle hazırlanır; 200 g. iç yağı eritilir. Daha sonra 200 g. balmumu, 200 g. reçine ve 100 g. zift katılır. Hazırlanan eriyik ateşten indirilir. 45 oC’ye gelince kadar içine yavaş yavaş alkol karıştırılır. Kabarma başlayınca alkol karıştırma işlemine son verilir. Hazırlanan macun soğumadan kavanozlara doldurulur. Gerektiğinde kullanıma hazırdır.
9. BUDAMA ARTIKLARINA YAPILACAK İŞLEMLER
Budama artıkları, hastalık ve zararlılar için uygun kışlama yerleri olduğundan gelecek senenin enfeksiyon kaynağını oluşturmaktadır. Bahçedeki budama artıklarının ve yaprakların toplanıp yakılması gelecek senenin hastalık ve zararlı yönünden enfeksiyon kaynağının azalmasına neden olacaktır. Örneğin, elma yetiştiriciliği için önemli bir zararlı olan elma iç kurdu olgun larvaları, yazıcı böcekler, kırmızı örümcek erginleri vs. kışı, budama artıkları, dökülen yaprakların alt kısımları vb. ortamlarda geçirirler.
[COLOR="Red"]10. TERBİYE SİSTEMLERİ
[/COLOR]
Ülkemizde meyve yetiştiriciliği son yıllara kadar tamamen klasik usuller dediğimiz yöntemlerle yapılmakta idi. Özellikle son yıllarda meyvecilik alanında kaydedilen ilerlemeler babadan kalma yöntemlerle üretim yapmanın çok karlı olmadığını, sadece aile ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı kaldığını gözler önüne sermiştir. Üreticilerin yıldan yıla artan modern meyve bahçesi kurma istek ve hevesleri Ülkemizde meyvecilik alanında bir dönüm noktasına yaklaşıldığının göstergesidir. Özellikle son yıllarda kullanımı artan tam bodur anaçlar sayesinde ise yoğun meyvecilik kavramı oluşmuş, meyve yetiştiriciliğinin amaçlarına ulaşma yolunda önemli mesafe kat edilmiştir.
Bilindiği gibi meyve yetiştiriciliğinde amaç;
- Her yıl ve düzenli ürün elde etmek,
- Dikimin ilk yıllarında verime yatmalarını sağlamak,
- Birim alandan daha fazla ürün elde etmek,
- Budama ve meyve seyreltmesi gibi kültürel işlemlerin daha kolay ve ekonomik yapılabilmesini sağlamak,
- Hastalık ve zararlılarla kolay, ucuz ve daha etkin bir şekilde mücadele etmek,
- İnsan gücü ve üretim giderlerinin azaltılıp kaliteli, bir örnek ürün elde ederek pazarlanan meyve oranını arttırmaktır.
Bu amaçlara ulaşmak için uygun bir bahçe tesisi yanında modern meyveciliğin gerektirdiği kültürel işlemlerin tamamını uygulamak gereklidir. Bu gereklerden biri de hiç şüphe yok ki budama ve terbiye işlemleridir. İlk yıllarda ağaca uygun terbiye sisteminin seçilmesi ve uygulanması, ilerleyen yıllarda da optimum verimi almak için periyodik olarak yapılan verim budamaları ağaç için hayati öneme sahiptir.
Bu başlık altında meyve tür ve çeşitlerine göre değişen 3 farklı terbiye sistemi ayrıntılı olarak incelenecektir.
10.1. Merkezi Lider Terbiye Sistemi
Merkezi lider terbiye sistemi destek sistemi kullanılmadan serbest olarak ayakta durabilen elma ağaçlarında (MM 106, MM 111, M 109 ve çöğür anaçlı) ve kiraz ağaçlarında çok rahatlıkla uygulanabilen bir terbiye sistemidir.
Avrupa grubu erikler (Stanley, President, Angeleno gibi) daha çok dik ve dik yayvan geliştiklerinden bunlara da merkezi lider terbiye sistemi uygulanmaktadır.
Ayrıca çok önemli olan konulardan biri de kiraz ağaçlarında budamadır. Kiraz, yıllardır budanmadan yetiştiriciliği yapılan bir meyve türü olarak bilinmeydi. Fakat son yıllarda yapılan araştırmalar, kiraz ağaçlarının budanmasında herhangi bir sakınca olmadığını, yıldan yıla yapılan ılımlı budamalara çok iyi tepki verdiğini ve ilk yıllardaki terbiye işlemlerinin meyve verim ve kalitesini arttırdığını göstermiştir.
10.1.1. Verilebilecek Sıra Arası ve Sıra Üzeri Mesafeler
Dikim mesafeleri anacın kuvvetine, üzerine aşılı olan çeşidin kuvvetine, toprak yapısına, ilaçlamada ve toprak işlemede kullanılan aletin iş genişliğine vb. göre değişmektedir. Düzenli olarak ağaçlara budama yapılması ve uygulanan terbiye sistemi dikim mesafesinin belirlenmesinde direk etkili olmaktadır. Bu sebeple yetiştiricilere bir fikir vermesi açısından bazı meyve türlerinde uygulanabilecek dikim mesafeleri verilmiştir.
Dikim, sonbaharda ağaçların yaprak dökümünden ilkbaharda gözler uyanıncaya kadar olan sürede yapılabilir. Dikilecek olan fidanların sağlıklı, ortalama olarak 1,5 cm. çapında ve 1-1,5 m. uzunluğunda olmasına dikkat edilmelidir. Aşırı kalın fidanların iyi fidan olduğu görüşü çok yanlış bir görüştür.
Meyve bahçesinde dikilecek fidan dallı veya kamçı şeklinde dalsız olabilir. Dikim sistemine göre açılan çukurlara, aşı noktası toprak yüzeyinin 5-10 cm yukarısında olacak şekilde fidanlar dikilir. Eğer fidan kamçı şeklinde dalsız fidan ise dikimden sonra 75 cm. den tepesi vurulur.
Dikimi takip eden ilkbahar gelişme periyodunda kesim noktasının altındaki gözler sürmeye başlayacaktır. Bu devrede ağaçların şekillendirilmesine başlanılır.
Haziran ayının başı-ortasından itibaren sürgünler yaklaşık 7,5-10 cm olunca yaz budaması yapılabilir. İlk iş olarak dik büyüyen fidanın en üstündeki sürgün lider olarak seçilir.
Özellikle dar açıyla çıkan dallar dal açıcılarla (kürdan, mandal, kamış vs.) genişletilmelidir. Dalsız bir fidan dikildiğinde yaz aylarında oluşan sürgünlerden 3-6 adet ana dal seçilir, tercihen 5 adet olmalıdır. Seçilen ana dalların gövde üzerinde eşit açı ve mesafelerle dağıtılması, ilerleyen yıllarda birbirini gölgelememesi açısından önemlidir. Gövde üzerinde ana dallar arasında yaklaşık olarak 7,5-20 cm. lik bir mesafe bulunmalıdır. Seçilen dallar dışındaki yan sürgünler ve liderle rekabet eden dallar dipten çıkartılır. Özellikle lider olarak seçilen en üstteki dalın altındaki 1-2 sürgün çok kuvvetli ve dik büyümektedir. Bu dallara dokunulmadan bırakılırsa lider ile aynı kuvvette gelişeceklerinden ilerleyen yıllarda problem çıkarırlar. Bu sebeple mümkünse bu sürgünler ıslah edilmeli (açısı genişletilerek), mümkün değilse dipten çıkarılmalıdır. Böylece birinci kat oluşturulmuş olur. En alt dal ile toprak yüzeyi mesafesi arası en az 45 cm olmalıdır.
10.1.3. İkinci Yıl Budama ve Terbiye
Ağaçlar yapraklarını döktükten sonra durgun dönemde birinci katı oluşturan dalların en üstündekinin 50-60 cm yukarısından liderin tepesi vurulmalıdır. Ana dallarda 1/3-1/4 oranında bir tepe kesimi uygulanır. Ana dallar, liderden hem daha aşağıda hem de daha ince olmalıdır.
Fidan üzerinde istenilen bir dal oluşumu olmamışsa, yani 3 daldan daha az dal varsa bu dallar dipten çıkarılır ve liderin tepesi 75 cm. den tekrar kesilir.
İlkbahar gelişme periyodunda da kesim noktalarının altındaki gözler sürmeye başlar. Merkezi lider terbiye sisteminin esasını “Katlar” oluşturmaktadır. Yani merkezi lider üzerinde alt taraftan üst tarafa doğru azalan sayıda dallardan oluşan 3-4 adet kat oluşturulmalıdır.
Bu amaçla birinci katın 50-60 cm üzerinde ikinci bir kat oluşturulmalıdır. İkinci katı oluşturan ana dalların birinci katı gölgelememesi için daha az sayıda ve daha kısa olması gereklidir. Örneğin ilk katta 5 ana dal seçilmişse ikinci katta 4 adet seçilmelidir. Hem 1. kattaki hem de 2. kattaki ana dallardan dik gelişenlerin açıları gelişme periyodunda genişletilmelidir.
10.1.4. Üçüncü Yıl Budama ve Terbiye
Yeni oluşturulan ikinci katın dalları birinci kattaki dallardan daha kısa olmalıdır.Böylece alttaki dallar gölgelenmez. Ana dalların uçları 1/3 oranında kısaltılmalıdır. Bu tip bir budama ile piramit şekli elde edilir. Alt kattaki ana dallar üzerinde oluşturulan yardımcı dallar aynı yönde bırakılmalı, simetriye dikkat edilmelidir.
Ağaç üzerinde mekanik etkilerle zararlanmış, kırılmış, hastalıklı olan dallar varsa çıkarılır. Genel bir kural olarak çok ince olan dallara dokunulmaz. Ağaç üzerinde gereğinden fazla kesim yapmanın, fayda dan çok zarar getirdiği unutulmamalıdır.
İlkbahar gelişme periyodunda da önceki yıllarda yapılan işlemlere devam edilmelidir.
10.1.5. Dördüncü Yıl Budama ve Terbiye
Geçmiş yıllarda yapılan işlemlere devam edilir. Ağaçların şekil verme işlemi 4 – 6 yılda tamamlanmalıdır. Fakat çok fazla acele edilmemesinde de fayda vardır çünkü çeşitler arasında gelişme bakımından farklılıklar bulunmaktadır ve istenilen ağaç şekli her zaman kısa bir zamanda oluşturulamayabilir.
Ana dallar üzerinde yardımcı dalların oluşabilmesi için her yıl ana dallarda ve liderde 1/3 oranında tepe kesimi uygulanır. Meyve türüne, çeşide, toprak ve iklim durumuna göre olgun verim çağında bir ağaçta 3-4 kat bulunması gerekir. Örneğin MM 106 anaçlı bir elma ağacında 3 kat ve 10-12 adet ana dal, kuş kirazı anaçlı kiraz ağacında ise 3-4 kat ve 16-21 adet ana dal idealdir.
10.1.6. Verim Çağındaki Ağaçlarda Budama
İdeal şekli ve yapısı oluştuktan sonra ağaçlara uygulanan budama optimum verim almaya yöneliktir.
Ölü dallar, hastalıklı ve kırılmış dallar seçilerek budanır. Dar açılı ve dik büyüyen dallar, yaz budaması ile değil kış budaması esnasında çıkarılır. Lider her yıl zayıf bir yan dal üzerinden kesilerek yenisi ile değiştirilir.
Ana dalların her biri ayrı ayrı ele alınarak budanır, bir birini gölgeleyen ve yere değen dallar çıkarılır. Ağacın iç kısımlarına maksimum ışığın girmesi sağlanmalıdır.
Komşu ağacın ana dallarına değen dallar, çok uzun olan dallar da zayıf bir dal üzerinden geriye kesim uygulanır.
10.2. Goble Terbiye Sistemi
Meyve yetiştiriciliğinde uzun yıllardır kullanılan bir terbiye sistemidir. Özellikle gelişme karakterinin uygun olması sebebiyle şeftali, Can ve japon grubu erikler, ayva ve bazı armut çeşitlerinde çok rahatlıkla uygulanabilmektedir.
10.2.1. Dikim Yılı
Şeftali, nektarin ve erik ağaçlarının terbiyesi ilk 3-4 yıl içerisinde yapılmalıdır.
İstenilen ve önceden planlanmış olan dikim aralıklarına göre dikilmiş olan fidanların tepeleri 45-50 cm. den kesilir. Tepe kesiminin yapıldığı yükseklik ana dalların çıkış noktasını belirlemektedir. Çok yüksek yapılan tepe kesimleri hasat, budama ve seyreltme işlemlerini güçleştirmektedir. Tepe kesim noktasının altındaki sürgünler, üzerinde 1-2 göz kalacak şekilde budanır.
Takip eden büyüme periyodunda ana dal olacak olan sürgünler gelişmeye başlarlar. Tam verime yattığı zaman ağır meyve yükünü taşıyacak olan dalların şekillendirilmesine ilk yıllarda özen gösterilmelidir. Fidanların sağlıklı büyümesi için budama ve terbiye işlemleri yanında diğer kültürel işlemlerinde aksatılmadan yürütülmesi çok önemlidir. Gelişme periyodu içerisinde sürgün uzunlukları 15-20 cm. olduğunda fidanlarda şekillendirmeye başlanır. Fidanlar üzerinde merkezden eşit açılarla dağılmış, birbirini gölgelemeyen 3-5 adet ana dal seçilir. Seçilen daların aynı noktadan çıkmamasına özen gösterilmelidir. Bunun dışındaki dallar ya dipten çıkarılır ya da eğilip bükülerek gelişmeden alıkoyulur.
Tür ve çeşide göre değişmekle birlikte bazı ağaçlar dik gelişme eğilimindedir. Genel olarak şeftali ve nektarinler yayvan, bazı erikler dik büyüme temayülündedir. Dik büyüyen bazı erik çeşitlerinde sürgünler büyüme sezonunda zorla dışa doğru çekilip eğilerek şekillendirilir. Dik gelişen dalların yatay ile 30-45 derecelik açı yapacak şekilde açılarının genişletilmesi gerekmektedir. Dallarda yapılan açı genişletmeler ana dalların gövde ile bağlantısını kuvvetlendirir, dalların gelişmesini zayıflatır, dallar üzerinde meyve gözlerinin oluşumunu hızlandırır ve iç kısımlara güneş ışığının nüfuzunu arttırır.
10.2.2. İkinci Yıl
Kış sezonunda bölgenin iklim durumuna göre sert kış soğukları geçtikten sonra budama yapılır. Fakat meyve tür ve çeşidine göre budama istekleri farklı olmaktadır.
Şeftali ve nektarin ağaçlarının çatısını oluşturacak ana dallar istenen yükseklikte yardımcı dalları meydana getirmesi için tepeden budanırlar. Bu budamalar yaklaşık olarak çatal yerinden 50-90 cm. yukarıdan yapılır.
Erik ağaçları çoğunlukla dik gelişmektedirler. Birinci büyüme sezonunun sonunda seçilen ana dalların tepeleri durgun dönemde (kış dönemi) budanır. Ayrıca zararlanmış, hastalıklı, gelişmesi ana dalların zararına olan, aşırı dik büyüyen ve iç kısımlarda gölgeleme meydana getiren dallar dipten çıkarılır.
Takip eden gelişme döneminde ana dallar üzerindeki kesim noktalarının altından yeni sürgünler sürmeye başlayacaktır. Ana dallar üzerinde bu yeni sürgünlerden yardımcı dallar seçilir. Yardımcı dallar, ağacın gelişme durumuna göre her ana dal üzerinde 1-2 adet seçilmeli ve hepsi aynı yöne bakmalıdır.
Dik gelişen dalların açılarının genişletilmesine devam edilir.
10.2.3. Üçüncü Yıl
Durgun dönemde ağaların şekillendirilmesine devam edilir. Bir önceki dönemde seçilmiş olan yan dallar ile birlikte ana dalların tepeleri budanır. Kış budaması esnasında çok dik gelişen çeşitlerde iç kısımları açmak amacıyla ana dallarda çelme yapılabilir.
10.2.4. Daha sonraki yıllar:
4 yıllık büyüme ve budamadan sonra bir ağacın çatal noktasından çıkan 3-4 ana dal ile toprak seviyesinden 100-130 cm. yukarıda 5-8 adet yardımcı dalı bulunur. Ağacın merkezi güneş ışığının girmesi için açık tutulmalıdır.
Uygun bir taç hacmi oluşturan üreticiler bu aşamadan sonra ağaçlarını optimum verim almak için budarlar. Daha önce de anlatıldığı gibi her meyve tür ve çeşidinin budama istekleri birbirinden farklıdır.
Şeftali ağaçları diğer meyve ağaçlarına göre daha sert budanmak ister. Sebebi meyvelerin bir yaşlı dallar üzerinde teşekkül etmesi ve normal bir ürün alınabilmesi için bir yaşlı sürgünlerin yeterli ölçüde sağlanması zorunluluğudur. Ağaç üzerindeki tüm meyve dalları her yıl kış budamasıyla seyreltilmelidir. Geçen yıl teşekkül etmiş ve o yıl meyve verecek olan dallar 2-8 göz üzerinden budanır. Ayrıca odun dalları da ertesi yılın meyve verecek olan dallarını oluşturmak için 2 göz üzerinden kesilir.
Erik ağaçlarında meyveler bir önceki yılda teşekkül eden sürgünlerle daha yaşlı dallar üzerinde meydana gelir. Şeftalideki gibi devamlı bir meyve budamasına ihtiyaç yoktur. Budama daha çok dalların seyreltilmesi, kurularının alınması, obur dalların çıkartılması şeklinde olur. Periyodisite gösteren çeşitlerde sert budama gerekebilir. Tek tek küçük dallarla uğraşılmayıp 1,5-2,5 cm. çapındaki dallar alınarak budama yapılır.
Japon eriklerinde avrupa eriklerine göre daha fazla çiçek tomurcuğu oluştuğundan bunlara daha sert budama yapılmalıdır. Bu eriklerde buket dalı sayısı da fazla olduğu için 3-4 yılda bir sert budama ile çok sayıda yeni sürgünlerin oluşması sağlanmalıdır.
Bir çok Japon eriği çeşidi, 1 yaşındaki dallar üzerinde de meyve yaparlar. Japon ve Avrupa eriği ağaçlarında meyve veren kısa dalcıklar 5-8 yıl yaşarlar. Fakat çoğu bunun ancak yarı süresinde kaliteli ve iri meyve üretirler. Bu dalcıkları bazılarının yenilenmesi için her yıl budamaları gerekli ise de daha ziyade yeni büyümeler kesilip çarılır. Çeşide bağlı olarak ağacın çevresinde yeni sürgünleri bırakıp eskilerini budayarak meyve dallarının % 20-40’ ı yenilenir.
10.3. Tam Bodur Bahçelerde Budama Ve Terbiye
Tam bodur meyve bahçesi, yoğun dikime imkan veren anaçlarla kurulan ve ayakta durabilmesi için destek sistemine ihtiyaç duyan anaçlar ile kurulan bahçelere denmektedir. Ülkemizde bu tip bahçeler son yıllarda hızla artmaktadır. Ancak hala toplam meyve bahçeleri içindeki payları oldukça düşüktür.
Bodur meyve bahçelerinin hızla yaygınlaşmasında aşağıdaki avantajlar etkili olmaktadır.
Bodur meyve bahçesinde;
ü Ağaçların tamamı yerden budanabildiğinden budama işgücü standart çeşitlerin 1/4’ ü kadardır. Aynı zamanda arzu edilen terbiye sistemini uygulamak daha kolaydır.
ü Erken yaşta meyveye yattıklarından yatırım masrafları ilk yıllarda geriye dönmektedir,
ü Sık dikim yapıldığı için kuvvetli gelişen ağaçlardan oluşmuş bahçelere göre döllemenin daha kolay olması nedeniyle, her yıl ve düzenli ürün alınmaktadır.
ü Dikimden sonra hemen verim elde edilip ilk yıllarda kara geçildiğinden değişen şartlar ve pazar isteklerine uyabilen yeni tür ve çeşitler yetiştirilebilmektedir.
ü Budama, seyreltme ve hasat gibi kültürel işlemlerin yerden yapılabilmesi nedeniyle üretim maliyetinde azalma ve işgücünde tasarruf sağlanmaktadır.
ü Meyve verimi ve kalitenin yüksek olması yanında gölgelenme ortadan kalktığı için iyi ve yeknesak bir renk oluşumu gerçekleşmektedir.
Bu faydalarının yanında bilinçsiz yapılan bir üretimin de faydadan çok zarar getireceği de unutulmamalıdır. Meyve yetiştiriciliğinde bodurluk sağlayan klon anaçlarının kullanımını Türkiye’de daha yeni olduğu için kültürel işlemler konusunda da üreticilerimiz tam ve yeterli bilgiye sahip değillerdir. Özellikle budama ve terbiye konusundaki yetersizlik önde gelen sorunlardan birisi olarak kendini hissettirmektedir.
Standart Çeşitlerde
Örn; Starking Delicious
Spur Çeşitlerde
Örn; Starkrimson Delicious
Mark
M26
M9
MM106
M27
M7
Mark, M 9 ve M27 anaçları Starking Delicious,Golden Delicious gibi standart çeşitlerde tavsiye edilmektedir. M27 anacı bodur anaçlar içerisinde en bodur olan elma anacıdır. Bu özelliğinden dolayı dünyada kullanımı pek yaygın değildir, güçlü topraklarda kuvvetli çeşitlerle dikilmesi uygundur. Mark anacı, M9 daha küçük (%30 kadar) bir taç oluşturur. Verimi M9 ile aynıdır ancak dikkatli bir meyve seyreltmesi programı istemektedir. M9, Türkiye’de ve dünyada en yaygın olan bodur elma klon anacıdır. Yaklaşık olarak dekara verimi 6-8 ton arasındadır. Bahsedilen anaçların hepsi destek sistemine ihtiyaç duymaktadırlar.
Starkrimson Delicious gibi spur çeşitler ile, M9, Mark ve M27 anaçları yerine biraz daha kuvvetli olan M7, MM 106 ve M26 anaçları kullanılarak bahçeler tesis edilmelidir. M26 anacı, hem standart hem de spur çeşitlere anaç olarak kullanılabilir. Yaklaşık olarak M9 ile MM106 arasında bir taç büyüklüğü oluşturur. MM106 anacı, yarı bodur anaçlar içerisinde en iyisidir. Kök boğazı çürüklüğüne hassas olduğu için ağır bünyeli topraklarda yetiştirilmesi uygun değildir. M7 anacı da yarı bodur bir anaçtır ve kök boğazı çürüklüğüne hassas olmasına rağmen toprak istekleri konusunda MM106 kadar seçici değildir. MM106, M7 ve M26 anaçları kuvvetli gelişen standart çeşitlerle yetiştirildiğinde destek sistemine ihtiyaç duymazlarken zayıf gelişen spur çeşitlerle kullanıldıklarında destek sistemine ihtiyaç duyarlar .
Spur çeşitlerin (Starkrimson Del., Red Chief, Scarlet Spur gibi) M9, M27 gibi tam bodur anaçlar ile yetiştirilmesinin birtakım sakıncaları vardır. Zira hem anaç hem de çeşit zayıf geliştiği için ortaya çıkan ağaç hacmi çok küçük olmakta, yeterince yan dal oluşturmamakta, dolayısıyla meyve verim ve kalitesi oldukça düşük olmaktadır. Şekil 20’ de görüldüğü gibi aynı yılda dikilmiş M9 anacı üzerine aşılı standart gelişen Golden Delicious elma çeşidi ile, yine aynı anaca aşılı spur bir çeşit olan Red Chief elma çeşidi birlikte görülmektedir. Her iki çeşit arasındaki büyüme ve yan dal oluşturma bakımından ortaya çıkan fark resimden açıkça görülmektedir.
10.3.2. Bodur Elma Bahçelerinde Dikim Aralık ve Mesafesi
M 9 anacıyla standart bir çeşit dikildiğinde;
Sıra üzeri mesafe; 1-1,5 m.
Sıra arası mesafe; 3-4.5 m. olabilir.
Yine MM106, M7 veya M26 anaçları ile spur çeşitler dikliyorsa aynı aralık ve mesafeler uygulanabilir.
Dikim aralık ve mesafeleri belirlenirken kullanılan anaç ve çeşidin gelişme kuvveti ve kullanılan tarım alet ve makinelerinin boyutları göz önünde bulundurulmalıdır.
10.3.3. Bodur Elma Bahçelerinde Kurulabilecek Destek Sistemleri
M9 gibi bodur klon anaçları, kök sisteminin zayıf olması, aşırı meyve yükünü taşıyabilecek kuvvetli yan dallara sahip olmaması nedeniyle mutlaka destek sistemine ihtiyaç duyarlar. Bu sebeple dikimle birlikte mutlaka destek sistemi de kurulmalıdır. Aksi halde hemen ilk yıllarda verime yatan ağaçlar meyve yükünü taşıyamayarak devrilebilirler.
Destek sistemlerini farklı şekillerde yapmak mümkündür. Ancak bu sistemler içinde en uygun olanı Şekil 9’ da görülen destek sistemidir. Bu sistemde;
- Her 10-15 ağaca 5 cm. çapında sağlam bir demir direk(1) dikilmeli, direklerin uzunluğu 3 m. olmalı ve 60 cm. lik kısmı toprağın altında kalmalıdır.
- Sıra başındaki ve sıra sonundaki direkler(4) toprak ile 60o lik açı yapacak şekilde dikilmeli, bu sebeple uzunlukları 3,3 m. olmalıdır ve aynı şekilde 60 cm. i toprak altında kalmalıdır.
- Baştaki direkler iki noktadan(6) toprağa sabitlenmelidir.
- Her bir ağaca bambu kamışı, kargı veya ince metal boru(2) dikilmelidir. Bunların uzunluğu yaklaşık 3 m. civarında olmalı ve üst teli 60 cm. geçmelidir.
- İhtiyaca göre değişmekle beraber toprak seviyesinin 60 cm. üzerinden ve ana direklerin üst kısmından olmak üzere iki tel geçirmek yeterlidir. İleride ihtiyaç olursa üçüncü bir tel de eklenebilir. Tellerin arasına gerginliği sağlamak için bir gerdirme mekanizması(3) ilave edilmesi faydalı olacaktır.
Her ne kadar olması gereken destek sistemi böyle olsa da önemli olan tam bodur sistemlerde mutlaka destek sisteminin kullanılmasının gerektiğinin bilinmesidir. Bu destek sisteminin şeklini üreticilerin ekonomik durumlarına göre ayarlamak gerekmektedir.
Örneğin; anlatılan bu destek sisteminden farklı olarak üreticiler ilk direklere birer payanda ilavesi yaparak da destek sistemlerini kurabilmektedirler. Burada ara direklerde herhangi bir değişiklik olmamakta sadece ilk direklerin uzunlukları 3 m. ye indirilerek bunlara yaklaşık 2,5 m. uzunluğunda bir payanda ilave edilmektedir. Ayrıca demir direkler yerine beton veya ahşap direklerde kullanılabilmektedir.
Öte yandan meyveleri dolu zararı ve güneş yanığından korumak amacıyla bazen destek sistemlerinin üzerine bir örtü sistemi de kurulabilmektedir. Eğer örtü kullanılmak isteniyorsa destek sistemi kurulurken kullanılan direklerin boyu en az 3,5 m. olmalıdır.
10.3.4. Tam Bodur Elma Bahçelerinde Budama ve Terbiye Esasları
Tam bodur bir elma bahçesi kurmak isteyen üreticiler bütün kültürel işlemlerde eski alışkanlıklarını bir tarafa bırakıp, teknik elemanların tavsiyeleri doğrultusunda hareket etmelidirler.
Bodur bahçelerde ağaçların en fazla 2,5-3 m büyümesine izin verilir. Böyle bahçelerde budama ve terbiyede asıl amaç meyve yüklü dalların ana eksen etrafında dar bir silindir formu almasıdır. Merkezden dışa açılarak oluşan dalların çapı ağacın üst kısmına doğru tedricen azalmalıdır. Yan dalların kalınlığı daima gövde kalınlığından az olmalı ve ağaçların silindir-konik bir şekil oluşturması temin edilmelidir. Liderde ve yan dallarda ilk yıllarda tepe veya uç kesimi minimumda tutulur.
1. Dikim ve İlk Yıl Budaması
İdeal fidan; 1-1,5 m. boyunda, çapı 1,5 cm. den daha fazla olan ve 5-8 adet geniş açılı yan dal ihtiva eden fidandır. Ülkemizde genellikle kamçı şeklinde fidanlar üretildiği için piyasada dallı fidan bulmak mümkün olmayabilir. Bu sebeple şekillendirmeye kamçı haldeyken başlanmalıdır.
Yukarıda verilen aralık ve mesafelere uygun olarak açılan çukurlara fidanlar aşı noktası toprak yüzeyinden 5 cm. yukarıda kalacak şekilde dikildikten sonra; kamçı şeklinde fidanların tepesi 70-75 cm. den kesilir. Liderde tepe kesimi sadece dikim esnasında yapılır ve bir daha yapılmaz. Eğer fidanların gelişimi zayıf ise 2. yıl tekrar tepe kesimi yapılabilir. Bu durum sistemde genel bir kaide olmasına rağmen üreticiler yetiştirdikleri çeşide göre hareket etmek zorundadırlar. Örneğin; Granny Smith elma çeşidi çok dik büyüme ölü göz oluşturma eğilimindedir. Yani sınırlı sayıda ana ve yardımcı dal meydana getirmektedir. Bu sebeple böyle bir çeşitle bahçe kurulduğunda ana dal ve ana dallar üzerinde yardımcı dal oluşumu sağlamak için her yıl düzenli olarak tepe kesimi yapmak gerekir.
Dikimle birlikte destek sistemi kurulmuş olmalıdır. Lider uygun noktalardan destek sistemine bağlanarak mümkün olduğu kadar sabit durması sağlanır. Ancak lideri destek sistemine sabitlemede kullanılan malzemenin esnek olması gerekir. Eğer kullandığımız malzeme esnek değilse ileriki yıllarda kalınlaşma sonucu gövdede veya yan dallarda boğulmalar meydana gelebilir.
70-75 cm. den tepesi vurulmuş fidanlarda, ilkbaharla birlikte topraktan 45-75 cm. yükseklikte birinci katı oluşturacak yan dallar çıkmaya başlar. Bu sürgünlerden tepe noktasına en yakın olan dal lider dal olarak seçilir. Sürgün uzunlukları 7,5-10 cm. olduğunda her iki haftada bir liderin 10 cm. altındaki sürgünler el ile veya makasla uzaklaştırılması gerekir.Bu kesimler Temmuz sonuna kadar tekrarlanmalıdır.
Öte yandan haziranın ortasından sonra dik büyüyen dalları lider ile 45-60O açı yapacak şekilde açmak gerekmektedir. Bu amaçla eğer dal küçükse kürdan, çamaşır mandalı(Resim 28); biraz büyükse çıtalar, çubuklar veya çamaşır mandalına bağlı beton ağırlıklar kullanılabilir. Açı genişletmede kullandığımız bu materyaller Ağustos ayı sonunda çıkarılmalıdır.
2. İkinci Yıl Budama ve Terbiye
Yukarıda belirtildiği gibi Bodur elma bahçelerinde liderin istisnai durumlar hariç, dikim yılında budandıktan sonra tekrar kesilmez. Eğer gelişme zayıfsa tekrar tepe kesimi yapılabilir. Bununla birlikte liderin ucunda çiçek tomurcuğu oluşmuşsa onu uzaklaştırmak gerekir. Aksi takdirde çiçek tomurcuğu liderin gelişmesini engeller.
İkinci yılda yan dallarda 1/3 oranında bir kısaltma yapılmalıdır. Bu işlem dallar üzerinde ikincil dal oluşumunu ve meyve gözü teşekkülünü sağlar. Ayrıca toprak seviyesinden itibaren 45 cm. e kadar olan mesafeden çıkan sürgünler uzaklaştırılır.
Fidanımızda istenilen dallanma olmamışsa yani sadece 1-2 adet yan dal oluşmuşsa bu dallar çıkarılır ve yeni dikilmiş gibi tepesi 75 cm. den kesilir.
Özellikle kuvvetli gelişen çeşitlerde gelişmeyi azaltmak için daha az budama yapılmalı, her kesimin sürgün büyümesini teşvik ettiği unutulmamalıdır. Dik sürgünler ve aşırı güçlü dallar, kırılmış veya hastalıklı dallar çıkartılmalı ağaç aşırı kuvvetli ise meyveye yatıncaya kadar hiçbir dalı çıkartmamalıyız. Böyle ağaçlarda sadece yaz budaması yapılmalıdır.
Ağaç gençken yan dalların yatay büyümesini sağlamak ve kuvvetli dik sürgün büyümesini engellemek unutulmaması gereken bir prensiptir.
Normal gelişme gösteren ağaçlarda ilkbahardan itibaren ilk katın 60 cm. üzerinde ilk kattan daha zayıf ikinci bir kat oluşmaya başlar. Bu iki kat arasında kuvvetli dalların gelişmesine izin verilmez. Sadece zayıf meyve dalları bırakılır.
Haziranda yan dallar düşeyle 45-60O’e açı yapacak şekilde yukarıda anlatılan yöntemlerle genişletilmelidir. Bu işlemi haziran ortasından önce yapmamak gerekir. Aksi taktirde obur dal oluşumu artmaktadır.
Bodur elma bahçelerinde liderin mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde üst tele ulaşması sağlanmalıdır. Bunu sağlamak için lidere rakip olan sürgünlerin uzaklaştırılmasına devam edilir. Ayrıca liderin dik durmasını sağlamak için destek sistemine bağlanmalıdır.
3. Üçüncü Yıl Budama ve Terbiye
3. Yıl artık önemli miktarda meyve alınacağı için ağaçlar budanırken meyve gözlerine dikkat edilmelidir. Yan dallarda, çeşidin özelliğine göre 1/3 oranında bir kısaltma yapılabilir. Fakat ihtiyaç yoksa kesilmemesi daha iyidir.
Dik sürgünler ve aşırı güçlü dallar, kırılmış veya hastalıklı dallar çıkartılır. Yine toprak seviyesinden 45 cm. mesafeden çıkan sürgünler ve katlar arasında aşırı kuvvetli büyüyen sürgünler varsa çıkarılır.
3. yıl gelişme periyodunun başlaması ile birlikte katlarımız iyice belirginleşmeye başlayacaktır. Lider istenilen yüksekliğe bu sezon sonunda ulaşır.
Haziranda önceki yıllarda yapıldığı gibi dalların açıları genişletililir. Aşırı meyve yükünden dolayı kırılmaları önlemek için meyve dallarını ve ana dalları tellere bağlamak gereklidir. Periyodik olarak yapılan bahçe kontrollerinde buna özellikle dikkat edilmelidir. Ayrıca liderin, dik durmasını sağlamak için destek sistemine bağlanması ihmal edilmemelidir.
4. Verim Çağındaki Ağaçlarda Durgun Dönemde Uygulanan Budama
İdeal elma ağacı, toprak seviyesinden 0,6-1,1 m. yukarıda yaklaşık 4-5 daldan oluşan bir kata sahiptir ve alt katlara daha iyi ışık ulaşması için ilk katın üstündeki boşlukta sadece küçük meyve dalları bulunmalıdır. İlk katın üzerindeki boşlukta bulunan dallar lidere kısa gençleştirme kesimleri ile yaklaştırılır. Alttaki dallar her zaman üsttekilerden daha geniş olmalıdır. Bunu sağlamak için çok acele edilmemeli ve aşırı kesimler yapılmamalıdır. Unutulmamalıdır ki bütün kesimler az veya çok meyve tutumunu geciktirir.
4. Büyüme sezonunda ağaç dengeli bir tac oluşturmuş olur. Bu yıldan sonra aşağıda kat iskeletini oluşturan dallar korunmalıdır ve her katta 4 dal olana kadar ağaç iskeleti oluşturulmaya devam edilir ve sık dallar çıkarılır.
Yan dallarda zayıf dal üzerinden kısaltma kesimleri bu verime tam yatan ağaçlarda en çok kullanılan kesim şeklidir. Çok uzamış ve yaşlanmış dallar, küçük bir sürgün veya spur daldan hemen sonra kesilir. Bu kesimler sonucunda daha küçük fakat daha verimli olan yan dallar oluşur.
Ağacın üst kısmında liderin çapının yarısından daha kalın dallar çıkarılır ve ağacın zirvesinde daha zayıf meyve dalları bırakılır.
Geri kalan budama işlemi, alt iskeleti oluşturan dalların periyodik olarak yenilenmesinden ibarettir. Yaşlanmış ve meyve yükünden olumsuz etkilenmiş olan bu dallar kısa kesimler veya üçgen kesimlerle çıkartılırlar. Eğer kalıcı dallar diğer ağacın içlerine doğru veya sıra arasına doğru çok ilerlemeye başlarsa zayıf yan dala kadar tepeleri alınır veya tamamen yenilenir. (Resim 31)
Budamaya başlarken meyve gözlerine dikkat etmek gerekir. Eğer çok sayıda çiçek gözü varsa budama daha sert yapılabilir.
Bazı çeşitler, spur dallar üzerinde uzun yıllar meyve vermeye eğilimlidir. Bu spur dallara yeterli güneş ışığı ulaştığı sürece büyük, iri, yüksek kaliteli meyve oluştururlar. Zayıf gelişen Spur çeşitler (Örneğin Starkrimson delicious gibi) böyledir. Bu çeşitler çok az gençleştirme budamasına ihtiyaç duyarlar. Budama sadece yeterli güneş ışığını ağacın iç kısımlarına ulaştırmak için yapılır.
Verim çağındaki ağaçlarda yan dallarda dallanmayı artırdığı için uç kesimi genellikle tavsiye edilmez. Uç kesimi, spur çeşitlerde bir dalın devamlı gelişmesini sağlamak amacıyla yapılır. Granny Smith gibi ölü göz oluşturmaya eğilimli çeşitlerde, gövdeye yakın kısımlarda meyve gözü oluşturmak ve ölü göz oluşumunu engellemek için yan dallarda uç kesimleri yapılmalıdır.
Verim çağında ağaç yüksekliği 2,5-3 m civarındadır. Ağaçlar bu yüksekliğe 3-4. büyüme sezonu sonunda gelmelidir. Bu yüksekliğe ulaşan ağacta lider 2 şekilde baskı altına alınabilir.
1- En üst dal telin diğer tarafına kıvrılabilir.
2- 2 yaşlı dallar üzerinde daha zayıf yan dala kadar geriye budanır (Şekil 11).
Büyük meyve bahçelerinde 2. yöntem hem daha pratiktir hem de iş gücü tasarrufu sağlamaktadır. Ancak küçük alanlarda üretim yapanlar 1. yöntemi de çok rahatlıkla uygulayabilirler.
Çok dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de destek sistemine bağlanan ağaçların her yıl mutlaka kontrol edilmesidir. Bağlantı noktalarında gövdeyi boğma ve kopma neticesinde ağaçlarda yatma (Resim 26) olup olmadığı kontrol edilip gerekli önlemler zamanında alınmalıdır.
5. Verim Çağındaki Ağaçlarda Yaz Budaması
Verim çağındaki ağaçlar aşırı kuvvetliyse, iç kısımlardaki meyvelere yeterince güneş ışığı ulaşmamaktadır. Bunu önlemek için aşırı büyümüş obur dallar dipten çıkartılabilir. Ayrıca hasattan 3-4 hafta kadar önce yapılan geç yaz budamaları meyve büyümesini çok az etkilemekle birlikte meyve rengine olumlu etki yapmaktadır.
|
|
|
| Alfa Laktalbumin İle Onun İnsan Sağlığı ve Beslenme Açısından Önemi |
|
Yazar: Livadi - 12-08-2009, 08:55 PM - Forum: Ders Notları
- Yorum (1)
|
 |
BESLENME
Çocuğun normal büyümesi için yeterli miktarlarda protein, yağ, karbonhidrat, sıvı, vitamin, mineral ve eser elementleri dengeli bir şekilde alması gerekir. Beslenme bu gereksinimleri karşılamak için yapılır.
Yaşlara göre günlük enerji ve protein gereksinimleri
Yaş Enerji (kcal/kg/gün) Protein (g/kg/gün)
0-6 ay 115-120 1.8-2.4
7-12 ay 105-110 1.4-1.6
1-3 yaş 100 1.1-1.3
4-10 yaş 85 1
11-14 yaş 50-60 45 (g/gün)
1 g yağ 9 kcal % 35 yağ
1 g karbonhidrat 4 kcal Dengeli bir diyette % 50 karbonhidrat
1 g protein 4 kcal % 15 protein
Protein: Proteinli besinler enerji kaynağı olmalarının yanı sıra hücre yapı ve işlevleri, doku büyümesi ve yenilenmesi için de gereklidirler. Yapılarındaki aminoasitlerin cinsi ve dizilimi proteinin özelliklerini belirler. 24 tane aminoasit bilinmektedir. Bunlardan 9 tanesi esansiyel olup, vücutta sentezlenemez. Besinlerle dışarıdan alınması zorunludur. Bunlar treonin, valin, lösin, izolösin, lizin, triptofan, fenilalanin, metionin ve histidindir. Preterm infantlarda arjinin, sistin ve taurin de essansiyeldir. Baklagiller, et, tavuk, balık, süt, peynir ve yumurta iyi protein kaynaklarıdır. Yumurta ve süt optimal aminoasit dağılımına sahip olup referans protein olarak adlandırılırlar.
Karbonhidrat: Vücudun enerji gereksiniminin çoğunu karşılarlar. Yetersiz olduğunda vücut enerji için yağ ve proteinleri kullanır. Karaciğer ve kaslarda glikojen olarak depolanırlar. Enerji üretimi için glukoz aerobik ve anaerobik olarak yıkılabilir. Buradaki enzimatik olaylarda nikotinik asit, tiamin, riboflavin ve pantotenik asit rol alır.
Yağ: Enerji deposu olarak görev yaparlar. Ayrıca yağda eriyen vitaminler olan A,D,E, ve K vitaminlerinin emilimine de yardımcı olurlar. Diyetteki yağın % 98’ini trigliseritler oluşturur. Geri kalan % 2 si ise serbest yağ asitleri, monogliseritler, digliseritler, kolesterol ve fosfolipidlerdir. Linoleik ve linolenik asitler essansiyel yağ asitleri olup büyüme, cilt ve saç gelişimi, platelet fonksiyonları ve üreme için gereklidirler. Yetersiz alımı halinde dermatit, ishal, saçların zayıf olması ve dökülmesi, trombositopeni, büyüme geriliği ve enfeksiyonlara yatkınlığın artması ile karakterize bir tablo ortaya çıkar.
PRETERM BEBEKLERDE BESLENME
Gestasyon haftası < 34 hafta : Orogastrik beslenme
Gestasyon haftası > 34 hafta : Oral beslenme
Tartı < 1500 gr ......... 2 saat ara ile beslenir
Tartı > 1500 gr ......... 3 saat ara ile beslenir
Küçük pretermlerde başlangıçta minimal enteral feeding ( 3 saat ara ile 1 cc ) başlanır. Tolere ettikçe 3 - 4 öğünde bir artırılır.
PARSİYEL PARENTERAL BESLENME
Prematürelerde 2. günden itibaren
Beslenmeyen termlerde 3. günden itibaren İV sıvıya Trophamin % 6 eklenir.
Protein ilavesine 0,5 gr/kg/gün dozda başlanır.
Duruma göre pretermlerde her gün 0,5 gr/kg/gün, termlerde 1 gr/kg/gün artırılıp total 3 gr/kg/gün dozuna kadar çıklır.
SÜT ÇOCUĞUNUN BESLENMESİ
Anne sütünün besinsel özellikleri
Süt çocuğunun doğal beslenmesinde en önemli kaynak anne sütüdür. Sütlerde bulunan iki ana protein “whey” ve "kazeindir". Anne sütünün %70-80’nini whey proteinleri, inek sütünün ise yalnızca %20-30’nu whey proteini oluşturur. Anne sütünün Whey/Kazein oranı erken laktasyonda 90/10, matür sütte 60/40, geç laktasyonda 50/50’dir. İnek sütünün en önemli protein kısmını sindirimi daha zor olan kazein proteini oluşturur. Anne sütünde beta laktoglobulin bulunmaz, anne sütünün başlıca whey proteini alfa laktalbumindir. İnek sütünde bebek için allerjik özelliği yüksek olan beta laktoglobulin de bulundurur. Whey proteinleri insan yavrusu için besinsel değeri yüksek olan proteindir.
Anne sütü ve inek sütü protein içeriği
Anne sütü İnek sütü
Total protein (g/dl) 0.89 3.30
Kazein 0.25 2.60
Whey protein 0.64 0.70
alfa-laktalbumin 0.25 0.12
beta-laktoglobulin --- 0.30
laktoferrin 0.17 Eser
serum albumin 0.05 0.03
lizozim 0.05 Eser
IgA 0.10 0.003
IgG 0.003 0.06
IgM 0.002 0.003
Anne sütünde bol miktarda esansiyel aminoasit bulunur. Anne sütünün sistin içeriği inek sütünden iki kat daha fazladır. Anne sütünde sistin/metionin oranı 2/1 iken inek sütünde 1/3’tür. Organizmada metioninin sistine dönüşmesini sağlayan sistationaz enzimi ise yenidoğan döneminde yeterli değildir. Bu nedenle sistin yenidoğan dönemi için esansiyel kabul edilir. Anne sütü bu esansiyel aminoasit gereksinimini karşılar. Ayrıca içerdiği düşük konsantrasyondaki fenilalanin ve tirozin ile bu amino asitlerin yenidoğan döneminde metabolize edilme hızındaki düşüklüğe uyum gösterir. Büyümeyi düzenleyen, hücre membranının bütünlüğünü sağlayan ve retina harabiyetini önleyen Taurin de anne sütünde yüksek konsantrasyonda bulunur. Anne sütünde en yüksek konsantrasyonda bulunan aminoasit glutamik asittir.
Anne sütünde nonprotein nitrojen total protein içeriğinin % 35’ni oluşturur. İnek sütüne kıyasla bu oran çok yüksektir. Nonproteinik azot, serbest aminoasidler, üre, kreatinin, kreatin, karnitin,ürik asit ve amonyaktan oluşur.
Anne sütünün ortalama kalori değeri 70 kcal/dl’dir. Ancak kadından kadına sütün yağ içeriği değiştiğinden kalori içeriği de değişir. Anne ve inek sütünün yağ içeriği birbirine yakındır. Yağların %98’i trigliseridlerden oluşur. Trigliseridte en fazla bulunan yağ asitleri palmitik ve oleik asitlerdir. Anne sütünün doymamış yağ asidi oranı ve esansiyel yağ asidi oranı yüksektir.
Anne sütünün laktoz içeriği inek sütünden yüksektir. Laktoz barsaktan kalsiyum emilimini ve barsakta laktobasilus bifidus florasının gelişimini kolaylaştırır. Bu floranın içerdiği bifidus faktörü etkisiyle çocuğun gastroenterite direnci artar.
Anne sütü mineral içeriği bakımından da inek sütünden üstündür. İnek sütünün sodyum içeriği anne sütünün üç katıdır ve böbreklerde daha fazla yük oluşturur. Bütün major mineraller anne sütünde inek sütünden fazladır. Anne sütünde inek sütünün % 25’i kadar kalsiyum vardır, ancak fosfor konsantrasyonunun daha düşük olması nedeniyle (Ca/P: 2/1) barsaklardan emilim % 55’dir, inek sütünde (Ca/P: 1.2/1) % 38. Anne sütünde demir konsantrasyonu düşüktür (0.2-0.8 mg/dl). Ancak biyolojik yararlılığı çok yüksektir. İnek sütü ve diğer gıdalarda demirin ancak %5-10’u emilirken anne sütünde bu oran %50-60’tır. Bu nedenle sadece anne sütü ile beslenenlerde ilk 6 ayda demir eksikliği gelişmez.
Anne sütündeki çinkonun emilimi inek sütüne göre yüksektir. Çinko metabolizmasının kalıtsal defekti olan “Akrodermatitis enteropatika” bebek anne sütü aldığı sürece belirti vermez. Yine anne sütü ile beslenenlerde bakır eksikliği görülmez.
Anne sütünün vitamin içeriği; anne sütünün suda eriyen vitamin içeriği bebeğin gereksinimini karşılayacak miktardadır. Eğer anne tiaminden fakir diyet ile besleniyor ise bebek kolayca beriberiye yakalanabilir. Vejeteryan anne çocuklarında B12 vitamin yetersizliği vardır. A, E ve C vitaminleri anne sütünde inek sütüne göre çok yüksektir. Özellikle antioksidan oldukları için önemlidir. Henüz beslenmeye başlamış yenidoğan bebekte barsak florası oluşmamıştır. Bu nedenle barsakta K vitamini sentezi de yapılmadığından, ayrıca kolostrumun K vitamini içeriği düşük olduğundan her yenidoğana proflaktik olarak K vitamini yapılmalıdır. Anne sütünün D vitamini miktarı çok düşük düzeydedir. Anne sütünde ayrıca bulunan eriyebilir D vitamininin de hemen hiç antiraşitik aktivitesi yoktur. Bu nedenle anne sütü ile beslenmede 3-4 haftalıktan itibaren D vitamini eklenmelidir. E vitamini gereksinimi diyetteki doymamış yağ asitleri ile ilişkilidir. Anne sütündeki E vitamini / doymamış yağ asitleri oranı miadında doğan bebekler için yeterlidir. Kolostrumun E vitamini içeriği yüksektir.
Anne sütünde biyolojik fonksiyonları ve başta gastrointestinal ve solunum sistemi olmak üzere çok sayıda organ sisteminin büyüme ve gelişmesini düzenleyen büyüme faktörleri vardır. Bunlar hedef hücreler üzerindeki reseptörlere tutunarak etki gösteren düşük moleküler ağırlıklı proteinlerdir.
Büyüme faktörleri:
1- Epidermal büyüme faktörü (EGF): Epiteliyal dokularda büyüme ve farklılaşmayı stimüle eder. Prematüre bebeği olan annelerin sütünde daha yüksek konsantrasyondadır.
2- Sinir büyüme faktörü (NGF): Sempatik nöronların canlılıklarını devam ettirmeleri ve gelişmeleri için gereklidir.
3- İnsülin, insüline benzer büyüme faktörü (IGF-1)
4- Meme kaynaklı büyüme faktörü
5- Koloni stimüle edici faktör
6- Eritropoietin
7- Taurin, etanolamin ve fosfoetanolaminin de büyümeyi düzenleyici etkisi vardır.
Anne sütünde 20 den fazla aktif enzim vardır. Bunlar içinde en önemlisi lipazdır.
Gonadotropin releasing hormon, tirotropin releasing hormon, tirotropin stimulating hormon, prolaktin, gonadotropinler, ovarian steroidler, kortikosteroidler, eritropoietin, c-AMP, T3, T4 gibi maternal hormonların anne sütünde bulundukları gösterilmiştir.
Anne Sütünün İnfeksiyonlardan Koruma Özelliği
Anne sütünün bu özelliği içerdiği antimikrobial faktörler, antienflamatuar faktörler ve immun sistemi modüle eden biyoaktif faktörler sonucunda olmaktadır.
* Salgısal IgA anne sütündeki başlıca immunglobulindir. Sütte IgA ilk günlerde en yüksek konsantrasyonlarda bulunur. IgA içeriğinin yüksek olması bebeği gastroenteritlere karşı korur. Aynı zamanda düşük düzeylerde IgG (serumdakinin % 3'ü kadar) ve Ig M (serumdakinin % 10'u kadar) de içerir.
* Anne sütü inek sütüne kıyasla daha fazla lizozim içerir. Lizozim antibakteriyel özelliğe sahiptir.
* Anne sütünde demir bağlayıcı protein laktoferrinin de serbest demiri ortamdan kaldırarak bakteri üremesini engellediği saptanmıştır. Lizozim, laktoferrinin, B12 vitaminin, folatın enfeksiyonlara karşı koruyuculuğu fazladır.
* Anne sütünde makrofajlar, polimorf nüveli lökositler, T ve B lenfositleri bol miktardadır.
* Oligosakkaritler (Bifidus çoğalma faktörü) anne sütünde var, inek sütünde yoktur. Deriden gelen bakterilerin epitel dokuya bağlanmasını ve dokuya girişini de önler, bu da anne sütünün anti-infektif özelliklerinden biridir.
* Anne sütündeki başlıca immunmodülatörler: T hücrelerini aktive eden "interlökin-1-beta" , IgA B hücrelerine dönüşümünü sağlayan "transforming growth faktör beta" , alfa-tekoferol ve prolaktindir.
Anne sütündeki Antimikrobial faktörler ve Görevleri
Proteinler
Laktoferrin Fe3+ şelasyonu
Lizozim Peptidoglikan degredasyonu
Fibronektin Opsoninler
Sekretuar IgA Antijen bağlama
Musin Anti-Rotavirus reseptör analoğu
C3 Opsonin
Oligosakkaritler Reseptör analoğu
Lipitler Virusları parçalama
Anne Sütü ile Beslenmenin İleri Yaşama Etkileri
* Çoklu doymamış yağ asitlerinden n=6 olanlar inek sütünde fazla, n= 3 olanlar anne sütünde fazladır. n=6 yağ asitleri oksidan etkilidir ve antioksidan vitaminlerinde etkisini bozar. Anne sütünde hakim olan n=3 yağ asitleri beyin gelişimi için çok önemlidir. Ayrıca göz hücrelerinin, retinanın oluşumunda da n=3 yağ asitleri çok önemli rol oynar. Ayrıca Multiple skleroz ve Alzheimer hastalığı da anne sütü alan bebeklerde daha az görülür.
* Anne sütü ile beslenen bebeklerde diş çürükleri, çene ve ağız gelişimine ait bozukluklar daha seyrek olarak izlenir.
* Anne sütü alan bebeklerde tip I DM, chron hastalığı, celiac hastalığı (gluten sensitif enteropati), ülseratif kolit, lenfoma ve atopik hastalıklar görülme riski daha azdır.
* Anne sütü alan bebeklerde emzirme pozisyonuna bağlı otit gelişimi daha nadir olmaktadır.
* Anne sütü alan bebeklerde ileri dönemde obesite, koroner kalp hastalığı riski düşüktür
ANNE SÜTÜ İLE BESLENME
Anne sütü ile beslenen bir bebeğin aldığı günlük süt miktarı: Normal miadında doğan bebek ilk 3 gün her öğünde 5 - 15 ml/kg süt alır, 2. haftanın sonunda 90 ml/kg, 2. ayda 150 ml/kg, 4. ayda 210ml/kg kadardır. Öğün sayısı ilk ayda 7 - 8, 1-3 ay arası
5 - 6, 3 - 7 ay arası 4 – 5’tir. Bu miktarlar günde yaklaşık 1.5-2.0 g/kg protein ve 100-140 kcal/kg enerjiye eş değerdir. Bu veriler ilk 6 ayında olan bebekler için önerilen günlük protein (2 g/kg) ve enerji (120 kcal/kg) miktarlarına esas oluşturur. Laktasyonun 3-4. Aylarında süt salgısı maksimuma ulaşır. Bebeğin günlük ve haftalık tartı alma hızı, anne sütünün miktarca yeterliliğinin en iyi göstergesidir.
Anne sütü doğumu takiben çocuğa iki saat aralar ile verilebilir. Sağlıklı bir annenin sütü çocuğa ilk 4-6 ay yeterlidir. Bu dönemde ek besin kaynağı gerekmez. Emzirme genellikle iki saatte bir 20 dk süreyle yapılmalıdır. D vitamini desteği birinci aydan itibaren başlanmalıdır.
4 – 6 aylardan itibaren kalori gereksiniminin karşılanmasında anne sütü yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle daha konsantre besinlere başlamak gerekir. Anne sütüne ek olarak; elma, şeftali, muz, portakal veya püresi verilebilir. 6.aydan itibaren pirinç unlu muhallebi akşamları bir öğün başlanır. Karışık sebze maması öğle öğününde verilebilir. Günde bir kez yoğurt verilebilir. 6 aylıktan sonra yumurta, beyaz peynir, reçel ekmek, etler, bisküvi kraker başlanabilir. 8-9 aylıktan sonra tek sebze maması, makarna, koyu şehriye çorbası, aile sofrasından bazı besinler verilir.
YAPAY BESLENME
Hiç anne sütü almayan bebeklerde uygulanan beslenme rejimidir. Annede veya çocukta anne sütünün verilmesini engelleyen veya çeşitli nedenlerle doğal beslenmenin yapılamayacağı durumlarda başvurulan beslenme şeklidir.
Kullanılacak en iyi besin özellikleri anne sütüne en yakın olan süt formülleridir. Bu formüllerin verilemediği durumlarda son seçenek olarak inek sütü kullanılır. Verilecek miktarlar çocuğun gereksinimine göre ayarlanır. İlk ay 1:1, 1 - 4 aylar 2:1 oranında sulandırılarak verilir. % 5 çay şekeri (sükroz) ilavesi ve 1 - 2 tatlı çay kaşığı sıvı yağ katılarak enerjisi artırılır. Süt en az 10 dk. kaynatılır, bu hem hijyenik açıdan hem de allerjenlerin parçalanması açısından önemlidir. İlk gün 5 ml/kg, ikinci gün 10 ml/kg, üçüncü gün 15 ml/kg, iki haftalık olunca bu miktar 150-190 ml/kg’a ulaşır. Ek gıdalara doğal beslenmede olduğu gibi geçilir.
Anne sütünün kontrendike olduğu durumlar
Annede akut enfeksiyon hastalığı (septisemi, nefritis)
Eklampsi
Gross kanama
Aktif tüberküloz, tifo sıtma
Kronik nütrisyon bozukluğu
Debilite, ciddi nöroz, postpartum psikoz
Kalp yetmezliği, böbrek yetmezliği, solunum yetmezliği
* Anne Tbc ise bulaşma sütle değil yakın temasla olmaktadır. Annenin iki yıldır hasta olmadığı saptandı ise emzirebilir.
* Anne gebeliği sırasında aktif Tbc olmuş, ancak tedavi doğumdan en az 1 ay önce başladı ve anne bakteri negatif ise emzirebilir, bebekte PPD ve Akc grafisi normal ise BCG aşısı yapılır.
* Anne tedaviye yeni başlamış ve bakteri negatif ise bebeğe izoniazid başlanarak emzirebilir. 3 ay sonra bebeğe PPD yapılır (-) ise BCG yapılır, (+) ise 6 ay ilaç devam edilir.
* Annede aktif Tbc varsa ilaç başlanıp bakteri negatif olana kadar emzirmeye izin verilmez. Bebek PPD (-) ve akc grafisi normal ise 3 ay INH verilir. 3 ay sonra PPD (-) ise BCG yapılır, altı ay anneden uzak tutulur.
Mastit bulunması kontrendikasyon oluşturmaz. Memenin boşaltılması, lokal ısı uygulanması ve ağır durumlarda antibiyotik verilmesi gerekir. Apse oluşması halinde anne sütüne bir süre ara verilebilir.
Aktif B hepatiti ve AIDS hastalığı olan annelerin emzirmesi tartışmalıdır.
|
|
|
|