| Hoşgeldin, Ziyaretçi |
Sitemizden yararlanabilmek için kayıt olmalısınız.
|
| Kimler Çevrimiçi |
Şu anda 1782 aktif kullanıcı var. » (0 Üye - 1777 Ziyaretçi) Applebot, Bing, Facebook, Google, Yandex
|
|
|
| Çay Fidanı Yetiştirme - Pdf |
|
Yazar: Livadi - 03-28-2010, 04:45 PM - Forum: Ders Notları
- Yorum Yok
|
 |
İÇİNDEKİLER................................................................................................................i
AÇIKLAMALAR ..........................................................................................................ii
GİRİŞ .............................................................................................................................1
ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ..........................................................................................3
1. Tohumla Üretim.........................................................................................................3
1.1.Tohumluk Ocağın Özellikleri...............................................................................5
1.2.Tohumda Aranan Özellikler.................................................................................6
1.3.Tohumların Hasat Zamanı....................................................................................6
1.4.Tohumları Muhafazası .........................................................................................6
1.5.Ekim Öncesi Yapılan İşlemler .............................................................................7
1.6.Tohum Ekimi........................................................................................................7
UYGULAMA FAALİYETİ.......................................................................................8
ÖLÇME DEĞERLENDİRME...................................................................................9
ÖĞRENME FAALİYETİ–2 ........................................................................................11
2. ÇELİKLE FİDAN ÜRETİMİ ..................................................................................11
2.1.Çeliğin Tanımı....................................................................................................11
2.2.Damızlık Çay Bitkisi ve Özellikleri ...................................................................11
2.3.Çelik Üretim Yöntemleri....................................................................................12
2.3.1.Çelik Yastıklarında Üretim .........................................................................14
2.3.2.Naylon Torbalarda Üretim..........................................................................15
2.3.3.Plastik Tünelde Üretim................................................................................16
UYGULAMA FAALİYETİ.....................................................................................18
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME...........................................................................19
MODÜL DEĞERLENDİRME....................................................................................21
CEVAP ANAHTARLARI...........................................................................................24
KAYNAKÇA.......................................................................................
Dosya ektedir.
BURDAN
|
|
|
| Besin Hijyeni |
|
Yazar: Livadi - 03-27-2010, 08:16 PM - Forum: Gıda Mühendisliği ve Teknolojisi
- Yorum Yok
|
 |
Besin Hijyeni
Besin hijyeni, herhangi bir besinin temizliği ve hastalık yapan etmenlerden tümüyle arınmış olması anlamına gelir. Bir başka deyişle, yenen besinler yiyen kişileri hasta etmemelidir. Besinler bazı durumlarda sağlık için zararlı olabilirler. Mikroorganizmalarla kirlenen besinlerin alınması ile de çeşitli hastalıklar oluşur. Mikroorganizmalar gözle görülmeyecek kadar minik canlılardır. İnsanla mikroorganizma arasındaki en büyük fark büyüklükleridir, bunun dışında yaşamları aynıdır. Mikroorganizmalar da insanlar gibi doğar, büyür, çoğalır ve ölürler. İnsan yaşamında büyüme, üreme ve çocuklarını büyütme zamanı ortalama 40 yıldır, mikroorganizmalarda ise bu süre 29 dakika kadardır. Şartlar uygun olduğunda bir mikroorganizmadan 12 saat sonra 1 milyar kadar mikroorganizma ürer. Ancak şartlar uygun değilse birkaç saniye içinde ölür. Besinler yoluyla hastalık yapan mikroorganizmaların bir hastalığa neden olabilmesi için besin içinde yeteri derecede çoğalması gerekir. Mikroorganizmalar çeşitli yerlerde bulunurlar, bulundukları yerlerden çoğalarak bulaşırlar ve hastalığa neden olurlar. Bunları önlemek için besinlerin sağlık ve temizlik kurallarına uygun işlem görmesi gerekir.
Mikroorganizmaların bulunduğu yerler ve bulaşmaları
Mikroorganizmalar, insan ve hayvan vücudu, insan ve hayvan artıkları ve bu arada dışkıları, toprak, su, kemirgenler ve haşerelerden bulaşırlar. Çiğ tüketilen besinler bulaşma için en iyi ortamı yaratırlar. Bir yiyeceğin hazırlanması sırasında ne kadar çok sayıda işlem varsa, mikroorganizmalarla kirlenme şansı da o kadar yüksek olur. Buna en güzel örnek etin kıyma haline getirilmesi, kıyma ile hazırlanan köfte, börek, dolma gibi yemeklerdir. Bu nedenle yiyecek hazırlanırken, oda sıcaklığında çalışılabildiği için, mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde hareket etmeli, beklemesi gerekli besinler buzdolabında bekletilmelidir. Besin hazırlama işinde kişisel temizliğe önem verilmezse, bakterilerin besinlere bulaşması ve orada çoğalmaları, toksin çıkarmaları kolaylaşmış olur. örneğin, eller besinlere dokunduğu gibi; saç, ağız, burun, kapının tokmağı ve para gibi yerlere de dokunur. Buna göre, kirlenmenin en yaygın kaynağı ellerdir. İşte bu nedenle besin hazırlama işinde ellerin sık sık yıkanması çok önemli bir prensip olarak karşımıza çıkıyor. Çiğ besinlerden hayvansal kaynaklı olanlar kadar, bitkisel kaynaklılar da; örneğin taze sebze ve meyveler hastalıklı insan ya da portör dediğimiz hastalık taşıyıcı aracılığı patojen mikropları sağlıklı kişilere ve çevreye yayabilirler. Pişme işleminden geçen her besin sürecinin şekli, süresi ve sıcaklık derecesi, o besindeki bazı mikroorganizmaları yaşatabildiği halde, bazılarını etkilemeyebilir. Pişirme sırasında yüzeydeki mikroorganizmaların genellikle hepsi ölür, fakat iç kısımdakilerin hepsi öldürülemez. Hatta bazen ısıya dirençsiz patojen mikropların bile pişirmeden sonra hastalıklara yol açtığı bilinmektedir.
Besinlerin sağlık ve temizlik kurallarına uygun işlem görmesi
Besinlerin hazırlanmaları sırasında uygulanması gereken bazı kurallar vardır ve bunların uygulanması sağlık ve temizlik açısından önemlidir. Bu kurallar şöyle sıralanabilir.
Sağlam, zedelenmemiş, bozuk olmayan besinler seçilmeli ve satın alınmalıdır.
Sebze ve meyveler toz, toprak ve ilaç kalıntılarından temizlenmeleri için yıkanmalıdır.
Besinlerin hazırlanma, saklanma ve servis edilmeleri sırasında hastalık etmeni mikroorganizmalar veya diğer zehirli maddelerle kirlenmesi önlenmelidir.
Hastalık yapabilecek şüpheli besinler, özellikle küflenmiş olanlar yenilmemelidir.
Hazırlama, saklama ve servis sırasında kullanılan araç ve gereçlerde mikroorganizmaların çoğalması önlenmelidir.
Çiğ yenecek sebze ve meyveler , pişirilecek taze sebzeler ve kuru meyveler, temizlenmiş ve pişmeye hazır tavuk, balık, parça etler ve yumurta iyice yıkanmalıdır.
Sebze ve meyveler toz ve topraklarından temizlenmek için bir süre su dolu bir kapta bekletildikten sonra, bol su ile birkaç kez yıkanmalıdır.
Herhangi bir haşere ve mikroorganizma bulaşmasından kuşkulanılırsa , taze sebzeler 20 dakika klorlu veya sirkeli suda bekletilmelidir.
Besinlerin bakteriler tarafından çıkardıkları toksinlerden başka zehirli maddelere karışması veya kirlenmesi önlenmelidir. özellikle temizlik maddeleri, DDT gibi haşere öldürücü ilaçlardan kaçınılmalıdır. Bu gibi maddeler besinlerden uzak yerlerde; örneğin depo olarak kullanılan oda veya kilerlerde, etiketlenmiş olarak saklanmalıdır.
Haşlanarak, az suda kaynatılarak, buharda, fırında veya yağda kızartılarak pişirilmiş etler, tavuk ve balık güvenilir niteliktedirler. Katı pişmiş yumurta, sufleler ve fırında yumurtalı tatlılar da güvenli besinlerdir. İyi pişmiş köfteler, kıymalı börekler, kaynama derecesinde pişmiş yemekler de güvenlidir.
Kemiklerinden ayrılmış, doğranmış, dilimlenmiş ve orta veya az pişmiş etler, tavuk, rafadan yumurta, fırın yerine ocakta pişirilmiş omlet, yumurtalı çorba terbiyeleri, kremalı pastalar, az ısıtılmış yemekler yeniden pişme sıcaklığında ısıtılmadıklarından tehlikeli olabilirler. Bu nedenle;
Besinlerin hazırlanması, saklanması, pişirilmesi, servis için sıcak tutulması, yeniden ısıtılması sırasında uygulanacak sıcaklık dereceleri bakterilerin çoğalmasını önleyecek yeterlikte olmalıdır.
Besinlerden, et, tavuk, balık, süt, yumurta ve bunlarla hazırlanmış yemekler 16-49 derece arasındaki en tehlikeli bölge veya 5-16, 49-60 derece arasındaki tehlikeli bölgede, asla bırakılmamalıdır.
Çok tehlikeli sıcaklık dereceleri arasında çabuk bozulabilen besinler 2 saatten, tehlikeli bölgede ise 4 saatten fazla bekletilmemelidir.
Besinler oda sıcaklığında bütün gece bırakılmamalıdır.
Besinleri sıcak tutma ve ısıtma derecesi 60-74 derece arasındadır. Soğuk tutma derecesi ise 5 derecenin altındadır.
Dondurulmıuş besinler özellikle etlerin buzu çözüldükten sonra yeniden dondurulmamalıdır. Çözüldükten sonra hemen tüketilmelidir.
Çözülme işi oda sıcaklığında, radyatör üzerinde veya altında, hafif ateşte veya güneşli yerde yapılmamalıdır. Buzdolabının alt raflarında bekletilerek yapılmalıdır.
Etler birer yemeklik miktarlarda, yassı bir şekilde paketlenmiş olarak dondurulmalıdır.
Kırık, çatlak ve kirli yumurtalar satın alınmamalıdır.
Kıyma ve sakatatlar uzun süre saklanamadığı için hemen tüketilmelidir.
Süt ve sütlü besinler, krema, deniz ürünleri, soğuk etli ordövrler, kanapeler, sosis, salam,yumurta ve yumurtalı besinler, kremalı pasta ve tatlılar, kıyma kullanılmış besinler, sandviçler devamlı olarak 5 derecenin altında tutulmalıdır.
HİJYEN öNEMİ
MİKROORGANİZMALAR
Çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük canlılara mikroorganizma denir. Mikroorganizmalar ancak mikroskopla görülebilirler. Mikroorganizmalar gıdaların bozulmalarında rol oynadıklarında gıda endüstrisi için büyük önem taşımaktadırlar. Gıdalardan insanlara bulaşan hastalıklarında sorumlusudurlar.Mikroorganizma çeşitlerinden bazıları
Bakteriler
Virüsler
Küf-mayalar
BAKTERİLER :Belirli bir çekirdekleri olmayan küçük , çoğunlukla tek hücreli canlılardır. Hastalık yapan ve yapmayan çeşitleri vardır. Gıda üretim ve satış yerlerinde bulunan bakteriler hastalık yapıcı olduklarından istenmezler.
Bulaşma yolları gıdalar , insanlar , hava , su , çöpler, haşere ve kemirgenlerdir.
Bakteriler çok küçük mikroorganizmalardır. öyleki 1 000 000 adet bakteri biraraya geldiğinde bir toplu iğne başını oluşturabilmektedir.
Bakteriler büyümek ve üremek için gıdaya , suya , sıcaklığa ve zamana ihtiyaç duyarlar.
GIDA : Bakteriler çeşitlerine göre değişik besinlere ihtiyaç duyarlar. Et ve et ürünleri , süt ve süt ürünleri , sebzeler , yumurta ve yumurtalı ürünler özellikle mayonezli ürünler bakterilerin besin kaynaklarıdır.
SU :Bakterilerin %70 –80 ‘i sudan oluşur .Su hücrenin metabolik aktiviteleri açısından çok önemlidir. Bakterilerin metabolize olup büyümeleri için nemli yada ıslak koşullara ihtiyaç duyarlar .
SICAKLIK : Bakterilerin optimum üreme sıcaklıkları 10 –63 °C ‘dir. Bu sıcaklık aralığında bakteriler her 15-20 dakikada bir ikiye bölünerek çoğalırlar.
Uygun ortam koşulları sağlandığında 1 adet bakteri 12 saat sonra 69 milyar seviyesine ulaşmaktadır.
VİRÜSLER : Mikroorganizmalar içinde en küçük boyuta sahip olan canlılardır. Bulaşıcı ve öldürücü hastalıklara neden olurlar. örneğin AIDS virüsü öldürücü etkiye sahiptir.
KÜF-MAYALAR: Mikroorganizmalar içinde en büyük boyutlara sahiptirler. Bazıları gıda maddeleri üretiminde kullanıldığından , bazıları da gıdaların çürümesinde rol oynadığından gıda sektörü için önemlidirler.
MİKROORGANİZMALAR NASIL YOK EDİLİR ?
ISI : Mikroorganizmalar 65 °C ‘nin üzerindeki sıcaklıklarda ölmeye başlarlar . Mikroorganizmaların tipine göre direnç gösterdikleri sıcaklıklarda farklılıklar gösterir. Bazı mikroorganizmalar düşük sıcaklıklarda ölebildikleri gibi bazıları çok yüksek sıcaklıklara bile dayanıklıdır.
Mikroorganizmaların öldürülmesinde uygulanan ısıl işlemler ;
PASTöRİZASYON :Gıdaların 65 °C nin üzerinde sıcaklıkların uygulanması ile zararlı olan mikroorganizmaların öldürülmesi işlemidir.
STERİLİZASYON: Gıdaların ve ortamın yüksek sıcaklıklar(120-150°C) uygulanarak mikroorganizmalardan tamamen arındırılmasıdır.
KİMYASAL MADDELER : Kimyasal maddeler yani dezenfektanlar kullanılarak zararlı olan mikroorganizmaların yok edilmesidir.
Pratikte yüksek sıcaklık uygulaması yapılamayacağından mutfakta ve servis alanlarında mikroorganizmaları yok edebilmek için dezenfektanlar kullanılmalıdır.
GIDALARDAN KAYNAKLANAN MİKROBİYEL KöKENLİ HASTALIKLAR
Gıdaların yenilmesinden belirli bir süre sonra bulantı ,kusma , karın ağrısı ,baş dönmesi ,bazen ateş veya görme ve işitme ,hareket , sinir sistemi bozukluklarından bir kısmının belirmesiyle tanınan sağlık bozuklukları veya hastalıklara gıda zehirlenmeleri adı verilir.
Gıdaların üretim , işleme , depolama , hazırlama ve tüketimlerine kadar geçen süreçte izlenmesi gereken hijyenik koşulların sağlanmaması ve soğuk zincirin kırılması gıda kayıplarına , sağlık bozukluklarına veya gıda zehirlenmesi olarak adlandırılan hastalıklara neden olur.
Mikroorganizmaların neden olduğu gıda zehirlenmeleri , enfeksiyon ve entoksikasyon olmak üzere iki kısma ayrılır. Enfeksiyonlar gıda yoluyla vücuda giren mikroorganizmaların neden olduğu hastalıklardır.
Gıda entoksikasyonları ise gıdalara bulaşan mikroorganizmaların ürettikleri toksinlerin belirli bir düzeye çıkmasından sonra tüketicide meydana getirdiği sağlık bozukluklarıdır.
Gıda zehirlenmelerinin olması için
Gıdada zehirlenme yapacak mikroorganizmanın ortamda bulunması
Gıdanın mikroorganizmanın üremesine uygun olması ve uygun ısıda yeterli süre bekletilmiş olması
Gıdada mikroorganizmanın veya toksinin yeter düzeyde çoğalmış olması
Mikroorganizma veya toksin gelişmiş gıdanın yenilmiş olması gerekir.
Zehirlenme yapan mikroorganizmaların çoğunluğu 10 – 47 ° C arasında gelişirler ve toksin oluştururlar .Bu sıcaklıklarda mikroorganizmalar her 15–20 dakika da bir ikiye bölünerek çoğalırlar.Bu sıcaklık aralığında 3-4 saat bekleyen pişmiş et , balık , yumurta , süt ve süt ürünlerine mikroorganizmalar bulaşırsa hastalık yapma riski oluşur ( S. aureus zehirlenmesi ) . Pişmiş yiyecekler hazırlandıktan hemen sonra tüketildiklerinde zehirlenme riski yoktur.
Mikroorganizmalar 65 ° C nin üzerinde yavaş yavaş ölmeye başlarlar. Kaynatma işlemi mikroorganizmaları öldürür. Mikroorganizmalar hemen her yerde bulunduklarından bazı durumlarda gıdalara bulaşmaları tam olarak engellenemez .Bu nedenle sıcak servis yapılacak pişmiş gıdalar 65 °C ‘nin üzerinde muhafaza edilirse tehlike söz konusu olmaz .
Artan yiyecekler saklanacak ise mümkün olduğu kadar çabuk soğutulmalı ve mikroorganizma gelişmesi önlenmelidir. Ayrıca pişirme işleminden sonra bulaşma olmaması sağlanmalıdır.
10 ° C ve altındaki sıcaklıklarda mikroorganizmaların ürümeleri yavaşlamakta ve belirli bir düzeye indiğinde de tamamen durmaktadır. öldürücü olmayan dondurma sıcaklık derecelerine maruz kalarak hücreleri hasar gören mikroorganizmalar canlılıklarını muhafaza etmekle birlikte üreme yeteneklerini yitirmektedirler . Bu tür hücreler uygun koşullarda yeniden aktif konuma geçebilmektedirler. Bu sebeple soğuk servis yapılacak gıdalar her zaman 7 ° C ‘nin altında saklanmalı ve servis yapılmalıdır.
Et , kıyma , tavuk , şarküteri ürünleri ,taze meyve–sebzeler 1-4 °C de 24 saat , balık 0 – 3 ° C de(buz altında olabilir ) 20 saat , dondurulmuş ürünler minimum –18°C de 3 ay muhafaza edilebilirler .
ENFEKSİYON HASTALIKLARI
Salmonella Zehirlenmesi
Bu bakterinin 2000 den fazla çeşidi bulunmaktadır. En önemli tür Salmonella typhi olup insanlarda tifo hastalığına neden olur.En az enfeksiyon dozu 1 gramda 100000-1000000 adettir. Etkisi 12 – 36 saat sonra başlar .
Hastalık belirtileri bulantı , kusma , ishal ,karın ve baş ağrılarıdır. Küçük çocuklar ve 60 yaşın üstündekilerde hastalık ağır seyredebilir , bazen de öldürücüdür.
Hastalık vektörü olan başlıca gıdalar et , tavuk , yumurta , su ürünleri , süt ve bunlardan hazırlanan diğer gıdalardır.
Escherichia coli
E. coli insan ve sıcak kanlı hayvan barsaklarında normal olarak bulunan bir bakteridir. İnsanlarda ishalli hastalıklara neden olan 15 çeşidi vardır. İki şekilde hastalık yaparlar .
Kolera benzeri hastalıklara neden olur. Bunlar toksin üreterek çocuk ishali ve turist ishali adıyla anılan hastalıklara neden olurlar. Hastalık belirtileri ishal , kusma , su kaybı , ve şoktur. 8 – 44 saat sonra belirtiler ortaya çıkar .
Kolit veya dizanteri hastalığına neden olur. Kalın barsakta gelişip barsak mukozasının epitel hücrelerini istila ederler . Ateş , üşüme , baş ve adale ağrıları ,karında kramp ve şiddetli sulu ishal bu hastalığın başlıca belirtileridir. Belirtiler 8-24 saat sonra kendini gösterir.
Shigella
Dizanteri hastalığının etmenidirler .Süt ,su , sebze – meyve , salatalar , yumurtalı ürünler önem taşır. Az miktarlarda bile enfeksiyona neden olabilirler. Hastalığın başlıca belirtileri ateş , şiddetli karın ağrısı ,ishal , kusma , bitkinlik ,müközlü ve kanlı gaitadır. Belirtiler 1 – 7 gün arasında ortaya çıkar.
Staphylococcus aureus
S. aureus ‘un gıdalara bulaşması kesim hayvanından ete , mastitisli memeden süte , insanlardan (ağız ,burun ,çıban , yaralar ,kirli eller ) , alet ve malzemeden gıdalara işleme sırasında ve sonrasında bulaşırlar.
Zehirlenmenin ilk belirtileri gıda tüketiminden 2-4 saat sonra ortaya çıkar. Hastalık belirtileri içinde birinci sırada kusma ve ishal gelir.Solunum sistemi belirtileri karakteristiktir. Ağır vakalarda şok görülebilir ,gaita kanlı ve mükozlüdür. Belirgin mide ve barsak şikayetleri vardır. Ateş normal düzeyin altına iner .Hastalık genellikle bir veya iki gün sürer. ölüm enderdir.
Başlıca riskli gıdalar :
Tüketime hazır et ürünleri ,börekler vb.
Pişirilmiş ,salamura etler
Süt ve süt ürünleri
Yumurtalı ürünler
Pişmiş diğer hazır yemekler
Çeşitli salata ve kremalar
Kuru gıdalar (süt tozu ,makarna vb.)
HİJYEN YöNETİMİ VE İŞLETME KARLILIĞINA ETKİSİ
Hijyen kelime anlamı olarak temizlikle gelen sağlıktır. Yiyecek ve içecek sektöründe hijyen yaşamsal öneme sahiptir. Bu sektörde başarı ,tüketiciye güvenilir, temiz kaliteli ve sağlıklı yiyecek ve içecekler sunabilmeye dayanır.
İşletmelerin en temel hedefi ,sunacakları hizmet karşılığında ekonomik kazanç sağlamak ve pazar payını arttırmaktır .Bu nedenle de ;
Müşteri istekleri doğrultusunda onların memnuniyeti
Yüksek kalite
Kalite standardı
Güvenilir, hijyenik ürünler sunmayı
Güvenilir bir imaja sahip olmayı
Rekabet piyasasında iyi bir yer edinmeyi amaçlar.
Hijyenik kurallara uyulmadığında gıda zehirlenmeleri meydana gelebilir. İmaj ve müşteri kayıplarına yol açar.Personelde moral bozukluğu başlar .
KİŞİSEL HİJYEN
Yiyeceklerle temas halinde olanlar hastalığa yol açabilecek bakterileri iletebilirler. Hijyen kelimesi sağlığın muhafaza edilmesi ,sağlıkla ilgili prensiplerin uygulanmasıdır. Kişisel hijyen insan vücudunun tamamiyle temiz olmasının önemli bir parçasıdır. Virüslerin bulaştırılması yada yiyecek bozulmaları sayesinde insanlar ,hastalığı yol açan mikroorganizmaların potansiyel kaynağıdırlar.
ÇALIŞANLARIN HİJYENİ
Sağlıksız olan personel , yiyeceklerle techizatlarla yada yiyeceklerin hazırlamasında ve sunulmasında kullanılan kaplarla temastan kaçınmalıdırlar. Çalışanlar hastalandıklarında , vücutlarındaki bakteri sayısı ve potansiyel artar .Staphylococci denilen bakteri genelde çıban ,akne ,sivilce ,göz ve kulak çevresinde bulunur. Sinüs enfeksiyonu ,boğmaca ,öksürük ve genel soğuk algınlığının diğer semptomları mikroorganizmaların sayılarının arttığının göstergesidir. İyileşme durumu olsa da hastalığa sebep olan bazı mikroorganizmalar tekrar bulaşabilir ve aynı rahatsızlığa sebep olabilir. Mesela Salmonella insanlar iyileştikten aylar sonra bile kalabilir. Hepatitis ‘e yol açan virüs , hastalık görülmese bile beş yıldan fazla süre bağırsak bölgelerinde bulunabilir. İnsan hijyeninin önemini açıklamak için bakteriyel bulaşmaların potansiyel kaynağı olan insan vücudunun çeşitli bölgelerini ayrıntılı olarak incelemek gerekmektedir.
DERİ
Derinin insan vücudunda dört fonksiyonu mevcuttur. Bunlar koruma , hassasiyet, vücut ısısını ayarlama ve toksinleri atmadır. İşleyen bir organ olarak derinin fonksiyonları terleme ,yağ ve ölü hücrelerin atılmasıdır.Bu materyaller toz, kir gibi çevresel faktörlerle birleştiklerinde bakterilerin oluşması için ideal bir ortam yaratılmış olur. Böylece deri bakteriyel bulaşmanın potansiyel kaynağı haline gelir. Bakterilerin oluşumu devam ettikçe ,deri tahriş olmaya başlar. Yiyeceklerle temas halinde olanlar yüzeye sürtünebilir ve elleri yiyeceklere değebilir. Böylece bakterileri yiyeceğe yaymış olurlar.Elleri elverişsiz bir biçimde yıkama ve yetersiz banyo yapmak ölü hücrelerle dağılan mikroorganizmaların sayısını arttırır.Mikropların bulaşması ürünün ömrünü kısaltır veya yiyeceklerden oluşan hastalıkları meydana getirir.
Yiyeceklerle temas halinde olan kimse eğer Staphylococcus veya S.epidermis taşıyıcısı ise yiyeceklerden oluşan bir hastalık meydana gelebilir.Bu iki bakteri türüde deri üzerinde bulunur. Bunlar çıban ve yara enfeksiyonlarına sebep olabilir ve cerrahi müdehaleye ihtiyaç duyulabilir.
Derinin fiziksel bir bariyer görevi görmesi ve bazı mikroorganizmaları uzaklaştıracak kimyasal maddeler salgılaması sebebi ile bazı bakteriler deri üzerinde barınamazlar .Derinin kendi kendini dezenfekte etme özelliği deri temiz olduğunda daha etkin bir biçimde kendini gösterir. Yarık , çatlak yada çukur içeren deri tabakası ,mikroorganizmalar için elverişli bir çevre sağlar. Eller çevreyle çok fazla haşır neşir olduğunda bulaşıcı bakterilere maruz kalması beklenir.
Kolayca ortadan kaldırılamayan derinin kalıcı bakterileri yağlı salgılar tarafından korunan derinin gözeneklerinde saklanan mikroorganizmalardır. Kalıcı gruptaki mikroorganizmalar S.epidermis ‘de daha sıktır, bakterilerse S. aureus olan geçici grupla daha çok benzerlik gösterir.
Derinin zayıf bakımı ve deri hastalıkları , kötü görüntüsünden başka çıban gibi bakteriyel enfeksiyonlara sebep olabilir. Deri tabakası zarar gördükten sonra mikroorganizmalar deri içerisine girerek enfeksiyona sebep olurlar ve bunun sonucunda çıban gibi yaralar oluşur. Mikroorganizmalar kabarma ve ağrılara sebep olur ve çevredeki hücreleri öldüren toksinler üretirler.Vücut bu toksinlere karşı koymak için kan ve kas hücreleri biriktirerek reaksiyon gösterir.Bir çıban asla sıkılmamalıdır , eğer sıkılırsa enfeksiyon çevre alanlara yayılır ve başka bir yaraya sebep olur.Eğer Staphylococci kan dokusuna girerse vücudun diğer kısımlarına da taşınır ve menenjit , kemik enfeksiyonu yada diğer istenmeyen durumlara sebep olur. Çıbanı olan bir personel yiyecekleri ellerse bu hastalık yapıcı Staphylococci’nin oluşmasına sebep olur.Bir sivilce yada çıbana dokunan personel dezenfeksiyon için eldiven kullanmalıdır. Derinin temizliği ve kıyafet giymek bu tip yaralardan korunmada önemlidir.
PARMAKLAR
Bakteriler kirli techizata değen eller tarafından toplanabilir, yiyecek ,kıyafet ve vücudun diğer kısımlarına ulaşabilir.Bu durumda personelin bakterilerin başka bir yere ulaşmasını önlemek için elleri koruyacak techizat kullanmaları gerekmektedir. Plastik eldiven kullanmak parmaklardan ve ellerden yiyeceklere herhangibir hastalık yapıcı bakteri bulaşmasını engeller.
TIRNAKLAR
Bakteri yaymanın en kolay yollarından biri de tırnakların arasındaki kirlerdir. Personel kesinlikle kirli tırnaklarla yiyecek maddelerini ellememelidir.Elleri su ve sabunla yıkamak geçici bakterileri ortadan kaldırır, el sabununda bakteri öldürücü dezenfektan kullanmak ise kalıcı bakterileri kontrol altına alır.
MÜCEVHER
Yiyecek hizmet alanlarında ve gıda maddeleri üretim alanlarında mücevherlerin altında mikroorganizmalar kalabilir ve gıdalara bulaşabilir. Takı altları ve takıların yapısı mikroorganizma barındırmaya uygun alanlardır.Bu nedenle hem gıda maddelerine mikroorganizma bulaşmasını hem de yiyecekler içine düşmesini engellemek için alyans dışında takı takılmamalıdır.
SAÇ
Mikroorganizmalar ( özellikle Staphylococcus aureus ) saç üzerinde bulunur.Yiyeceklere dokunmadan önce personel eldiven ve bone kullanmalıdır.
GöZLER
Gözler normalde bakterilere açıktır fakat hafif bakteriyel enfeksiyonlar oluşabilir. Bakteriler kirpikler üzerinde ve göz ile burun arasındaki berelerde bulunabilirler . Gözleri ovuşturarak bakteriler rahatlıkla gıda maddelerine bulaşabilir.
AĞIZ
Bir çok bakteri ağız ve dudaklarda bulunur hapşırdığımız müddetçe bazı bakteriler havaya geçer ve yiyecek üzerine yerleşebilir. Virüsler gibi farklı tipte hastalığa sebep olan bakteriler özellikle çalışan kişi hasta ise ağızda da bulunabilir. Bu nedenle çalışırken sigara içilmesi yasaktır. Biri hapşırdığında yiyecek ürünlerinde olduğu gibi bu mikroorganizmalar diğer insanlara da iletilebilirler.
Bir şeyin tadına bakıldığında yada sigara içildikten sonra tükürük bezeleri harekete geçer ve tükürük salgılar . Herhangibir yiyecek kurumunda buna asla müsaade edilmez.Tükürük sadece kötü bir manzara değil aynı zamanda hastalığın iletilmesini ve ürünün kirlenmesini sağlar . Dişleri fırçalamak dişler üzerinde oluşabilecek bakterilerin sayısının azalmasını sağlar.
BURUN
Burun ağıza oranla daha sınırlı mikrobiyel nüfusa sahiptir. Bunun sebebi vücudun etkin bir filtre sistemi olmasıdır. 7 milimikron çapından daha büyük olan mikroorganizmalar nefesle çekilir ve yukarı kısımlarda tutulur . Bu burun yüzeyine yayılmış yapışkanlı mukus sayesinde olur. Yaklaşık olarak 3 milimikron yada daha büyük çaplı ve yüzeyin içine işleyen mikroorganizmalar olduğu gibi kalır. Kendiliğinden bronşlara yerleşen bu mikroorganizmalar vücudun savunma mekanizması sayesinde yok edilir.Virüsler burunun normal sıvısında bulunan bir madde sayesinde kontrol altına alınır.
Arasıra mikroorganizmalar mukoza zarına işlerler ve orada birikirler.Staphylococci, Streptococci ve difteri bu alanlarda sık sık görülür.Diğer mikroorganizmalar genelde bademciklerde bulunurlar.Genel soğuk algınlığı tüm enfeksiyon hastalıklarının en çok görülen çeşididir .
Bakteriler özellikle soğukalgınlığı olan personel sayesinde burundan ellere, yiyeceklere ve hatta burunun hafifçe kaşınmasıyla bile iletilebilir.
Soğukalgınlığına yakalanmış personel nefes alıp verirken koruyucu olarak maske kullanmalıdır. Aksi takdirde bakteriler yiyeceklere geçebilir. Personelin boğazları ile ilgili problemleri varsa bu kişiler ellerini sık sık yıkamalı ve dezenfekte etmelidir.
Yaralara genellikle Streptococci türleri sebep olur. Hastalık yapan bu mikroorganizmanın kaynağı mikropları üst bölgelere taşıyan insanlardır. Bu duruma genelde zayıf hijyen uygulayan çalışanlar sebep olur.
Grip gibi rahatsızlıkların çoğu bulaşıcıdır. Bu sebeple enfeksiyon kapmış kişiler çalıştırılmamalıdır.Tüm öksürük ve hapşırmalar mikroorganizma içerirler. Ellerin mikroorganizmalardan korunması için mümkün olduğu kadar temiz tutulup eldiven kullanılması gerekmektedir.
BAĞIRSAK BöLGELERİ
Bağırsaklara ait akıntı bakteri bulaştırmanın ilk kaynağıdır.Streptococcus feacalis ve Staphylococci ince bağırsağın üst kısmındadır,bununla beraber bazı türler ve organizmalar bağırsağın alt kısımlarında daha fazladır.Bazı tipler saçlar üzerinde birikir ve kıyafetlere yayılır.Personel tuvaletten sonra ellerini uygun şekilde yıkamazsa mikroorganizmalar elin değdirildiği ürünlere yayılır. Bu alanda bulunan bakteriler genelde yiyecek ürünlerinde bulunur.Bu tip bakterilerin bulaşmasının sebebi personelin hijyenden yoksun olmasıdır.Bu sebeple çalışanlar tuvaletten çıktıktan sonra ellerini yıkamalı ve yiyecekleri ellemeden önce eldiven kullanmalıdırlar.
İnsan ve hayvan dışkısı bakterilerin en genel tipini barındırır ve çoğaldıklarında vücudu zehirleyebilirler. Bazıları ölüme sebebiyet verebilir.Salmonella , Shigella bağırsak hastalığına sebep olan en genel bakteri tipleridir.
Tüm bu sebeplerden dolayı ;
Gıda maddeleri ile doğrudan temas eden bütün personelin portör muayeneleri düzenli olarak yapılmalıdır.
Eller her zaman temiz olmalıdır.
Tırnaklar ojesiz ve kısa olmalıdır.
Makyaj ve parfüm kullanımından kaçınılmalıdır.
Eller her zaman dezenfektanlı sıvı sabun ile yıkanmalıdır.
Ellerde yara olmamalıdır.
Ellerde herhangibir yaralanma durumunda su geçirmeyecek şekilde flasterlenmeli ve gıda ile temas olabilecek durumlarda eldiven takılmalıdır.
Gıda maddeleri ile bulaşabilecek hastalığı olan , enfeksiyonlu veya açık yaralar taşıyan , bağırsak hastalıkları bulunan hiç kimse gıda maddelerine doğrudan veya dolaylı patojenik ( hastalık yapıcı ) mikroorganizmalar bulaştırabilecekleri işlerde çalıştırılmamalıdır.
Saçlar temiz olmalıdır.
Erkek personel günlük olarak sakal tıraşı olmalıdır.
Nikah yüzükleri haricinde mücevherat takılmamalıdır.
Kıyafetler herzaman temiz olmalıdır.
Vücut temizliğine özen gösterilmelidir
Günlük kıyafetlerle asla çalışılmamalı , özel iş kıyafetleri giyilmelidir.
Günlük kişisel kıyafetler (sokakta giyilenler) ,çantalar ve ayakkabılar soyunma odalarında bırakılmalıdır.
Bu alanlarda sigara , çay,kahve vb. içilmemeli ,yemek yenmemelidir.
Hastalıklar , mide bozuklukları , bağırsak rahatsızlıkları ,cilt enfeksiyonları ve boğaz ağrıları amirlere bildirilmelidir.
Soyunma odaları düzenli ve temiz tutulmalıdır.
GIDA SATIŞ YERİNİN öZELLİKLERİ
ZEMİN ; Yüzeyler sağlam temizlenmesi kolay ve dezenfeksiyona uygun olmalıdır. Bu yüzeyler su geçirmez , emici olmayan , yıkanabilir ve toksik olmayan malzemeden yapılmış olmalıdır. Zeminlerde yeterli mazgal sistemi mevcut olmalıdır.
DUVARLAR : Yüzeyler sağlam temizlenmesi kolay ve dezenfeksiyona uygun malzemeden olmalıdır. Bu yüzeyler su geçirmez , emici olmayan , yıkanabilir ve toksik olmayan malzemeden yapılmış olmalıdır.
TAVANLAR VE BAŞ ÜSTÜ TESİSATLAR :Kir birikmesine ,yüzeylerde oksidasyon ve küf oluşmasına imkan vermeyecek şekilde olmalıdır.
TEZGAHLAR VE EKİPMAN YÜZEYLERİ ;Sağlam temizlenmesi kolay ve dezenfekte edilmeye uygun , paslanmaz malzemeden yapılmış olmalıdır.
Yer ,yüzey ve ekipmanlar; temizlenip dezenfekte edilmesi için paslanmaya dayanıklı malzemeden yapılmış ve kolay temizlenebilir olmalıdır.
TAŞIMA
Gıda maddelerinin taşınmasında kullanılan araçlar ve kaplar temiz tutulmalıdır.
Kullanılan kaplar ve taşıyıcılar başka şeylerin taşınmasında kullanılmamalıdır.
Farklı gıda maddelerini aynı anda taşımak için kirlenme ve birbirine bulaşmasını engellenmeli ve birbirlerinden uygun şekilde ayrılmalıdır.
Gıda maddelerini taşımak için kullanılan araçlar gerekirse gıda maddelerinin uygun sıcaklıklarda ve yine gerekiyorsa bu sıcaklıkların izlenmesine olanak sağlayacak şekilde tasarlanmış olmalıdır.
ATIK GIDA MADDELERİ
Gıda maddeleri atıkları ve çöpler gıda maddeleri bulunan alanlarda tutulmamalıdır.
Gıda maddeleri atıkları ve çöpler ağızları kapaklı çöp tenekelerine konmalıdır.Bu çöp tenekeleri temizlik ve dezenfeksiyona elverişli olmalı herzaman temiz ve sağlam tutulmalıdır.
Çöpler tam dolması beklenmeden mümkün olduğunca kısa sürede bu alanlardan uzaklaştırılmalıdır.
Çöpler dolduğunda ve uzaklaştırmanın o an için mümkün olmadığı durumlarda çöpler üzerine Sumaquick (alkol bazlı dezenfektan ) püskürtülerek , gıdalara olabilecek mikrobiyel bulaşma en aza indirilmelidir.
Çöp tenekelerine mümkün olduğunca ellerle dokunulmamalı, dokunulduğunda dezenfektanlı sabunla eller yıkanmalıdır.
SU TESİSATI
Kullanılan sular standartlara ve Gıda Maddeleri Yönetmeliği ‘ne uygun olmalıdır.
Buz yapımında kullanılan sularda aynı özellikleri taşımalıdır.
İçilmez türde olan ve gıda dışı alanlarda kullanılan sular ayrı sistemlerde bulunmalı , kolay ayırt edilebilir şekilde işaretlenmeli ve içme suyu sistemleri ile hiçbir bağlantısı veya karışma olasılığı bulunmamalıdır.
PERSONEL HİJYENİ
Gıda maddeleri üretiminde çalışan tüm personel yüksek derecede kişisel hijyen kuralları uygulamalı ;uygun,temiz ve koruyucu elbiseler giymelidir.
Gıda maddeleri ile doğrudan temas eden bütün personelin portör muayeneleri düzenli olarak yapılmalıdır. Gıda maddeleri ile bulaşabilecek hastalığı olduğundan kuşkulanılan ,enfeksiyonlu veya açık yaralar taşıyan ,bağırsak hastalıkları bulunan hiç kimse gıda maddelerine doğrudan veya dolaylı (sağlığa zararlı ) patojenik mikroorganizmalar bulaştırabilecekleri işlerde çalıştırılmamalıdır.
EĞİTİM
Gıda üretimi yapan firmalar,gıdalar ,saklama ve işleme koşulları ,servis ,temel hijyen kuralları konusunda personeli düzenli ve periyodik olarak eğiteceklerdir.
TEMİZLİK VE DEZENFEKSİYON
TEMİZLİK
Bulunmaması gereken yüzeylerde bulunan tüm yabancı maddelere kir denir. örneğin ;yağ , yemek içinde bulunduğunda bir gıda maddesidir fakat ortama bulaştığında kir olur. Toz , toprak , pas ve mikroorganizmalar vb.
Gözle görülebilen kaba kirlerin kağıt havlu ,su , temizlik bezleri vb. aracılığı ile istenmeyen ortamlardan uzaklaştırılmasına temizlik denir.
Temizlik işlemlerinde lekelerden arındırma ,yüzeylerde mekanik ve kimyasal hasar oluşturmadan , yıpratmadan , görünümlerini koruyarak , grileşme ve sertleşmeye yol açmadan ve renklerini soldurmadan temizlik yapılmalıdır. Bir temizlik işleminden bahsedebilmek için ortamda kir bulunması gerekmektedir. Kirlerin üzerinde bulunduğu yüzeyler tanımlanmalı , her kiri ortamdan uzaklaştıracak etkili bir temizlik ürünü seçilmeli ve uygun bir temizlik programı oluşturulmalıdır.
Yüzeylerden arındırılan kirlerin ortamdan taşınması da gerekmektedir. Bu taşıyıcı , temizlik işlemlerinde genellikle sudur. Bu nedenle kullanılan suyun temizlik işlemi üzerindeki etkileride bilinmelidir.
Kirler değişik yöntemler kullanılarak temizlenebilir.Başlıca yöntemler yıkamak, ağartmak , asidik ortamda temizlemek , organik çözücülerle veya leke çıkarma işlemi ile temizlemektir.
Çeşitli yüzeylerden kir çıkarma işlemi uygun ve etkili bir şekilde yapıldığında basit bir işlemdir. Temizliğe etki eden faktörler şunlardır.
KİMYASAL ETKİ : Kimyasal etkiyi yapan deterjanlardır. Deterjanların kiri çıkartma ve bağlamada , ağartma ve emülsiyon yapmada , dezenfeksiyon ve nötralize etmede , temizliğe olumsuz etki eden faktörleri ortadan kaldırmada önemli rolü vardır. Deterjanların seçiminde kirin ve yüzeyin cinsi dikkate alınmalıdır. Fazla ve eksik deterjan kullanımının temizlik işlemlerine olumsuz etkileri olabilmektedir.
MEKANİK ENERJİ : Bazı kirleri çıkarmak zor olabilir. Kir dokunun içine işlemiş olabilir. Mekanik güç yüzeyle , kimyasal maddelerin ve ısının etkili bir şekilde temasını sağlar . Ovalama, basınç uygulama gibi işlemler mekanik etki ile kirin yüzeyden kolayca uzaklaşmasını sağlar.
ISISAL ENERJİ : Sıcaklık ile kir çıkarma işlemi arasında doğru orantı vardır. Yıkama çözeltisindeki sıcaklığın kullanılan deterjanın performansını belirlemede önemli bir etkisi vardır. Burada en önemli nokta kirlerin temizlenebildikleri sıcaklıkları iyi bilmektir.
Kirlerin sıcaklıklara karşı duyarlılıkları farklıdır. Protein bazlı kirler sıcaklıklara hassas olduklarından hemen pişerler.
Temizlikte kullanılan sıcak su , özellikle yağlı kirleri bağlar , kirleri küçük parçalara bölerek temizleme işlemini kolaylaştırır.
ZAMAN :Yüzeylerin , kimyasal maddeler , mekanik aksiyon ve sıcaklıkla temas halinde olan süre çok önemlidir. Zaman ne kadar uzun olursa temizlik performansı da o kadar iyi olur. Burada en önemli nokta zamanı en etkili ve en verimli şekilde kullanmaktır.
TEMİZLİKTE SUYUN öNEMİ
Saf su saydam , kokusuz, tatsız ve renksiz bir sıvıdır. Suyun içinde bulunan kalsiyum ve magnezyum iyonlarının karbonat ve bikarbonat, sülfat ve klorür iyonları ile verdikleri bileşikler su sertliğini oluştururlar.
Bikarbonatlar geçici diğerleri kalıcı su sertliğini ikisi birlikte toplam su sertliğini oluştururlar .Kaynatmakla giderilebilen sertlik geçici su sertliğidir.
Su sertliğinin temizlikte başlıca iki olumsuz etkisi vardır.
1.Temizleme maddesinin ziyan olmasına yol açar.
2.Temizlenen yüzeyin görünümün bozulmasına , ömrünün kısalmasına ve işlevinin ortadan kalkmasına veya azalmasına yol açar.
SU SERTLİĞİNİN GİDERİLMESİ
KAYNATMA : Sudaki geçici sertlik önlenebilir.Kalıcı sertlik ise giderilemez.
KİMYASAL YöNDEN ÇöKTÜRME :Suya sertlik veren iyonlar havuzda kimyasal maddeler kullanılarak çöktürülür. Bu amaçla kostik ,sodyum karbonat ve kalsiyum hidroksit kullanılır.
İYON DEĞİŞTİRME : Suya sertlik veren iyonlar reçineler kullanılarak tutulur.Modern su yumuşatma yöntemidir.
DETERJANLAR
Temizlik işlemlerinde kullanılan deterjanlar kirleri ortamdan uzaklaştırmak ve temizlik sonrası kullanımlarında iyileştirmeler yapabilmek için bir dizi kimyasal maddeye sahiptir.
DEZENFEKSİYON :Gözle göremediğimiz mikroorganizmaların çeşitli kimyasal maddeler (dezenfektanlar ) aracılığı ile yok edilmesidir.
Gıda ile temas eden her tür yer, yüzey ve ekipman uygun temizlik periyotlarında uygun temizlik ve dezenfeksiyon ürünleri kullanılarak temizlenip dezenfekte edilmelidir.
DEZENFEKTAN ÇEŞİTLERİ
Quarterner amonyum bazlı
Halojen bazlı ( klor, iyot, brom vs. )
Perasetik asit bazlı
Alkol bazlı ( isopropil veya etil alkol )
Biquanit
Amfoterik
Aldehit bazlı
Yüksek alkali ve asitler
İDEAL DEZENFEKTAN NASIL OLMALIDIR?
Toksik olmamalıdır.
Geniş öldürme yelpazesine sahip olmalıdır.
Pratikte uygulanabilir olmalıdır.
Çevreye zarar vermemelidir.
Korozif olmamalıdır.
Ekonomik olmalıdır.
DEZENFEKTANLAR MİKROORGANİZMALARI NASIL öLDÜRÜR ?
HÜCRE ZARINI TAHRİP EDEREK :Bazı dezenfektanlar mikroorganizmanın hücre zarını parçalayarak stoplazmanın akmasına sebep olurlar.Besi suyunu kaybeden hücre besinsiz kalarak ölür.( Quarterner amonyum bazlı vs. )
HÜCRE ÇEKİRDEĞİNİ TAHRİP EDEREK :Bazı dezenfektanlar mikroorganizmanın hücre çekirdeğine ulaşarak hücreyi tahrip ederek hücreyi öldürür
|
|
|
| Bitki Anatomisi Ders Notları |
|
Yazar: Livadi - 03-27-2010, 07:39 PM - Forum: Ders Notları
- Yorum Yok
|
 |
BİTKİ ANATOMİSİ ÇALIŞMA NOTLARI
1-Çimlenmekte olan bitkinin besin gereksinimi kotiledonlarda yada özel dokularda depolanan besinlerden sağlanır.
2-Kök ve gövdenin büyümesi büyüme noktalarındaki meristamatik dokuların yeni hücrelerin oluşması ve büyüme ve farklılaşması ile olur.
3-Yapraksız ve köksüz yapraksı yapıya tallus denir.Bu tür bitkilere detallafita gurubu denir.
4-Tohumlu bir bitki dallanmış eksen içeren bir yapı gösterirse yaprak kök ve gövdeden oluşan yapıya kormus denir.Bu tür bitkiler kormofita gurubuna girer.
5- Kök ve gövdenin oluşturduğu başlangıç büyüme genel olarak pirimer büyüme ,bu tip büyüme ile oluşan bitki yapısınada pirimer bitki yapısı denir.
6-Vaskular kambiyum dışa doğru sekonder fulemi içe doğru sekonder ksilemi oluşturarak kök ve gövdenin çapının artmasına neden olur.Buna ek olarak mantar kambiyumu da fellogen de genişleyerek eksenin çevresel bölgesinde gelişir ve peridermi oluşturur.
7-kök ve gövdeyi oluşturan yapılar dıştan içe doğru epidermis,korteks,iletim demetleri ve öz dür.
8-Sekonder çeperde bulunan lignin,süberin,tanen,organik tuz ve diğer maddelerin yapıya katılması hücreye sertlik verir.
9-çeper maddesi üst üste tabakalar halinde birikir buna aposisyon büyüme denir.Bu büyüme iki şekilde olur biri dıştan hücre lümenine doğru sentripetel diğeri lümenden uzaklaşacak yönde sentrifugal şeklinde olur.
10-Çeperin yüzeysel büyümesinde mikro fibriller birbirinden ayrılır ve oraya yeni maddeler girer bu büyüme ıntususepsıyon denir.Bu tip büyüme sırasında çeperin gevşeyip yeni maddelerin katılaşması oksin,turgor basıncı,proteın sentezi ve solunum işbirliği ile düzenlenmekte ve hücre protoplastının etkinliği ile yakından ilgilidir.
11-Basit geçit parankima,kenarlı geçit trakeit ve yarı kenarlı geçit ise trake ve parankima arasında bulunur.
12-Kenarlı geçitlerde geçit zarının orta kısmında kökeni primer olan kalınlaşma olur buna torus denir.Torusun etrafındaki ince kalan bölgeye margo denir.
13-İkiden fazla hücrenin bağlandığı köşelerde başlayan boşluk diğer çeper kısımlarına kadar yayılır bu hücre arası boşluk tipine şizogen boşluk denir.
14-Kimi hücre arası boşluk sisteminde bir veya daha fazla hücrenin grup halinde erimesi ile oluşur bu tip boşluklara lisigen boşluk denir.
15-Şizogen ve lisigen boşlukların bir arada bulunmasına şizo-lisigen boşluk denir.
16-Bitkileri hayvanlardan ayıran özellik meristemlerinin olmasıdır.
17-Aynı görevi üstlenmek için bir araya gelmiş hücre topluluğuna doku denir.
18-Kök,gövde ve bunların uç kısımlarında bulunan meristem apikal (uç) meristemdir.
19-Monokotillerin internodyumlarının alt kısmında ve yaprak kılıflarında görülen meristem interkalar (ara) meristemdir.
20-Bulunduğu organın ana eksenine paralel seyreden meristem lateral (enine,yanal) meristemdir.
21-Meristemlerin özellikleri:plazmaları yoğun,boyutları ve vakulleri küçük,ergastik madde yok,nükleusları büyük,protein sentezi yoğun,çeperleri incedir.
22-Apikal hücre kuramı Nageli 1878 tarafından ortaya atıldı. Bu kuram ilkel yapılı bitkiler için kullanılır.
23-Histogen kuram Hanstein tarafından ortaya atıldı.Bu kuram tohumlu bitkilerinbüyüme noktalarının açıklanmasında kullanılır.
24-Tunika korpus kuramı Schmldt in tarafından ortaya atıldı.Bu kuram yapraklı sürgünlere uygulanır
25-Histogen kuramdan vazgeçilip tunika-korpus kuramı uygulanmasının sebebi:
-periblem ile ploron arasında geçiş zonu belli değil
-değişik insiyallerden oluşan olgun dokuların önceden belirlenmemiş olması
26-Vaskular kriptogomlarda çevrelerindeki hücrelerden kolayca ayırt edilebilen bir veya birkaç hücre vardır.Şayet tek hücre varsa tepe hücresi,birden çok hücre varsa tepe insiali denir
27-Gymmosperlerde tepe meristemi hücre guruplarına göre bölünme ihtiva eder.En dışta antiklinal ve periklinal yönde bölünme vardır
28-Gymnosperlerde 3 tür gruba ayrılır:Cycas,Ginko veCrypto,Meria-Abies tipi olmak üzere
29-Cycas tipi gymnosperm 3 tabakadan oluşur.Yüzey meristemi epidermisi oluşturur.Rib meristem öz bölgesini oluşturur,çevresel meristem korteks,kombiyum ve yan tomurcukları oluşturur
30-Ginko tipi meristemin cycas tipi meristemin özelliklerinden başka kombiyum benzeri geçit zonu vardır
31-Cryptomerin-Abres tipinde kambiyum benzeri geçit zonu yoktur
32-Angiospermlerde opuntia ve normal angiosperm tip olmak üzere iki tiptir.
33-Opuntia tipinde yüzey meristemi yerine tunika vardır.Zip çevresel meristem vardır.Kambiyum benzeri geçit zonu vardır
34-Normal angiosperm tipinde kambiyum benzeri geçit zonu yok
35-Gymnosperlerde kök iki tabakadan oluşur.Tunika-korpus Angiospermlerde kök ucu 3 tabakadan oluşur:
Dermotojen,periklem ,ploron.Monokotillerde kök ucu 4 tabakadan oluşur:Dermotogen,periklem,ploron ve kaliptra.
36-Bitkinin sürgün ucundan kök ucuna kadar uzanan dokuya parankima dokusu denir.
37-Parankima çeşitleri Asimilasyon,depo ,su deposu,iletken doku ve havalandırma parankimalarıdır.
38-Hücre çeperi mantarlaşmamış örtü dokular Epidermis, stoma ,tüyler ve su savaklarıdır.
39-Epidermisin görevi:
-Desteklik sağlar
-Terleme yapar
-Mekanik koruma sağlar
-Su ve kimyasal madde depo eder
-hücrede buruşmuş kısımları yeşertir
40-Gölgede ,suda yetişan bitkilerde ve eğrelti otlarında epidermis bulunmaz.
41-Stomalarda üretilen şeker stomanın su emme kuvvetini arttırır ve komşu hücrelerden bekçi hücrelere su girişi olur ve stoma açılır
42-Akş** stomalardaki şeker nişastaya çevrilir ve stomanın emme kuvveti azalır.Bekçi hücrelerinden komşu hücrelere su ve nişasta çıkar stoma kapanır.
43-Stoma orabanche bitkisinde inaktif halde bulunur.Kökte klorofilsiz ,bazı kara bitkilerinde ve parazitik bitkilerde stoma bulşunmaz.
44-Tüy çeşitleri korunma,savunma,tırmanma,emme,salgı ve emergenslerdir.
45-Kök tüyünü oluşturan epidermis hücrelerine trikoblast denir.
46-Sekonder kalınlaşmayla kök ve gövdede epidermisin yerini alan sekonder orjini koruyucu doku peridermdir.
47-periderm fellem,fellogen ve fellodermden oluşur.
48-periderm de gaz alış-verişini sağlayan yapılara lentisel denir.
49-Bitkinin bir yerine dış tesirle bir yaralanma olduğunda yaralanıp ölmekte olanhücreler,saldıkları hormonlarla civarındaki sağlamhücrelere bölünme kabiliyeti kazandırırlar bu olaya yara mantarı veya yara kambiumu denir.
50-Epidermiste bulunan stomanın altına isabet eden bölgede mantar doku teşekkül edecekken yerine seliloz çeperli parankima hücreleri oluşur bu dokuya komplimenter denir.
51-Destek doku sklerankima ve kollenkima hücrelerinden oluşur.
52-Sklerankima lifler ve taş hücrelerine ayrılır.
53-Lifler meristematik hücrelerden taş hücreleri parankimatik hücrelerinin olgunlaşmasıyla oluşur.
54-Sklerankima yaprağın dik durmasını ve kök kıvrılma yaptığında kırılmamasını sağlar.
55-Sklerankima ve kollenkima dokularının ikisine birden sferom denir.
56-İçeriği büyüklüğü ve şekilleri farklı olan hücrelere idioblast hücreler denir.
57-Dikotiledonlarda sklerankima lifleri yumuşaktır monokotiledonlarda serttir.
58-Kollenkima hücreleri köşe,levha,boşluk ve annular kollenkima diye ayrılır.
59-Monokotıledonlarda kollenkima bulunmaz bunlarda sklerankıma vardır.
60-Kollenkima hücreleri büyümekte olan genç bitkilerin gövde ,yaprak,köklerinde ,çiçek organlarında ve meyvalarında bulunur.
61-Köşe kollenkimasında kalınlaşma köşelerde olur
Levha kollenkimasında kalınlaşma bir kenardadır (alt-üst)
Boşluk kollenkimasında kalınlaşma hücre arasıboşluğa bakan kenardadır
Annular kollenkimasında kalınlaşma hücre lümeni bir daire yapısındadır.
62-İletim doku elamanları floem ve ksılemdir.
63-Ksılem elamanları trake,trakeıd,ksılem sklerankıması ve ksılem parankımasıdır.
64-Floem elamanları eleklı boru hücreleri,arkadaş hücreleri,floem sklerankıması ve floem parankımasıdır.
65-Kökte oluşan ksılemlerden ilk oluşan protoksılemdir.Bunun üzerine daha sonra oluşana meta ksılem denir.
66-Ksilemin görevi:köklerden aldığı su ve mineralleri gövde ve yaprağa iletmektir.
67-Floemin görevi:yaprakta oluşan organik maddeleri diğer organlara iletmektir.
68-Ksilem elamanlarından trake,trakeıd ve ksilem ksilem sklerankiması desteklik verir.Ksilem parankiması depo görevi görür.
69-Trake üst üste gelmiş aradaki bölme zarları erimiş bir çok hücrelerden gelişmiş,geniş ve açık borulardır.Bunda perferasyon tablası iletimi sağlar.
70-Trakenin çeper sonlarında bazende yalnız bir tarafta bir yada birkaç delik içerirler.Delik taşıyan hücre çeper kımına perfarasyon tablası denir.
71-Vaskular farklılaşmanın başlangıcında oluşan dokuya protoksılem denir.Bu dokudan oluşan doku ise metaksilemdir.
72-Gymnospermlerde sadece trakeid bulunmasının sebebi ilkel yapıda olmasıdır.
73-Öz kolunu görevi öz bölgesi ile korteks arasında iletimi sağlamaktır.
74-Çeperlerin yırtılması sonucu parankima hücrelerinin içe doğru girmelerine tilosis denir.
75-Primer floem prokambiyumdan oluşur.Sekonder floem kamiyum üretir.
76-Eğrelti otu ve gymnospermlerde arkadaş hücreleri yoktur.Bunun yerine protein yapısında albuminli hücreler bulunur.
77-Salgı maddelerinin dışarı atılmaması sekresyon dışarı atılmasına ekresyon denir.
78-Dış salgı sistemi hidatot,nektaryumlar,enzim bezleri ve ozmoforlardır.
79-Gutasyon suyun sıvı şekilde hidatottan atılması olayıdır.
Nektaryum şekerli öz suyu salıp böcekleri kendine çeker tozlaşmayı sağlar
Osmofor bitkilerin koku yaymasını sağlar ,bitkiye çekicilik verir, tozlaşmayı sağlar
Enzim bezi böcek kapan bitkilerde sindirimi sağlar
80-Lateks denilen beyaz veya sarımsı renkte oldukça viskos bir sıvı içeren hücre veya birleşmiş hücre serilerine latisifer denir.
81-Protoderm ,epidermisi oluşturur.
82-Temel meristem,öz,öz ışını,korteksâ�i oluşturur.
83-Kütinizasyon,epidermis hücrelerinin üst çeperine kütin katılması olayıdır.(seluloz+kutın=kutinizasyon)
84-Antogenetik,embriyodan itibaren olan değişim.
85-Filogenetik,eski atadan bugüne kadar olan değişim.
86-İdioblast,bulunduğu dukudaki hücrelerden şekil,içerik ve büyüklük bakımından farklı hücrelere denir.
87-Anostomoz,ağız ağıza yada uç uça gelen hücrelerin çeperlerinin erimesiyle oluşan boşluklar.
88-Kallus,callose denen d-glukozdan yapılmışbir polisakkarit olup iletimi düzenler.
89-Fillatabi,yaprakların gövde üzerinde diziliş tarzını inceleyen bilim dalı.
90-Merkezi silindir,korteksin son tabakası olan endodermisin altında merkeze kadar olan kısım.
91-Perisikl,merkezi silindirin en son dış tabakasını oluşturan tek sıralı hücrelerden oluşmuş yapı.
92-Hadrosentrik,içte ksılem ve dışta halka şeklinde floem olan iletim demeti şekli.
93-Leptosentrik,içte floem dışta ksilem bulunan iletim demeti şekli.
94-Özışınlar,merkezi silindirdeki iletim demetleri arasındaki boşlukları dolduran parankimatik kısımlara denir.
95-Radikula,embriyonun kökü oluşturacak kısmı.
96-Plumula,embriyonun gövdeyi oluşturacak kısmı.
97-Fragmoplast,orta lamel gelişimine bölündükten sonra başlar,başlangıçta ipliksi oluşumlar halindedir.Buna â�fragmoplastâ� denir.
98-Plastite,hücrenin şekil ve boyutuyla değişikliğe uğrayarak zamanla biçimsizleşip farklı şekillerde kalarak hacminin sürekli olarak artması.
99-Elastite,biçimsizleşmeden sonra hücrenin özgül şekil ve boyutuna geri dönmesi.
100-Tilosis,çevrelerindeki parankima hücreleri tarafından trakelerin kapatılması olayına denir.
101-Adventif kök,canlı parankima hücrelerinin bölünmesiyle oluşan köke denir.
102-Trikoblast,kök epidermisinde emici tüy yapıcı epidermis hücrelerine denir.
103-Velamen,monokotiledonlarda çok tabakalı epidermise denir.
104-Caspari şeridi,genç köklerde endodermis hücrelerinin yanal ve ışınsal çeperlerinde ince şerit halinde kalınlaşmalar görülür.Bunaâ�caspari şeridiâ� denir.
105-Diark,kökte görülen 2 kısılem kollu ışınsal iletim demetine denir.
106-Mikoliza,bitki köklerinin özel mantarlarla oluşturduğu simbiyotik birliğe denir.
107-Kotiledonlar(ilk yapraklar) tohumda ilk gelişen yapraklardır.B esin depo ederler.
108-Bifasiyel yaprak,belirgin bir palizat ve sünger parankiması ayırt edilen yapraklara denir.
109-Unifasiyel yaprak, belirgin bir palizat ve sünger parankiması ayırt edilemeyen yapraklara denir.
110-Demet kını,bazı bitkilerde iletim demetinin etrafında özel kloraplastlı nişasta depo eden bir sıralı hücre topluluğuna denir.
111-Hovstoryum,parazit bitkilerin konak canlıya saldıkları köklere verilen isim.
112-Yan köklerin orjini perisikl , tüylerin orjini epidermistir.
113-Kökten gövdeye geçiş bölgesine â�chipolotilâ� denir.
114-Trakelerde yaralanan yerlere trakenin içine girerek kapatan yapıya â�flosisâ� denir.
115-Çöl bitkilerinin yapraklarında nektaryum bulunur.
116-Hücre çeperinde meydana gelen mantarlaşma süberinleşme sonucudur.
117-Dermotojen deri dokularını veren tabaka
118-Sekonder kalınlaşma ve odun oluşumu gymnospermlerde ve dikotillerde görülür.Monokotıllerde normal kalınlaşma görülmez.
119-Trake hücreleri ölüdür ve liglinleşmiş çeperlidir.
120-Kalburlu borular canlı hücrelerdir ve çeperleri hiçbir zaman liglinleşmez.
121-Epidermal hücreler dışa doğru çıkıntılar yaparak tüyleri meydana getirirler.
122-Tüyler 4â�e ayrılır
a-koruma tüyleri:bitkiyi dış etkenlere karşı korur ayrıca güneşten gelen zararlı ışınları yansıtır.
b-emme tüyleri:bunlar kökte bulunur ve topraktaki maddeleri bitkiye alır.
c-tutunma tüyleri:bitkiyi yerden yukarlara çıkarmaya yarar.
d-salgı tüyleri:bu tüyler eterik yağlar salgılarlar.
123-Periderm hücre çeperi mantarlaşmış örtü dokudur.Su kaybını önler, ısı kaybını önler, patojenleri uzaklaştırır.
124-Fellogen üste doğru fellemi aşağı doğru fellodermi oluşturur.
125-Genç hücrelerde turgor desteklik sağlar.
126-Kollenkima hücreleri canlıdır, Sklerankima hücreleri ölüdür.
Kollenkima hücreleri suludur, Sklerankima hücreleri susuzdur.
Kollenkima hücrelerinde kloroplast var, Sklerankima hücrelerinde yoktur.
127-Bitki hücrelerinin hayvan hücrelerinden farkı seliloz çeper olmasıdır.
128-Sekonder çeperde meydana gelen odacıklara geçit denir.
129-Basit geçitler taş hücreleri ve parankimada bulunur.
130-Kenarlı geçitler trakeitlerde bulunur.
131-Yarı kenarlı geçitler trake ile parankima arasında bulunur.
132-Plasmodesma ve geçitler hücre arası madde alış-verişini sağlarlar.
133-Süt borularının görevi:su tutma kapastesine sahiptir,minimum seviyede taşımayı sağlar, yaraların onarılması için zemin hazırlar.
|
|
|
| Meyveleri Kurutma Ders Notları - Pdf |
|
Yazar: Livadi - 03-27-2010, 07:29 PM - Forum: Ders Notları
- Yorum (13)
|
 |
İÇİNDEKİLER...........................................................................................................................i
AÇIKLAMALAR ......................................................................................................................ii
GİRİŞ ........................................................................................................................................1
ÖĞRENME FAALİYETİ – 1 ....................................................................................................3
1. MEYVELERİN KURUTMAYA HAZIRLANMASI............................................................3
1.1. Meyveleri Kurutma .........................................................................................................3
1.1.1.Kurutma Yapılacak Meyvelerde Aranan Özellikler .................................................4
1.2. Meyve Kurutmada Uygulanan Ön İşlemler ....................................................................4
1.2.1. Bandırma veya Zeytinyağlı Alkali Çözeltisi ...........................................................4
1.2.2. Kükürtleme ve Amacı..............................................................................................5
UYGULAMA FAALİYETİ ..................................................................................................9
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ......................................................................................10
ÖĞRENME FAALİYETİ – 2 ..................................................................................................14
2. KURUTMA.........................................................................................................................14
2.1. Kurutma Yöntemleri .....................................................................................................14
2.1.1. Güneşte Kurutma ...................................................................................................14
2.1.2. Güneş Kolektörlü Kurutma Sisteminde Kurutma..................................................15
2.1.3. Yapay Kurutucular.................................................................................................17
2.2. Kurutulmuş Meyvelere Uygulanan Son İşlemler..........................................................17
2.3. Kurutulmuş Meyvelerin Depolanmaları ve Depolamada Meydana Gelen Değişmeler 19
2.4 Meyve Kurutma Üretim Akım Şeması ..........................................................................21
UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................................22
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ......................................................................................23
MODÜL DEĞERLENDİRME ................................................................................................26
CEVAP ANAHTARLARI .......................................................................................................28
KAYNAKÇA.......................................................................................................................
BURDAN
|
|
|
| Türkiyede Koyun Yetiştiriciliği |
|
Yazar: Livadi - 03-27-2010, 09:53 AM - Forum: Zootekni
- Yorum Yok
|
 |
Türkiye'de Koyun Yetiştiriciliği
![[Resim: sheep25b15dzc7.jpg]](http://img139.imageshack.us/img139/5144/sheep25b15dzc7.jpg)
Koyun yetiştirmenin Türkiye hayvancılığında önemli bir yeri vardır. Koyunlar kıyı kesimle*rinde ve Anadolu'nun iç kesimlerinde genel*likle küçük sürüler halinde yetiştirilmekte, ortak kullanılan otlaklarda topluca otlatıl*maktadır. Doğu Anadolu'nun güney kesimle*rinde ise göçebe topluluklarının beslediği büyük sürüler kışın iklimin uygun olduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ne indirilmekte, yazın yüksek yaylalara çıkarılmaktadır. Ayrı*ca bütün bölgelerde 100-200 koyundan oluşan çiftlik sürüleri de görülür.
Türkiye'de koyun varlığının yaklaşık yüzde 96'sı düşük verimli yerli soylardan, geri kalanı merinos, merinos melezleri ve az sayıda öbür kültür soylarının melezlerinden oluşur. Yaşa*dıkları bölge koşullarına kolay uyum sağlama*ları, yetersiz otlatma ve beslenme koşullarına dayanmaları nedeniyle düşük verimli yerli soylar ekonomik zorluklar içindeki yetiştirici*ler için günümüzde de önemini korumaktadır.
Türkiye'de toplam koyun sayısının yaklaşık yarısını oluşturan akkaraman soyu İç Anado*lu Bölgesi ile Akdeniz, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin İç Anadolu Bölgesi'ne yakın olan yörelerinde yetiştirilir. Ortalama 4-6 kg olan kuyruk ağırlığı, besili koçlarda 20-25 kilograma ulaşabilir. Renkleri genellik*le beyaz, burunlarının ucu, kulakları, gözleri*nin çevresi ve ayakları siyah, bazen de kahve*rengi lekelidir. Dişiler genellikle boynuzsuz, koçlar yüzde 10 dolayında boynuzludur.
Morkaraman, rengi mordan kızıla kadar değiştiği için kızılkaraman adıyla da tanınır. Özellikle Kars, Erzurum, Ağrı, Muş, Bingöl, Tunceli, Erzincan, Elazığ, Van ve Bitlis'te yetiştirilmekte olan morkaramanlar Türkiye koyun varlığının yaklaşık yüzde 20'sini oluştu*rur. Akkaramandan daha iri yapılı, koçları yüzde 10, dişileri yüzde 1 oranında boynuzlu*dur. Canlı ağırlığı dişilerde 45-50 kg, koçlarda 55-60 kg dolayındadır.
Bilecik-Eskişehir-Kütahya-Afyonkarahisar doğrultusunun güneybatısında uzanan alanda yetiştirilen dağlıçlar doğuda akkaraman, batı*da kıvırcıkla karışmıştır. Türkiye koyun varlığının yaklaşık yüzde 14'ünü oluşturur. Renk*leri beyaz, burunlarının ucu, gözlerinin çevre*si, kulakları ve ayakları siyah bazen de kahverengi lekelidir. Dişiler genellikle boy*nuzsuz, koçlar sarmal boynuzlu, yağlı kuyruk*ları ortalama 3 kg ağırlığındadır. Karamanlar*dan farklı olarak oval biçimli olan kuyruğun alt uca yakın bölümünde mizaha denen yapağısız, çıplak bir oluk bulunur. Kuzey Anadolu Dağları'nın iç kesimlerinde yetiştirilen herik de dağlıca benzeyen yağlı kuyruklu bir soy*dur. Ama bu soyun kuyruğunda mizaba bulunmaz.
Kıvırcık koyunu Türkiye'deki yağsız uzun kuyruklu soylar arasında en iyi bilinenidir. Marmara ve Ege bölgelerinde yetiştirilen bu soy beyaz renkli, ince uzun kuyrukludur. Trakya'da az da olsa kahverengi postlu olan*larına rastlanır. Dişiler genellikle boynuzsuz*dur. Koçların kıvrılarak yana açılan güçlü boynuzları vardır. Boyun ve karın altının tüysüz oluşu yapağı verimlerinin düşük olma*sına yol açar. Ama etleri çok lezzetlidir.
Karayaka koyunu Sinop-Trabzon arasında*ki kıyı şeridi ile Amasya ve Tokat illerinde küçük sürüler halinde yetiştirilmektedir. Bu soyun da eti lezzetli, postu genellikle beyaz, bazen siyah lekelidir. Dişiler genellikle boy*zsuz, koçlar güçlü sarmal boynuzludur.
Türkiye'de önem taşıyan birçok başka ko*yun soyu da yetiştirilmektedir. Bunlar arasında yalnız İzmir ilinin Ödemiş ilçesinde bulunan Ödemiş koyunu, İmroz kökenli olan ve Ça*nakkale ilinin öbür kesimlerinde de yetiştiri*len İmroz koyunu, Sakız Adası kökenli olan, başta İzmir ili olmak üzere Ege ve Akdeniz kıyı şeridinde yer yer yetiştirilen Sakız koyu*nu, Karadeniz Bölgesi'nin doğu kesimindeki dağlık Rize ve Artvin yörelerinde, ayrıca Ardahan'da yetiştirilen Hemsin koyunu ve Kars ilinin özellikle Çıldır ilçesinde yoğun olarak yetiştirilen tuj koyunu sayılabilir.
Türkiye'de bulunan yabancı koyun soyları arasında en önemlisi merinostur. Ortaçağ boyunca İspanya'nın tekelinde kalan bu soy beyaz ve ince yapağılıdır. Merinos koyunu günümüzde birçok ülkeye yayılmış değişik amaçlara yönelik çeşitli yeni soyların kökeni*ni oluşturmuştur. Türkiye'de de uzun yıllar benzer çalışmalar yapılarak geliştirilen iki soy vardır. Bunlardan Türk merinosu Bursa ve Balıkesir yörelerinde, Orta Anadolu merinosu özellikle İç Anadolu Bölgesi'nde yetiştiril*mektedir. Merinosların yüzlerinde ve bacak*larında da bol yapağı bulunur.
Orta Asya kökenli karagül ya da karakul koyunu Türkiye'ye ilk kez 1929'da SSCB'den getirilmiş ama üretimi yaygınlık kazanama*mıştır. Karagül koyunu, yeni doğan kuzuların postundan elde edilen parlak, kıvırcık ve siyah renkli kürk için de yetiştirilir. Bu değerli kürkler astragan adıyla ün kazanmıştır. Türkiye'deki yerli koyunlann et,yapağı yönünden ıs*lahında Fransa kökenli Ramboillet ve Ilede France ile adını Hollanda'ya ait bir adadan alan Texel gibi soylar kullanılmıştır.
|
|
|
|