| Hoşgeldin, Ziyaretçi |
Sitemizden yararlanabilmek için kayıt olmalısınız.
|
| Kimler Çevrimiçi |
Şu anda 3428 aktif kullanıcı var. » (0 Üye - 3424 Ziyaretçi) Bing, Facebook, Google, Yandex
|
| Son Yazılanlar |
Ereğli Ziraat Fakültesi B...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:09 PM
» Yorum 0
» Okunma 57.089
|
Ereğli Ziraat Fakültesi T...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:08 PM
» Yorum 0
» Okunma 7.791
|
Ereğli Ziraat Fakültesi T...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:05 PM
» Yorum 0
» Okunma 461
|
Konya Necmettin Erbakan Ü...
Forum: Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 02:03 PM
» Yorum 0
» Okunma 4.995
|
Konya Gıda ve Tarım Ünive...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:43 AM
» Yorum 0
» Okunma 59.363
|
Kastamonu Üniversitesi De...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:42 AM
» Yorum 0
» Okunma 10.324
|
Kütahya Dumlupınar Üniver...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:42 AM
» Yorum 0
» Okunma 7.882
|
Kırıkkale Üniversitesi De...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:41 AM
» Yorum 0
» Okunma 7.282
|
Pamukkale Üniversitesi Ça...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:40 AM
» Yorum 0
» Okunma 6.537
|
Burdur Mehmet Akif Ersoy ...
Forum: Dijital Tarım Teknolojileri
Son Yorum: Mr.Muhendis
08-03-2026, 07:39 AM
» Yorum 0
» Okunma 10.464
|
|
|
| Ziraat Mühendisi Arıyoruz |
|
Yazar: acatarım - 02-13-2013, 02:56 PM - Forum: Ziraat Mühendisi İş İlanları
- Yorum (1)
|
 |
zirai ilaç ve gübre konusunda bilgi birikimine sahip,kendine güvenen,saha ve pazar çalışmasında deneyimli ziraat mühendisleri aramaktayız.İlgilenenlerin cvlerini aşağıdaki adreslere meil atmasını rica ederiz.
Dr.Ahmet Can Arıkan
[email]aca@acatarim.com---acatarimmarket@gmail.com[/email]
|
|
|
| Yem Bitkileri Islahı |
|
Yazar: muhteda - 02-13-2013, 12:09 PM - Forum: Tarla Bitkileri
- Yorum Yok
|
 |
Ülkemizde tarımın gelişmesinde yem bitkilerinin önemi inkâr edilemez. Günümüzde yem bitkileri tarımı sahip olduğu önemi giderek arttırarak devam ettirmektedir. Artan nüfusumuzun kaliteli, sağlıklı ve dengeli beslenmesi hayvansal üretimimizin arttırılması ile doğru orantılıdır. Özellikle organik ve sağlıklı beslenme konusunda artan bilgi ve talep çayır-mera alanlarımızın değerini bir kat daha artırmaktadır. Yem bitkileri tarımımız ile çayır-mera alanlarımızın daha verimli ve kaliteli olması önümüzdeki yıllarda temel hedeflerimizden biri olma zorunluluğu taşımaktadır. Bunun sağlanmasında en büyük faktör kaliteli tohum üretimi ile yeni çeşit geliştirmekten geçmektedir.
Yem bitkileri tarımına diğer kültür bitkilerinden çok sonra başlanmıştır. Birkaç yem bitkisinin kültürü tarihin eski devirlerine kadar uzanmaktadır. Örneğin yoncanın 3000 yıl kadar önce Ön Asya’ da tarımının yapıldığı bilinmektedir. Arkeolojik bulgulara göre adi fiğ, burçak ve bezelye tarımının M.Ö. 5000-6000 yıllarına kadar uzandığı bilinmektedir. Korunganın da 1000 yıldan bu yana tarımı yapılmaktadır. Buna karşılık çayır üçgülü gerçek anlamda ilk kez 1550 yıllarında İtalya’ da kültüre alınmıştır. Gazalboynuzu 20. Yüzyılın ortalarında; nohut geveni, alaca taçotu gibi bitkiler ise son yıllarda kültüre alınmışlardır. Buğdaygil yem bitkilerinin evcilleştirilmesi ise baklagil yem bitkilerine göre daha yenidir. Arpa ve buğdayın 10.000 yıl, bazı baklagil yem bitkilerinin birkaç bin yıl önce kültüre alınmasına karşılık; örneğin otlak ayrığı 50 yıl kadar önce yetiştirilmeye başlamıştır. Brom tarımı ise ilk kez Rusya’da 1860’larda görülmüştür
Buna rağmen, bugün yem bitkileri ıslahı konusunda bilgilerimiz diğer bitki gruplarına oranla daha kısıtlıdır.
Yem Bitkilerinin Ülkemizin tarımında bugünkü üretim alanından çok daha geniş alanlarda üretilmesi tarımımızın gelişmesi ve teknolojinin gösterdiği yolda başarıya ulaşılması için zorunludur.
YEM BİTKİLERİ ISLAHI
Yem Bitkilerinde Genetik Çeşitlilik ve Gen Merkezleri
Bitki ıslahı için geniş bir genetik tabana ihtiyaç olduğuna ilk kez Rus genetikçi N.I. Vavilov değinmiştir. Vavilov ve arkadaşları dünyanın tüm bölgelerinden kültürü yapılan bitkileri ve bunların yabani akrabalarını toplamışlardır. Bunlar üzerinde yapılan çalışmalardan sonra Vavilov 8 ana, 3 yan gen merkezi belirlemiştir. Bunlar üzerinde bazı değişiklikler yapılmakla birlikte, Vavilov’un teorisi halen geçerliliğini sürdürmektedir. Yem bitkisi türlerinin gen merkezleri oldukça çeşitli olmakla beraber, çoğu eski dünya kökenlidir.
Akdeniz ile Yakındoğu arasında bir geçit olan Yurdumuz birçok yem bitkisinin doğal yetişme alanı içerisinde yer almaktadır. Ilıman bölge yem bitkilerinin hemen tamamı Yurdumuzda doğal olarak yetişmektedir. Bu nedenle bu yem bitkilerinin ıslahı için Türkiye iyi bir kaynak durumundadır.
Bitki gen merkezlerinde 1950’ lerden sonra büyük bir genetik erozyon başlamıştır. Doğal kaynaklar tahrip edilmeye, çayır ve meralar sürülerek tarla haline getirilmeye başlanmıştır. Aşırı otlatma da özellikle kıraç alanlarda doğal kaynakların tahribine neden olmuştur. Modern yöntemler yüzünden otlu tarla kavramı kalmamış, bu tarlalarda yabani otlardan kültür bitkilerine, kültür bitkilerinden otlara doğru gen transferi çok zayıflamıştır. Bunun sonucunda da genetik çeşitlilik azalmıştır. Bitki ıslahçılarının başarıları da genetik erozyona katkı da bulunmaktadır. Bir bölgeye uygun, üstün verimli çeşitlerin geliştirilmesiyle birlikte o bölgedeki ekotipler ortadan kalkmaktadır. Böylece geniş tabanlı populasyonlar erlerini, dar genetik tabanlı çeşitlere bırakmaktadır.
Bitkilerde genetik kaynakların önemi 100 yıl kadar önce anlaşılmış, ilk önce ABD Tarım Bakanlığı elemanları 1862 yılında Avrupa ve Asya’nın değişik bölgelerinden gen kaynakları toplamıştır. Daha sonra Rusya’da Vavilov’un gayretleri ile gen kaynaklarının depolanmasına başlamıştır. Bu konunun önem kazanmasından sonra, birçok ülke genetik kaynakların muhafazası üzerinde çalışmalar yapmaya başlamıştır.
Ülkemizde iki adet gen bankası bulunmaktadır. Bunlardan ilki Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü (ETAE) `nde uluslararası standartlarda Milli Bitki Gen Bankası’dır. Burada ıslah edilmemiş kültür bitkileri çeşitleri (köy çeşitleri), bunların yabani akrabaları, ekonomik önemi olan yabani bitkiler ve doğal florada mevcut diğer bitki türlerinin (endemik türler dahil) kaybolma tehlikelerine karşı takibi gözlem altında tutulmaları ve toplanması; uzun süreli muhafazası (ex,situ ve insitu), karakterizasyonu, değerlendirilmesi ve bunlara ilişkin tüm bilgilerin dokümantasyonu yapılmaktadır. Değişik bitki gruplarından 55 bini aşkın tohum örneği burada saklanmakta, bu bitkilerin birçoğunun herbaryum örnekleri de mevcut bulunmaktadır. 5000`in üzerinde vejetatif materyal ise muhafaza bahçeleri şeklinde oluşturulan arazi gen bankalarında muhafaza edilmektedir. Ayrıca yerinde muhafaza (in situ) çalışmaları da yürütülmektedir. Bu merkez, tohum bankası bakımından dünya genelinde 12. sırada yer almakta olup, bunun bitkisel ürünler açısından bir garanti görevi üstlenmektedir (anonim a). Diğer gen bankamız 30 Mart 2010 tarihinde Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğüne bağlı Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü bünyesinde açılışı yapılan Türkiye Tohum Gen Bankasıdır. Bu merkez kapasite bakımından dünyada 2. En büyük gen bankasıdır. Bankanın faaliyetlerine 10 bin adet tohum örneğiyle başlanmış olup, topla kapasitesi 300 bin adettir. Öncelikle bitki tohumlarının burada kayıtları yapılmakta, ayrıca kısa, uzun ve orta dönemde kullanımını sağlamak üzere değişik sıcaklıklarda koruma altına alınmaktadır (anonim b). Ancak her iki gen bankamızda şu an itibariyle kapasitelerinin çok altında hizmet vermektedirler. Çok değişik destek kaynaklarıyla yapılan toplama projeleri ile Ülkemizde bulunan bitki türleri toplanmaya devam etmektedir. Bu çalışmalar sonucunda toplanan tüm örneklerin yukarıdaki gen bankalarımıza gönderilerek koruma altına alınması çok büyük önem taşımaktadır. Bu konuda gerekli yasal altyapının oluşturulması gen kaynaklarımızın korunması konusunda büyük önem arz etmektedir.
Yem Bitkilerinde Islah Amaçları
Yem bitkileri ıslahında amaçlar; türlere, üretim bölgesine, kullanım şekline göre değişir. Türlerde üzerinde çalışılabilecek pek çok ıslah konusu bulunabilir. Yem bitkilerinin ekonomik önemi fazla olmadığı için, bazı ıslah konuları üzerinde önemle durulmamıştır. Buna karşılık bölge için önemli yem bitkilerini ortadan kaldıran veya verimini sınırlayan faktörler üzerinde geniş ıslah çalışmaları yapılmıştır. Sürdürülen bu çalışmaların büyük bölümü, başta yonca olmak üzere birkaç yem bitkisi türü üzerinde yoğunlaşmıştır. Yapılan bu ıslah çalışmaları incelendiğinde, çok değişik konuların ele alındığı kolayca görülebilir. Ancak çalışmalarda hastalık ve zararlılara dayanıklılık konusunun en önemli kriter olarak ele alındığı göze çarpmaktadır.
Islah Çalışmalarında Ele Alınan Konular
Ot verimi
Yem bitkileri ıslahında ot verimi, en önemli kriterlerden birisidir. Islahta kaliteli ve yüksek bir ot verimi, hemen her ıslah programında en önde gelen hedeflerden birisidir. Özellikle buğdaygil yem bitkilerinde ot verimi ve kalitesi, baklagillerden daha fazla dikkate alınır.
Tohum verimi
Tohuma, özellikle çeşidin yeni tescil edildiği dönemde çok ihtiyaç duyulur. Çeşidin bol tohum üretmesi durumunda yeni tescil edilen çeşitler hızla yayılabilir. Özellikle buğdaygil yem bitkilerinde tohum veriminin düşüklüğü, tescil edilen yeni çeşitlerin ekim alanlarının gelişmesini engelleyen önemli bir faktör kabul edilir. Tohum, çeşitlerin üretimi için gerekli olduğu gibi adi fiğ, bezelye, burçak gibi yem bitkilerinin tohumları da hayvan beslenmesinde kullanılır. Tohumu yem olarak kullanılan baklagil yem bitkilerinde tohum verimi, ot veriminden daha öne çıkabilmektedir. Bu türlerde yapılan ıslah çalışmalarında erkenci, tohum dökmeye dayanıklı, eş zamanda olgunlaşan bitkiler özenle seçilir.
Ot kalitesi
Yem bitkilerinde kalite kavramının tarifi ve kalite faktörlerinin tanımlanması güçtür. Kalite; genotip, çevre koşulları, bitki amenajmanı ve çevresel faktörlere bağlı olarak değişir. Kalite faktörleri arasında; otun sindirilme oranı, mineral maddelerin miktarı, toksik maddelerin varlığı, hayvan performansı gibi bir dizi faktör sayılabilir. Yem bitkisi ıslah programlarında sindirilebilir kuru madde verimi ve protein oranları önemle ele alınan kalite kriterlerindendir. Yem bitkilerinde ot kalitesinin hayvanların performansı üzerinde önemli bir etkisi vardır. Yapılan birçok çalışmada, yüksek kaliteli otlarla beslenen hayvanlarda et ve süt veriminin arttığı bulunmuştur.
Azot ve diğer mineral elementler
Yemlerde N (Azot) ve diğer mineral elementlerin eksikliği, hayvanlarda birçok rahatsızlıklara ve verimde düşmelere neden olur. Baklagillerde N oranının yüksek olması nedeniyle bu bitkilerle beslenen hayvanlarda protein eksikliği fazla görülmez. Buğdaygillerin erken devrelerinde N oranı yüksek olmasına karşılık, devreler boyunca bu oran giderek azalır. Bu nedenle buğdaygil yem bitkileri ıslah çalışmalarında protein oranı önemli bir kriter olarak ele alınır.
Lezzetlilik ve hayvan tercihi
Lezzetlilik, hayvanların yem tüketimine etki yapan önemli bir faktördür. Bu nedenle çoğu ıslahçı için önemli bir konudur.
Toksik maddeler ve alkoloidler
Bazı yem bitkilerinde toksik bileşikler veya değişik alkoloidler ile lezzetliliği azaltan maddeler bulunur. Yem bitkilerinde toksik ve benzeri zararlı maddelerin ortadan kaldırılması yada azaltılması konusunda birçok çalışma yapılmıştır. Günümüzde de ıslah çalışmalarında önemli bir yer tutmaya devam etmektedir.
Hastalık ve zararlılara dayanıklılık
Hastalık ve zararlılara dayanıklılık ıslah çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Bu ıslah çalışmalarında ilk adım dayanıklılık kaynağının bulunmasıdır. Daha sonra bu dayanıklılık kaynağı ile yetiştirilen çeşidin özelliklerinin kombine edilme çalışmaları başlatılır.
Bitki örtüsünün dayanıklılığı ve uzun ömürlülüğü
Çok yıllık yem bitkilerinde uzun ömürlülük önemli bir konudur. Bu özellik genotipik bir karakter olduğu kadar, iklim şartları, hastalık ve zararlılar vb. birçok faktör ile yakından ilişkilidir.
Değişik toprak şartlarına dayanıklılık
Bu konuda ıslah çalışmalarında ele alınan konulardan birisidir. Bitkilerin büyüme ve gelişmeleri, bitkilerin genotipi ile çevre arasındaki interaksiyona yakından bağlıdır.
Toprak sözü edilen çevre faktörleri içerisinde en önemlilerden birisidir.
Fide kuvveti
Yem bitkileri ekimlerinde en büyük sorunlardan birisi de, geç fidelerin çok zayıf olması, çevre koşullarından kolayca etkilenmeleridir. Kuvvetli fideler soğuğa ve kurağa, hastalık ve zararlılara dayanıklı oldukları gibi, yabancı otlarla iyi bir şekilde rekabet edebilirler. Yapılan çalışmalarda tohum iriliği ile fide kuvvetinin yakından ilişkili olduğu ortaya konulmuştur.
Günümüzde, yem bitkileri ıslah amaçlarının daha özel konular üzerinde yoğunlaşmaya başladığı görülmektedir. Bölge ve çevre şartları paralelinde ürün ve verim artışı sağlanan çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmaları önemini korumakta; özellikle çayır mera alanlarında her dem yeşil kalabilen, kapatıcılığı gelişmiş, otlatmaya dayanıklı çeşit geliştirme üzerinde çalışmalar yapılmaktadır. Üzerinde durulan diğer konular ise hastalık ve zararlılar ile soğuğa ve kurağa dayanıklı yeni çeşitler geliştirme olduğu görülmektedir. Yem bitkileri üretimi, çiftlik hayvanlarının hızla artan kaliteli ve yeterli günlük beslenme ihtiyaçları nedeniyle tarımsal araştırmaların önemli alanlarından biri olmaya devam etmektedir. Geleneksel yem bitkileri ıslahı yaygın olarak daha çok ürün ve verim üzerinde durmaktadır. Ancak son zamanlarda biyoloji alanında elde edilen teknolojik buluşlar, yem bitkileri ıslahında sürekli yeni yaklaşımlar oluşturmaya başlamıştır. Özellikle son 10 yılda yenilenebilir enerji ihtiyacı ve çevre bilincinin artmasına paralel olarak biyoenerji konusunda yem bitkilerinin performansları yoğun olarak araştırılmakta, bu konuda ıslah çalışmaları yapılmaktadır ) Günümüzde bu yaklaşımlar yalnızca yem endüstrisi alanında değil, kaçınılmaz bir şekilde biyoenerji üretimi için de giderek artan bir popülariteye sahiptir
YEM BİTKİLERİ ISLAH YÖNTEMLERİ
Yem bitkileri ıslahında pek çok yöntem geliştirilmiştir. Bu bitkilerin özelliklerinde kaynaklanan bazı farklılıklar görülmekle birlikte, ıslah yöntemleri diğer kültür bitkilerinde uygulanan yöntemlerle benzerlikler gösterir. Islah programının konularına, türlerin üreme biyolojilerine, ele alınan karakterlerin kalıtımına ve ıslahçının elinde bulunan materyallere göre ıslah yöntemlerinde değişiklikler yapılabilir.
Yabancı Döllenen Yem Bitkilerinin Islah Yöntemleri
Dünyada çok sayıda yem bitkisi yetiştirilmektedir. Bunlardan birçoğu ve en önemlileri yabancı döllenen bitkilerdir. Bu nedenle çok yıllık yem bitkileri ıslahı konusunda birçok yöntem geliştirilmiştir. Türlere ve ıslah amaçlarına göre ıslahçılar özelliklerin kalıtımına, programın konularına bakarak yöntemler arasında entegrasyon veya değişiklik uygulayabilmektedirler.
1 İntrodüksiyon
Bitki ıslahında ilk adım, ıslah için gerekli olan materyalin toplanmasıdır. Materyal toplamada önemli olan husus, toplanan materyalin, bulunan yerin çevre koşullarına benzer yerlerden (yut içi yada yurt dışı) sağlanmış olmasıdır. Yem bitkilerinde introdüksiyon çoğu kez birçok ıslah yönteminden daha başarılı olmuştur. Yem bitkileri ıslahında ileri gitmiş ülkelerde bile ıslah edilen çeşitler introdüksiyonla gelen bir yada birkaç tohum örneğine dayanmaktadır.
2 Toptan seçme (Mass Seleksiyon )
Toptan seçme esas olarak, üstün bitkilerin veya genotiplerin populasyondan toplu olarak seçilmesidir. Bitki ıslahında kullanılan en eski yöntemlerden birisidir. Toptan seçme, masrafsız ve kolay bir yöntemdir. Islahçılar bitkinin fenotipine bakarak genotipi tahmin ederler. Yöntemde başarı, seçimi yapılan karakterlerin kalıtım derecesine, seleksiyon kriterleri ile geliştirilmek istenen özellikler arasındaki genotipik ilişkiye, orijinal populasyondaki varyasyona, karakterler arası ilişkilere bağlı olarak değişir. Kenland çayır üçgülünün ıslahı bu yöntem için tipik bir örnektir. Yedi farklı çayır üçgülü yan yana ekilerek güney antraknozu ile aşılanmıştır. Canlı kalanlardan tohum alınarak karıştırılmış ve bu uygulama birkaç generasyon tekrarlanmıştır. Sonuçta güney antraknozuna dayanıklı Kenland çayır üçgülü geliştirilmiştir.
3 Tekrarlamalı toptan seçme
Kantitatif olarak kalıtım gösteren özelliklerin ıslahı için çok kullanılan bir yöntemdir. Esas olarak populasyon içerisinde arzu edilen genlerin frekansının arttırılmasına yöneliktir. Başka bir ifadeyle yabancı döllenen bitkilerin kantitatif karakterlerinde üstün genlerin konsantre edildiği bir populasyon ıslahı yöntemidir. Tekrarlamalı toptan seçme, kalıtım derecesi yüksek karakterlerin ıslahında ve önceden herhangi bir ıslah işlemi uygulanmamış populasyonlarda çok etkilidir. Kısa sürede, fazla bilgi ve masrafa gerek duyulmadan yürütülebilir. Kalıtımı basit, kolayca incelenebilen; örneğin hastalık ve zararlılara dayanıklılık, tohum tutma, 1000 dane ağırlığı vb. karakterler için uygun bir yöntemdir. Örnek olarak Kayseri yoncasından 2500 tek bitki incelenmiş, bunlar arasından sap nematoduna dayanıklı 250 bitki seçilmiş ve kendi aralarında tozlanmaları sağlanmıştır. Tohumlar topluca hasat edilerek aynı işlem tekrarlanmıştır. 2. generasyon sonunda sap nematoduna dayanıklı Deseret yoncası elde edilmiştir.
4 Geri melezleme
İstenilen karakterin veya karakterlerin bir bitki çeşidine, örneğin bölgeye adapte olmuş bir bitkiye aktarılması işlemidir. Geri melezleme kalıtım derecesi yüksek karakterlerin transferi için çok kullanılan bir yöntemdir. Çoğunlukla hastalık ve zararlılara dayanıklılığın aktarılması için kullanılır. Çünkü bu özellikler bir veya birkaç genle kontrol edilir. Geri melezleme kendine döllenen bitkilerde daha yaygındır. Yabancı döllenen bitkilerin heterojen yapıları nedeniyle her melezlemede çok sayıda bireyin kullanılması gerekir. Caliverde yoncası bu ıslah metoduyla geliştirilmiştir.
5 Sentetik çeşit ıslahı
Sentetik kelimesi, tekrarlamalı toptan seleksiyonun her generasyonunda elde edilen tohum için kullanılır. Asıl olarak sentetik çeşit ıslahı da bu tanıma uygundur. Ticari olarak sentetik çeşit, birçok üstün klonun değişik şekilde tozlanmasıyla elde edilen tohumların bir karışımıdır. Sentetik çeşit ıslahının amacı, yeteri kadar geniş tabanlı bir genotipe sahip çeşit oluşturmak ve geliştirilmek istenen karakterler bakımından homozigotluğa yaklaşmaktır. Sentetik çeşitler mümkün olan bütün kombinasyonlarda birbiriyle iyi uyuşma gösteren çeşitlerin melezlenmesi sonucu elde edilir. Bu anlamda sentetik varyeteler, çok sayıda tek bitki, kendilenmiş hat, klon yada yabancı tozlanan diğer populasyonların tohumlarının karıştırılması sonucu elde edilir. Bilensoy-80 yoncası Ülkemizde tescil ettirilen ilk sentetik çeşittir.
Sentetik çeşitlerin yapılışında birçok hat kullanılır. Bu çeşitlerin oluşturulmasında hatların kombinasyon kabiliyetlerinin bilinmesi gereklidir. Hatların kombinasyon kabiliyetleri birçok yöntemle saptanabilir. Bunlar:
Açıkta Tozlanarak Elde Edilen Döllerin İncelenmesi: Ümitvar hatların açıkta tozlanmış dölleri yetiştirilir.
Top-Cross Melezleri: Seçilen her hat, bilinen bir çeşit veya hat ile melezlenir.
Tek Melez Testi: Bu yöntemle hatların özel kombinasyon kabiliyetleri ölçülür. Ayrıca tek klonların veya hatların ortalaması ile genel kombinasyon kabiliyeti ortaya çıkarılabilir.
Polycross Testi :Yem bitkilerinde bu yöntem sentetik çeşitlerin geliştirilmesinde çok yaygın kullanılan bir yöntemdir. İlk adımda 100-300 klon veya kendilenmiş hat ekilir. 2-3 yıl incelenerek en iyi 25-50 tanesi polycross için seçilir. İkinci adımda 25-50 seçilmiş klon veya kendilenmiş hat, tesadüfe göre tozlamayı sağlayacak şekilde4-10 tekrarlamalı olarak ekilir. Bunlar ayrı ayrı hasat edilir ve eşit miktarlarda karıştırılır. Klon sayısı kadar tohum elde edilir. Üçüncü adımda elde edilen tohum örnekleri tekrarlamalı olarak ayrı ayrı ekilir. Denemeye 2-3 şahit konulur. Birkaç lokasyonda kurulan deneme kurularak, bunlar arasındaki üstün hatlar işaretlenir. Dördüncü adımda üstün olarak belirlenen ve seçilen klon yada hatlar izole bir alanda tekrarlamalı olarak dikilerek tohum üretimi yapılır. Hatların tohumları toplu (bulk) olarak hasat edilir. Her hattın tohumundan eşit oranda karıştırılarak Sen – 0 olarak isimlendirilen bir generasyon elde edilir. Beşinci ve son adımda ise Sen – 0 izole bir alanda yetiştirilerek Sen – 1 üretilir. Sentetik çeşitler kullanılan hat veya klonlara göre iki ana gruba ayrılırlar. Bunlar çok hatlı sentetikler ve çok klonlu sentetikler olarak isimlendirilir.
6 Melezleme ıslahı
Yabancı döllenen bitkilerde, değişik karakterlerin kombinasyonu için tür içi ve türler arası melezleme yapılabilir.
Melezleme sonrası uygulanacak ıslah metodu, ıslahçıya ve çalışılan bitki türüne göre değişebilir. Yabancı döllenen yem bitkilerinde melezleme işlemi diğer birçok ıslah yöntemi ile kombine edilerek kullanılır. Tür içinde varyasyonun azalması veya aranılan karakterlerin bulunamaması durumunda türler arası melezlemeler yapılabilir. Bazı özelliklerin yabani türlerden aktarılması için sıkça başvurulan bir yöntemdir. Ülkemizdeki tescil edilen 9 adet yem bezelyesi çeşidi bu yöntemle geliştirilmiştir. Bunlardan 4 tanesi Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi (Ürünlü, Gölyazı, Ulubatlı,Kirazlı)’nde 2007 yılında, 4 tanesi Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi (Bilgehan, Furkan, Özkaynak, Taşkent)’nde 2008 yılında ve 1 tanesi Namık Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesinde 2009 yılında tescil ettirilen Töre çeşididir.
7 Poliploidi
Poliploidlik, bir hücrenin yada organizmanın, her bir kromozomunun ikiden fazla kopyasına sahip olması durumudur. Organizmalar çoğunlukla diploid olmakla birlikte, hücre bölünmesinin olması gerektiği gibi gerçekleşmemesi sonucu, poliploid hücre ve organizmalar ortaya çıkabilir. Poliploidinin genellikle vejetatif organları için yetiştirilen, kromozom sayıları az, yabancı döllenen çeşitlerde başarılı sonuçlar verdiği bilinmektedir. İngiliz çimi ve İtalyan çimi türlerinde, suni çeşitler çok yaygındır. Özellikle kuzey Avrupa ülkelerinde yapılan çalışmalarda birçok çeşit geliştirilmiştir. Bunlar özellikle ot üretiminde başarıyla kullanılmaktadır.
8 Mutasyon ıslahı
Mutasyon canlıların kromozom sayılarında, yapılarında veya genlerinde olabilen değişimlerdir. Geniş anlamda genetik materyalde kromozom veya gen düzeyinde olan değişimler olarak da tarif edilebilir. Mutasyonlar, canlıların gelişmesi ve farklı ekolojik alanlara adapte olabilmesi yönünden faydalıdır. Mutasyon ıslahında; fiziksel ve kimyasal mutagenlerden yararlanılarak, bitkilerin kromozomlarının yapı ve sayılarında yada genlerinin fiziksel ve kimyasal yapılarında ani olarak bir takım kalıtsal değişiklikler meydana getirilebilir ve onlara yeni özellikler kazandırılabilir. Bu özelliği ile mutasyonlar varyasyon oluşturmak için kullanılan önemli bir yöntemdir.
Mutasyon teknikleri kullanılarak dünyada günümüze kadar yaklaşık 2252 mutant bitki çeşidi geliştirilmiştir. Bunların 1585’ i doğrudan mutant, 667’ si ise mutantlarla melezlenerek elde edilmiştir. Tarla bitkileri esas alındığında toplam mutant sayısı 1072 kadar olup, bunların 311’ i baklagil, 81’ i endüstri bitkisi, 59’ u yağ bitkileri ve 621’ i ise diğer tohumla çoğaltılan türlere aittir Maluszynski ve ark., 2000).
2 Kendine Döllenen Yem Bitkilerinde Islah Yöntemleri
Kendine döllenen yem bitkilerinin sayısının az olması ve gelişmiş ülkelerde ekonomik önemlerinin fazla olmaması nedeniyle bunların ıslah yöntemleri ıslahçıların fazla ilgisini çekmemiştir. Bu grup yem bitkilerinde, yeni çeşitlerin ıslahı amacıyla kullanılan yöntemler introdüksiyon, seleksiyon (teksel seçme - toptan seçme) ve melezleme olmak üzere başlıca 3 ana grup altında toplanabilir.
1 İntrodüksiyon
Bitki ıslahında ilk adım, ıslah için gerekli olan materyalin toplanmasıdır. Materyal toplamada önemli olan husus, toplanan materyalin, bulunan yerin çevre koşullarına benzer yerlerden (yut içi yada yurt dışı) sağlanmış olmasıdır. Bu yöntemle materyal toplamanın amaçları şunlardır:
Yurdun herhangi bir bölgesinde yetiştirilmekte olan üstün bir çeşidi arayıp bularak diğer bölgelere de yayılmasını sağlamak.
Diğer ülkelerde yetiştirilen çeşitler arasında ıslahçının çalıştığı ekolojiye uygun, üstün vasıflı çeşitleri arayıp bulmak ve bunların üretilmelerini sağlamak.
Yerli ve yabancı materyal içinden belli karakterler bakımından üstün olan çeşit veya tipler seçip, bunları doğrudan doğruya üretime almak veya melezlemelerde anaç olarak kullanmaktır.
2 Tek Bitki veya klon seçimi
Tek bitki veya klon seçimi kendine döllenen bitkilerde çok kullanılır. Ancak yabancı döllenen bitkilerde yaygın bir yöntem değildir. Seçilen tek bitkiler önce kendilenir. Daha sonra kendilenmiş hatlar arasında melezleme yoluyla tohum elde edilir. Seçilen bitkiler melezlemelerde veya sentetik çeşitlerin ıslahında anaç olarak da kullanılabilir. Bazen tek bitkiden üretilen döllerde bir çeşit olarak üretilebilir. Ancak genetik tabanın çok dar olması nedeniyle büyük risk taşırlar. Buffalo yoncası bu yöntemle geliştirilmiştir. Ülkemizde geliştirilen fiğ çeşitlerinin tamamı bu yöntemle elde edilmiştir. İzmir’de bulunan Ege Tarımsal Araştırmalar Enstitüsünde 6 adet adi fiğ (Ürem 79, Kubilay 82, Bergama 97, Ulucak 97, Selçuk 99, Cumhuriyet 99), bir adet Macar fiği (Ege Beyazı 79), bir adet tüylü fiğ (Menemen 79), bir adet de tüylü fiğin tüysüz varyetesi (Efes 79); Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsünde geliştirilen 5 adet adi fiğ(Alınoğlu 2001, Bakır 2001,Ankara Moru 08, Ayaz 08, Zemheri 08), 3 adet tüylü meyveli fiğ (Seğmen 2002,Baydurbey 2002, Eraç 2002), 2 adet tüylü fiğ (Selçuklu 2002, Munzur 98) ile Tarman 2002 koca fiğ çeşitleri ile Erzurum Doğu Anadolu Tarımsal Araştırmalar Enstitüsünde geliştirilen Doğu beyazı macar fiği ülkemizde bu yöntemle geliştirilen çeşitlere örnek olarak verilebilir.
3 Melezleme
Kendine döllenen bitkilerde, değişik karakterlerin kombinasyonu için tür içi ve türler arası melezleme yapılabilir. Melezleme sonrası uygulanacak ıslah metodu, ıslahçıya ve çalışılan bitki türüne göre değişebilir. Yabancı döllenen yem bitkilerindeki melezleme işlemi diğer birçok ıslah yöntemi ile kombine edilerek kullanılır. Tür içinde varyasyonun azalması veya aranılan karakterlerin bulunamaması durumunda türler arası melezlemeler yapılabilir. Bazı özelliklerin yabani türlerden aktarılması için sıkça başvurulan bir yöntemdir. Ülkemizdeki tescil edilen 9 adet yem bezelyesi çeşidi bu yöntemle geliştirilmiştir. Bunlardan 4 tanesi Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi (Ürünlü, Gölyazı, Ulubatlı,Kirazlı)’nde 2007 yılında, 4 tanesi Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi (Bilgehan, Furkan, Özkaynak, Taşkent)’nde 2008 yılında ve 1 tanesi Namık Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesinde 2009 yılında tescil ettirilen Töre çeşididir.
|
|
|
| Genel Bahçe Bitkileri Dersi Çalışma Soruları |
|
Yazar: ento54 - 02-07-2013, 11:54 PM - Forum: Sınav Soruları
- Yorum (1)
|
 |
*amerikan asma anaçları nelerdir
*asmanın sistematikteki yeri
*sofralık kurutmalık şaraplık üzümlere örnek verin
*yaz budamaları nasıl yapılır
*filokseranın kökteki ve yapraktaki adı
*eski ve yeni bağcılık nedir
*bağ tesisinde dşkkat edilmesi gerekenler nelerdir
*muhafaza
*derim kriterleri nelerdir
*depolama çeşitleri nelerdir
*klimakterik ve klimakterik olmayan meyveler nelerdir
:Whistling::Whistling::Whistling::Whistling:
|
|
|
| Çamuratan Zararlısı ve Mücadelesi |
|
Yazar: ento54 - 02-07-2013, 11:45 PM - Forum: Bitki Koruma
- Yorum Yok
|
 |
Çamuratan [Agalmatium flavescens Oliv. (Hom.:Issidae)]
Bu böcek, daha çok kiraz bahçelerindeki otsu bitkilerle beslenir. Kiraz için ekonomik önemi olmayan bir zararlıdır. Yumurtalarını, meyve açlarının gövde ve kalın dallarına, üzeri çamurla örtülmüş paketler halinde bıraktığı için zararlı görüntüsü vermektedir.
Tanımı, yaşayışı ve zarar şekli
Erginler 4-5 mm boyunda, genellikle kirli sarı renktedir. Ancak beslendikleri bitkilere göre bal ve fındık rengi gibi değişik renklerde de görülebilir. Başı dikdörtgen şeklinde olup, aşağıya doğru sivrilerek bir üçgen meydana getirir. Antenleri kıl şeklinde ve koyu renktedir. Kanatları vücut renginde ve saydamdır. Uç kısma doğru hafif lekeler ihtiva eder. Uzunluğu 1 mm kadar olan yumurtalar, ağaçların gövdelerine ve ana dallarına, çamurdan yapılmış paketler içerisine, 2 sıralı ve 5-14'lük gruplar halinde bırakılır. Yumurtalar elips şeklinde ve kırmızımsı kahverengindedir. Yüzeyi düz olup üzerinde herhangi bir desen bulunmaz. Yumurtadan yeni çıkan nimfler önce kavun içi rengindedir. Nimfler geliştikçe renkleri, griye ve ergin olmaya yakın, dişinin rengine dönüşür.
Kışı yumurta halinde geçirir. Mart-nisan aylarında havaların ısınmasıyla yumurtalar açılmaya başlar. Çıkan nimfler önceleri ağaçların altında ve çevredeki otsu bitkilerle 2-3 ay kadar beslenirler. Bu süre içinde 3 gömlek değiştirerek ergin hale geçerler. Erginler önceleri nimflerin beslendiği otsu bitkilerde gezinirler, daha sonra çevrede bulunan meyve ağaçlarına geçerler. Eşeysel olgunluğa erişen erginler haziran - temmuz aylarında yumurtalarını yukarıda anlatıldığı şekilde ağaçlara bırakırlar. Yılda 1 döl verir. Konukçusu olduğu bitkilerin çiçek, taze sürgün ve meyve saplarına hortumunu sokarak beslenirler. Bu beslenme sırasında yara alan dokunun zamanla rengi değişir, kurur ve zamanla döküme kadar gider. Meyve bahçelerindeki otsu bitkiler başlıca konukçularıdır. Zaman zaman zeytin, elma, armut, kiraz, kayısı, incir ve antepfıstığı ağaçlarında da görülür.
Doğal düşmanları
Ülkemizde aşağıdaki doğal düşmanaları saptanmıştır:Telemonus homopterae Szabo, (Hym.:Scelionidae)T.punctigaster Szabo (Hym.:Scelionidae)Anthocoris nemoralis (Fab.)- (Het.:Anthocoridae)
Mekanik mücadele
Ağaçların gövde ve kalın dallarına temmuz ayından itibaren bırakılan yumurta paketleri, fırsat bulundukça sert fırça veya çuval parçalarıyla kazınarak ezilmelidir.
Kimyasal mücadele
Bu zararlıya karşı meyve ağaçlarında kimyasal mücadele yapılmamalıdır
|
|
|
| Bakteriyoloji Ders Notu |
|
Yazar: ento54 - 02-07-2013, 11:42 PM - Forum: Bitki Koruma
- Yorum Yok
|
 |
BAKTERİYOLOJİ
1. Giriş
Mikroskobun keşfinden sonra bakterilerin hastalık yaptığı ilk kez 1876 yılında Pasteur ve Robert Koch tarafından bildirilmiştir. Bu araştırıcılar Bacillus antrachnis isimli bakteriyel etmenin hayvanlarda antrax (Şarbon) denilen hastalığı yaptığını belirlemişlerdir. Bakterilerin bitkilerde hastalık yaptığı 1878 yılında elma ve armutlarda ateş yanıklığı etmeni Erwinia amylovora’nın izole edilmesiyle belirlenmiştir. Araştırıcılar tarihsel gelişme sürecinde 1883’te sümbülde solgunluk etmeni Xanthomonas hyacinthi, 1891 yılında hıyar solgunluk etmeni Erwinia tracheiphila, 1885 yılında lahana siyah damar hastalığı X. campestris etmenleri izole edilmiştir. Smith 1905 yılında 60 bitki familyasından 150 bitki cinsinde, 1930 yılında Bergey isimli araştırıcı 93 bitki familyasında, 1940 yılında ise Elliot isimli araştırıcı ise 177 bitki familyasında bakteriyel etmenleri tespit etmiştir.
Bitkilerde Bulunan Bakteriler
Bitkilerin bulunduğu tüm ortamlarda bakterilerin bitkiler ile yakın ilişki içinde olduğu gözlenmektedir. Bitkiler ile bakteriler arasındaki ilişkiler genel olarak iki kategoride gerçekleşmektedir.
1. Bitkinin dış yüzeyinde bulunanlar (Epiphytic)
2. Bitki içerisinde bulunanlar (İnternal)
Epiphytic bakteriler genellikle bitki yüzeyinde bulunurlar. Bu bakteriler köklerde (rizosfer) ve havada (phylosphere) bulunanlar olarak ikiye ayrılırlar. Bu tip bakteriler;
a. Bitkilere besin sağlamaları
b. Bitkileri soğuk ve dondan korumaları
c. Bazı bitki patojenleri ile biyolojik mücadelede kullanılmaları
Sebebiyle önemlidirler. Epiphytic bakterilerin çoğu saprofit olmasına rağmen bazıları hayatların belirli bir kısmını bitki yüzeyinde saprofit olarak belirli bir kısmını ise bitki içerisinde parazit olarak geçirirler.
Parazit bakteriler ise bitki dokularını işgal ederek buralarda çoğalır ve yayılırlar. Bitki patojeni bakterilerin büyük çoğunluğu hücreler arası boşluklarda yayılıp çoğalırlar (Şekil 1). Sadece Agrobacterium ve Rhizobium cinsine dahil bakteriler bitki hücresi içerisine girebilmektedir.
Şekil 1. Hücreler arası boşluklarda gelişen bakteri kolonileri
2. BAKTERİLERİN HÜCRE YAPILARI, FONKSİYONLARI, BESLENME VE ÜREME ŞEKİLLERİ
Bakteriler basit yapıda tek hücreli organizmalardır. Genellikle 0.5-0.7μm. yarıçapında ve 2-4μ uzunluğundadır. Birçok hayvan, insan ve bitki patojeni türleri içeren Pseudomonas cinsine dahil bakteri hücreleri 0.4-0.7μm yarıçapında ve 2-3μ uzunluğunda bakterilerdir. Bakteri hücreleri genellikle yüksek büyütmeli ışık (100x) veya elektron mikroskobuyla görülebilirler.
Şekil 2. Farklı şekilde gelişen bakteri hücreleri.
1. Micrococcus, 2. Diplococcus, 3. Streptococcus, 4. Staphylococcus, 5. Sarsina, 6. Çubuk şekilli Bacillus, 7. Spiral, 8. Vibrio
2.1. Belli başlı Bakteri Şekilleri
Bakteriler şekillerine göre genel olarak 3 gruba ayrılmaktadır (Şekil 2).
2.1.1. Yuvarlak şekilli bakteriler (coccus)
0.8-1μm yarı çapındadırlar. Mikroskop altında bakıldığında şekillerine göre 5’e ayrılır.
- Mikrococcus Þ Bu bakteriler üreme esnasında bağımsız hücreler şeklinde tek tek bulunurlar.
- Diplococcus Þ İki yuvarlak hücrenin yan yana gelmesiyle oluşurlar.
- Streptococus Þ Hücrelerin zincir şeklinde yan yana gelmesiyle oluşurlar.
- Sarsina Þ Halkalar bir araya gelerek üzüm şeklini almıştır.
- Staphylococcus Þ Düzensiz zincir şeklindeki bakterilerdir.
2.1.2. Çubuk Şekilli Bakteriler (Bacillus)
Çubuk veya silindir şeklindeki bakterilerdir. Fitopatojen bakteriler genellikle bu guruptadır. Şekillerine göre 4 gruba ayrılırlar.
- Diplobacillus Þ İki bakteri hücresinin yan yana gelmesiyle oluşur.
- Streptobacillus Þ Hücrelerin zincir şeklinde birleşmesiyle meydana gelmiştir.
- Fusiformbacillus Þ Uçları sivri olan bakterilerdir.
- Coccobacillus Þ Eni boyuna eşittir.
2.1.3. Spiral (Sarmal) Şekilli Bakteriler
Bu gruptaki bakteriler sarmal şekilli olup burgunun kıvrım sayısı 1-15 arasında değişmektedir. İki grup altında toplanmaktadırlar.
- Spiroketler Þ Vücutları yumuşaktır ve kıvrılarak hareket ederler.
- Spiriller Þ Vücutları sert olup kamçıları ile hareket ederler.
2.2. Bakteri Hücresinin Anatomik Yapısı
Bakteriler tek hücreli canlılar olup bir bakteri hücresi içten dışa doğru protoplazma, hücre çeperi, kapsül ve yüzey uzantıları olarak 4 kısımdan meydana gelmektedir (Şekil 3).
Şekil 3. Tipik Bakteriyel hücresinin morfolojik yapısı
2.2.1 Protoplazma
Hücre çeperinin içindeki tüm hücre kısımlarına protoplast adı verilir. Bakterilerin beslenme ve çoğalma dahil tüm hayatsal fonksiyonları bu kısımda meydana gelir. Protoplazma 3 kısımdan oluşmaktadır.
2.2.1.1 Stoplazmik Zar
Stoplazmayı çevreleyen yarı geçirgen yapıya sahip osmotik bir köprüdür. Hücre içerisine madde giriş çıkışını kontrol eder. Hücre için yararlı maddelerin girişini sağlamak için porlarını açarken yabancı maddelerin girişini engellemek için ise porlarını kapatır. Yapı olarak protein ve lipitçe zengin lipoproteinli maddelerden oluşmaktadır.
2.2.1.2 Stoplazma
Stoplazma; stoplazmik zar içerisinde berrak, sulu, homojen ve kolloidal bir yapıdır. Stoplazma içerisinde protein sentezinde rol oynayan ribozomlar bulunmaktadır.
2.2.1.3 Nukleus (Çekirdek)
Bakterilerde organize bir çekirdek bulunmamaktadır. Çekirdek zarı ve çekirdekçik belirgin bir şekilde değildir. Genelde DNA’dan oluşmaktadır ve genetik bilgilerin aktarılmasında rol oynar. Çekirdek görevi yapan DNA stoplazma içerisinde dağınık bir şekilde bulunmaktadır. Bakterilerde kromozomal DNA’ya ilaveten kapalı dairesel şekilli çift sarmallı ekstra kromozomal DNA bulunmaktadır. Bu DNA sürekli olarak çoğalır ve plazmit adını almaktadır.
2.2.2. Hücre Çeperi
Kapsül ile protoplast arasında yer almaktadır. Hücre çeperi hücreye göründüğü şeklini verir (Şekil 4). Hücre çeperinin sertliği, kalınlığı ve kimyasal yapısına göre bakteriler gram (-) ve Gram (+) olarak ayrılmaktadırlar. Gram (+) bakterilerin hücre duvarının %50-90’nı peptidoglucan yani mucopeptid, glucoaminopeptid ve mureinden oluşmaktadır. Gram (-) bakterilerin hücre duvarı ise 3 katmandan oluşmaktadır. En üstte protein, fosfolipid ve lipopolisakkarit bulunmaktadır. Orta katman protein fosfolipid yapısındadır ve peptidoglucan oldukça ince yapıdadır. En içte ise iç membran bulunmaktadır. Bir Gram (-) bakterinin içteki stoplazmik membranı respirasyondan elektron transportunda ve besin alışverişinde rol oynamaktadır. Ortadaki periplasmik boşluk bakterinin metabolik kaynağıdır ve hücre duvarı materyallerinin biriktiği noktadır. En dıştaki zar genellikle besin alışverişinde, lipid metabolizmasında ve hücre duvarı yapısının korunmasında rol oynar.
Şekil 4. Gram negatif bakteri hücresinin hücre çeperinin genel görünüşü.
(A). LPS, lipopolisakkarit; Lp, lipoprotein linkır molekülü, PI, fosfolipit; P, protein.
(B) Gram (+) bakteri yapısını gösterir. Peptidoglukan varlığı dikkat çekicidir.
Şekil 4. Gram negatif bakteri hücresinin hücre çeperinin genel görünüşü.
Gram pozitif (A) ve gram negatif (B) bakteri hücre duvarının yapısı
2.2.3. Kapsül
Hücrenin en dışında bulunan yapışkan sıvılardan meydana gelen koruyucu bir tabakadır. Yapı olarak polisakkarit, polipeptid ve glycopeptid’den oluşmaktadır. Kapsül tüm bakterilerde bulunmamakla beraber fitopatojen bakterilerde kapsül bulunmaktadır. Bakteriler tarafından oluşturulan bu kapsüller bakterinin patojenisite faktörü olarak besin sağlamasında direkt olarak rol oynarken bakteriyi dış etkenlere karşı koruyarak veya bakterinin bitki tarafından tanınmasını engelleyerek indirekt fayda sağlamaktadır.
2.2.4. Yüzey uzantıları
Bakterilerde yüzey uzantıları olarak kamçı (flagella) ve phili denen yapılar bulunmaktadır (Şekil 5). Kamçı daha çok çubuk veya spiral şekilli bakterilerde bulunmaktadır. Hücre membranın altından çıkar. Bakterilerin hareket organıdır.
Bakteriler kamçı durumlarına göre 2 gruba ayrılmaktadır.
a) Monopolar
b) Bipolar
Bakteriler kamçının bulunup bulunmamasına ve kamçı bulunduranlarda kamçı sayısı ve bulunduğu yere göre farklı isimler alırlar. Hiç kamçı içermeyenler atrik, hücrenin bir ucunda yalnızca bir kamçı içerenler monotrik, birden fazla kamçı içerenler politrik, iki ucunda birer tane kamçı içerenler amfitrik, hücrenin her tarafında kamçı bulunduranlar ise peritrik olarak adlandırılmaktadır.
Şekil 4. Bakterilerde yüzey uzantılar
Diğer bir uzantı olan Phili (=fimbria) ise flagelladan daha ince yapıda olup hücrenin dokunma organı olarak görev yapmaktadır. Ayrıca bakterilerde patojenisite faktörü olarak ta rol oynamaktadır.
2.2.5 Bakterilerde Spor Oluşumu
Bazı bakteriler stoplazmaları içerisinde özel koşullara bağlı olarak spor adı verilen özel yapılar oluşturmaktadırlar. Endospor adı verilen bu sporların üremede hiçbir fonksiyonu bulunmamaktadır. Genellikle olumsuz koşullardan korunmak amacıyla oluşmaktadır. Spor oluşumu daha çok çubuk şekilli bakterilerde görülmektedir. Sporlar genellikle içinde oluştuğu bakteri hücresinden küçüktürler. Hücre içerisinde bulundukları yere göre 3 gruba ayrılmaktadır (Şekil 5).
- Spor bakteri hücresinin merkezinde oluşanlar central,
- Hücrenin uç kısmında oluşanlar terminal,
- Hücrenin yan kısmında düzensiz olarak oluşanlar lateral olarak isimlendirilir.
Şekil 5. Bakterilerde endospor oluşumu
2.3 Bakteri Hücresinin Kimyasal Yapısı
Bir bakteri hücresinin ağırlığının %15-30’unu kuru madde, %75-80’nini su oluşturmaktadır. Kuru maddenin %2-3’ü inorganik madde, %35 ise organik maddeden oluşmaktadır.
2.4 Bakterilerde Beslenme ve Üreme
Bakterilerin katı maddeleri sindirecek organelleri bulunmamaktadır. Bu nedenle ortamda bulunan besin maddelerini hücrelerinin dışında parçalayıp, sindirdikten ve onları hücre içerisine geçebilecek erimiş maddeler haline çevirdikten sonra yararlanabilmektedir. Beslenmelerine göre bakteriler 2 ana gruba ayrılmaktadır.
2.4.1. Ototrof Bakteriler: Basit organik maddeler (NaCl, FeCL3, MgSO4, K12HPO4) ve atmosferdeki CO2 ile yaşamlarını sürdürürler. Organik maddeye gereksinim duymazlar. İki alt gruba ayrılırlar.
2.4.1.1 Kemoototrof Bakteriler; Gerekli enerjiyi inorganik maddelerin oksidasyonundan elde ederler.
2.4.1.2 Fotoototrof Bakteriler; Gerekli enerjiyi güneş enerjisinden elde ederler. Çok az bakteri bu gruptadır.
2.4.2. Heterotrof Bakteriler: Beslenmeleri için en az bir organik maddey ihtiyaç duyan bakterilerdir. Bu tip bakteriler 2 kısma ayrılırlar.
2.4.2.1 Fotoheterotrof Bakteriler; Enerjilerini gün ışığından alan bakterilerdir.
2.4.2.2 Kemoheterotrof Bakteriler; Gerekli enerjiyi kimyasal yollarla sağlayan bakterilerdir. Bakteriler içerisinde oldukça önemli yer tutarlar ve saprofit ve parazit olarak iki gruba ayrılırlar. Saprofit bakteriler; başka organizmaların artık ürünleri ve ölü kısımlarından yararlanarak yaşamlarının sürdürürler. Parazit bakteriler ise yüksek organizmaların canlı doku veya hücreleri içerisinde yaşamaya uyum sağlamış ve bulundukları organizmaya çeşitli zararlar veren bakterilerdir. Bu bakterilerde iki türlü parazitlik görülmektedir. Birincisi obligat parazitlik olup yaşayabilmek içim mutlaka canlı bir dokuya ihtiyaç duyarlar. Diğeri ise fakültatif parazit olarak adlandırılmaktadır ve bu bakteriler hem canlı hem de cansız ortamlarda yaşamlarını sürdürebilmektedir. Fitopatojen bakteriler bu gruba girmektedir.
2.4.3 Bakterilerin Beslenme ve Üremesine Etki Eden Çevre Koşulları
2.4.3.1. Hidrojen iyonu konsantrasyonu (pH) : Özellikle bitki patojeni bakteriler için önemlidir. Fitopatojen bakteriler için optimum pH 6,8-7,2 arasındadır. Ortamın pH’sı düşürülerek fungus yetiştirme ortamında bakterilerin gelişmesi engellenebilir.
2.4.3.2. Sıcaklık: Yüksek sıcaklık bakterilerin faaliyetlerini olumsuz yönde etkiler. Fitopatojen bakteriler genellikle 50-60ºC’de ölürler. Sıcaklık isteklerine göre bakteriler 3’e ayrılır ;
2.4.3.2.1 Psikrofil Bakteriler: 8-20ºC arasında gelişirler. Deniz ve toprakta yaşayan bakteriler bu gruptadır.
2.4.3.2.2 Mezofil Bakteriler: 20-45ºC arasında gelişirler. İnsan ve hayvanlarda hastalık yapanlar bu gruptadır. En iyi 36-37ºC’de ürerler. İnsan ve hayvanlarda hastalık yapanları 36-37ºC’ye adapte olmuşlardır. Bitkilerde hastalık oluşturan bakteriler de bu gruba girerler. Ancak sıcaklık isteği bakımından optimum 24-27ºC arasındadır.
2.4.3.2.3 Termofil Bakteriler : Bu gruba özellikle 50-60ºC arasında yaşayan bakteriler girer. Bu tip bakteriler genellikle sıcak kükürtlü su kaynaklarında ve kaplıcalarda bulunurlar. Özel protein yapısına ve enzimatik mekanizmaya sahiptirler.
2.4.3.3 Oksijen: Bakteriler oksijen isteklerine göre 4’e ayrılırlar.
2.4.3.3.1 Aerob Bakteriler: Havanın serbest oksijenini alırlar. Oksijen yokluğunda üreme ve beslenme faaliyetleri durur. Besiyeri ile dolu tüpün üst kısmında yoğunlaşırlar.
2.4.3.3.2 Anaerob Bakteriler: Oksijensiz ortamlarda yaşarlar. Tüpün alt kısmında yoğunlaşırlar.
2.4.3.3.3 Fakültatif Anaerob Bakteriler: Hem oksijenli, hem de oksijensiz ortamlarda beslenip üreyebilirler.
2.4.3.3.4 Mikroaerofil Bakteriler: Bu gruba giren bakteriler çok az hidrojen varlığında üremeye adapte olmuşlardır.
2.4.3.4. Diğer Faktörler: Ozmotik basınç, CO2 gibi faktörlerde bakterilerin üremesine etkilidirler.
2.5 Bakterilerde Üreme
Bakteriler nesillerini sürdürmek amacıyla kendilerine benzer yapı ve karakterde yeni hücreler oluştururlar. Bakteriler genelde aseksüel olarak ve daha çok bölünme suretiyle çoğalırlar. Bölünerek çoğalmada önce bakteri hücresinin boyu uzar. Bakterinin kromozomu 2 eşit parçaya bölünür. Orta kısma yakın yerde stoplazmik zar içe doğru katlanarak hücreyi ikiye ayırır. Daha sonra her hücre kendi duvarını oluşturarak ayrı ayrı hücrelere bölünür. Bakterilerde bölünme uygun koşullarda her 15-20 dakikada tekrarlanmaktadır. Bu bölünme 24 saat bu şekilde devam ettiğinde bir hücreden 1021 hücre oluşmaktadır. Normal koşullarda çevre şartları böyle bir çoğalmaya asla izin vermez.
2.5.1 Bakterilerde Üreme Dönemleri
Bakteriler uygun ortamlarda önce beslenmeye başlar. Belirli bir gelişme döneminden sonra bölünme suretiyle çoğalırlar. Bir bakteri kültür ortamı veya bitkiye inokule edildikten sonra bir süre sayı bakımından dormant kalır. Bu dormant sürenin uzunluğu organizmanın yapısına, çevreye, hücrenin yaşına ve sıcaklığa bağlıdır. Bu süreden sonra çoğalma başlar ve hücreler bir süre hızla çoğalarak büyür. Daha sonra çoğalma oranı azalır ve zamanla gelişme durur. Bu veriler zamana bağlı olarak koordinat sistemine yerleştirilirse tipik bir bakteriyel gelişme-zaman eğrisi elde edilir. Yaygın olarak zamana karşı bakteri sayısı yerine, bakteri sayısının logaritması işlenir. Böylece sayıların milyarlarla ifade edilmesi önlenir. Şekil 6’da de görüldüğü gibi gelişme eğrisi değişik safhalara ayrılır.
ZAMAN
Şekil 6. Bakteri hücrelerinin zamana bağlı çoğalmaları
A-B Başlangıç, durgun faz : Bu dönemde bakteriler yeni ortama uyma çabası içindedirler. Hücre sayıları sabittir.
B-C Pozitif gelişme, hızlanma fazı : Bu dönemde bakterilerin ortamdaki çoğalma hızı zamanla artmaktadır.
C-D Logaritmik gelişme fazı : Bu dönemde organizma başına çoğalma oranı sabittir.
D-E Negatif gelişme, hızlanma fazı : Bu dönemde organizma başına gelişme hızı düşmektedir, fakat çoğalma halen devam etmektedir.
E-F Maksimum sabit faz : Bu dönemde bakteri sayısında artış yoktur. Çoğalma hala sabittir.
F-G Hızlanan ölüm fazı : Bu dönemde birim zamanda ölen bakteri sayısı sürekli olarak artmaktadır.
G-H Logaritmik ölüm fazı : Bu dönemde hücrelerin ölüm oranı sabit kalır.
3. FİTOPATOJEN BAKTERİLERİN SINIFLANDIRILMASI
Bakterilerin sınıflandırılması esası iki önemli amaca yöneliktir. Bunlar
1. Tüm Dünya’da uluslararası kurumlarca kabul edilen bir taksonomi sisteminin kurulması, böylece bir patojenin her ülkede aynı isimde bilinmesi.
2. Farklı bölgelerde tespit edilen ve izole edilen bir bakteri türünün diğer bölgedekilere olan benzerlik veya farkının kolayca karşılaştırılması. Böylece ülkeler arası kavram kargaşasının kaldırılması sağlanmaktadır.
Bakteri sistematiğinin temel prensipleri ünlü bakteriyolog Bergey’in Sistematik Bakteriyoloji Kılavuzunda verilmiş olup tüm Dünya’da uygulanmaktadır. Bakterilerin resmi isimleri, taksonomik kriterleri uluslararası fitopatoloji topluluğu tarafından belirlenmektedir.
Fitopatojen bakterilerin sınıflandırılması 3 ana kategoride incelenir.
a. Standart taksonomik sınıflar : Bu sınıflandırmada bakteri, familya, cins, tür ve alt tür gibi kısımlara ayrılır. Burada genellikle bakterilerin biyokimyasal gelişme koşulları ve hücre morfolojisi gibi klasik mikrobiyolojik özellikler göz önünde tutulur.
b. Patovar ve Race (ırk) kavramı : Bu sınıflandırma patojen türünün bir alt basamağa ayrılması ile yapılır. Genellikle patojenin özelleştiği konukçuya bağlı olarak alt türe göre sınıflandırılır.
c. Biotip : Patovarda olduğu gibi bir türün, bir başka alt türünü oluşturur. Bu türler biyokimyasal ve fizyolojik özelliklerine göre biotip, serolojik özelliklere göre serotip, spesifik bakteriyofajlara karşı gösterdikleri reaksiyonlara göre lysotip ve DNA protein analizlerine göre farklı alt türlere ayrılmaktadır.
Standart taksonomik basamaklar :
Standart taksonomik sınıflandırmada bakteriler;
Kingdom (Alem) : Prokaryote
Division (Bölüm) : Gracilicutes
Family (Familya) : Pseudomonaceae
Genus (Cins) : Pseudomonas
Species (Tür) : Pseudomonas syringae
Prokaryote alemi 4 bölüme ayrılır.
Division I : Gracilicutes
Bu bölüm genel olarak gram (-) bakterileri içerir. Hücre çeperleri oldukça kompleks yapıdadır. Hücre biçimleri küresel, oval, düz ya da kıvrık çubuk şeklindedir. Genel olarak ikiye bölünerek çoğalır, endospor oluşturmazlar. Anaerobik, aerobik ve fakültatif anaerobik olabilirler.
Division II : Firmicutes
Gram (+) hücre duvarına sahip bakterilerdir. İkiye bölünerek çoğalırlar, bazıları endospor oluşturur. Bazıları ise hif üzerinde spor oluşturabilmektedir. Küresel, çubuk, ipliksi şekilli olabilirler
Division III : Tenericutes
Bu bölümdeki bakteriler hücre duvarı içermezler. Genelde hareketsiz ve gram negatif tirler. Oldukça kompleks yapılı besi ortamlarında gelişebilirler. Parçalanarak, tomurcuklanarak ve bölünerek çoğalabilirler. Fitoplazma benzeri olabilirler.
Division IV : Mendosicutes
Filogenetik olarak en eski bölümdür. Gram(+) ya da gram (-) olabilirler. Spor oluşturmazlar. Küresel, çubuk, ipliksi olabilirler.
3.1. Önemli Bakteri Bölümleri
Division I : Gracilicutes (15-17 Seksiyon)
4. Seksiyon : gram (-), çubuk, anaerob
Familya 1: Pseudomonadaceae
Genus: 1. Pseudomonas
2. Xanthomonas
Familya 3 : Rhizobiaceae
Genus: Agrobacterium
5. Seksiyon : gram (-), çubuk, anaerob
Familya 1: Enterobacteriaceae
Genus : Erwinia
Division II : Firmicutes
13. Seksiyon : gram (+), çubuk veya coccus, endospor oluşturur
Familya 1: Bacillaceae
Genus: 1. Bacillus
2. Clastridium
29. Seksiyon :
Familya : Streptomyceae
Genus : Streptomyces
Division III : Tenericutes
10. Seksiyon : Mycoplasma’lar
Familya 1: Mycoplasmataceae
Genus: Mycoplasma
Familya 3 : Spiroplasmataceae
Genus: Spiroplasma
Division IV : Mendesicutes
Bu bölümde tarım açısından önemli bir tür yoktur.
3.2. Pathovar ve Irk (race) kavramları
Bazı patojenik bakteriler oldukça geniş konukçu dizilimine sahiptir. Bu türler morfolojik olarak birbirlerinden ayırt edilemezler. Bu nedenle bazı bakteri türleri belirli konukçular üzerinde hastalık oluşturmalarına göre alt türlere ayrılmıştır.
Patovarlar genellikle bir bitki üzerinde hastalık yaparken, bazıları bir ya da birkaç bitki üzerinde de hastalık oluşturabilmektedir. Örneğin; Pseudomonas syringae oldukça geniş bir konukçu dizilimine sahip bir bakteri türüdür. P. syringae’nin fasulye üzerinde hastalık yapan etmeni P.s. pv. phaseolicola olarak bilinir, pv. tabaci yalnızca 2 farklı konukçu bitkide (Glycinia, Nicotiana) hastalık oluşturmaktadır. Bunun yanında pv. syringae oldukça farklı konukçu bitkilerde (tahıllarda, fasulyegillerde, odunsu süs bitkilerinde ve meyve ağaçlarında) hastalık yapabilmektedir. Pathovar kavramı genel olarak 5 fitopatojenik bakteri cinsinden, 8 farklı türde belirlenmiştir (Tablo 1).
Tablo 1. Patovar kavramının bulunduğu bakteri türleri
Cins Tür Pathovar sayısı
Curtobacterium flaccumfaciens 4
Clavibacter michiganensis 7
Erwinia chrysanthemi 6
Pseudomonas gladioli 2
Pseudomonas marginalis 3
Pseudomonas syringae 41
Xanthomonas campestris 123
Bakterilerde pathovar kavramının yanı sıra birde ırk (race) kavramı vardır. Irk, pathovarların bir bitki türünün farklı çeşitlerinde farklı reaksiyonlara (dayanıklılık veya hastalık) neden olan alt birimleri olarak tarif edilir (Tablo 2).
Tablo 2. Patovar kavramının bulunduğu bakteri türleri
Bakteri türü Irk Sayısı Konukçu bitkisi
P. s. pv. glycinea 9 Soya Fasulyesi
P. s. pv. mors-prunorum 2 Kiraz
P. s. pv. pisi 6 Bezelye
P. s. pv. phaseolicola 9 Fasulye
P. s. pv. tabaci 2 Tütün
X.c. pv. malvaceraum 18 Pamuk
X.c. pv. vesicatoria 3 Biber
Her ne kadar bakteri ırkları yalnızca bir konukçunun farklı çeşitlerini etkilese de bazı bakteriyel ırklar oldukça geniş konukçu dizilimine sahiptir. Örneğin; P. solonacearum’un bugüne kadar 3 tane ırkı tespit edilmiştir. Irk I (race I) Solonaceae familyasına bağlı ürünlerde hastalık oluştururken, ırk II (race II) muzda, ırk III (race III) ise patates ve domateste hastalık oluşturabilmektedir.
3.3. Biotype’ler
Fitopatojenik bakteri türleri patojenik olarak patovarlara veya ırklara ayrılırken bazı türler ve patovarlar coğrafik dağılımlarına, biyokimyasal özelliklerine, serolojik özelliklerine ve fajlara bağlı olarak alt gruplara ayrılır. Örneğin; X. c. pv. citri birçok ülkede turunçgillerde kanser hastalığına sebep olur. Bu tür, coğrafik dağılımına, konukçu dizilimine, simptomlarına, genetik özelliklerine ve fajlara duyarlılığına bağlı olarak 4 ana gruba ayrılır.
Grup a: Asya kökenli turunçgil kanserine sebep olur. Oldukça geniş konukçu dizilimine sahiptir.
Grup b: Güney Amerika’da sadece limonlar üzerinde etkilidir.
Grup c: Meksika Lime üzerinde etkilidir.
Grup d: Sadece Florida’da bulunur.
3.4. Fitopatojen Bakteri Türlerinin Genel Özellikleri
1. Bilinen 1600 bakteriden 250 kadarı fitopatojen bakteridir. Fitopatojen bakteri sayısı, insan ve hayvanlarda hastalık oluşturan bakteri sayısından daha azdır.
2. Nötr veya hafif alkali ortamlarda gelişirler. En uygun pH 6,8-7,2 arasındadır.
3. Pek az sayıda bakteri hem insanda hem de bitkide hastalık oluşturur. Örneğin bir bitki patojeni olan Agrobacterium tumefaciens bazı hayvanlarda tümör oluşumuna neden olmaktadır.
4. Fitopatojen bakterilerin büyük çoğunluğu çubuk şeklindedir.
5. Bacillus ve Clostridium cinsleri dışında bitki patojeni bakteriler spor oluşturmazlar.
6. Fitopatojen bakterilerin çoğunluğu hareketli kamçılara sahiptir.
7. Çoğu yapay besi ortamında gelişir.
8. Büyük bir bölümü aerobiktir, bazıları fakültatif anaerob olabilir. Örneğin; Erwinia amylovora.
9. Çoğu gram (-)’tir. Bunun yanında Clavibacter, Curtobacterium, Rhodococcus, Streptomyces, Bacillus, Clostridium gram (+)’tir.
10. Gelişmeleri 5-10 ºC’de başlar. 25-30 ºC’de optimum gelişme, 33-40 ºC’de üreme çok az olur, 50 ºC ve yukarısında ise ölüm meydana gelir.
11. Çoğunlukla hücreler arasında ve iletim demetlerinde yaşar, hücre içine girmezler.
3.5. Önemli Fitopatojen Bakteri Cinslerinin Özellikleri
1. Agrobacterium: Çubuk şeklinde olup gram(-)’tirler. Genelde kök bölgesi ve toprakta yaşarlar. Köklerde, kök boğazında ve kök üstü organlarda urlar oluştururlar. Kolonileri pigmentsiz ve düzdür. Bu tür bakteriler diğer bakterilerden farklı olarak konukçu bitki hücresinde Ti (Tumor inducing) plasmid’in sayesinde (Şekil 7) aşırı hücre bölünmesine neden olarak infeksiyon noktalarında tümör (ur) oluşumuna neden olurlar. Bu plasmid aktarımı nedeniyle saprofit karakterde patojen olmayan ırkları bitkilerden bitkiye istenilen özellikteki gen aktarılmasında kullanılır.
Şekil 7. Agrobacterium tumefaciens bakterisinin sebep olduğu urlar, ve Ti plazmidin hücre içindeki aktivasyonu
2. Clavibacter: Düz veya hafif eğilmiş çubuk şeklindedir. Gram (+)’tirler.
3. Erwinia: Düzgün çubuk şeklindedirler. Peritrik kamçılarıyla hareket ederler. Fakültatif anaerob grubundadırlar. Genelde nekrotik lekelere ve solgunluğa sebep olurlar. Bazı Erwinia’lar güçlü bir pektolitik seviyesine sahip olup bitkilerde yumuşak çürüklüklere sebep olurlar.
4. Pseudomonas: Düz veya çubuk şeklindedirler. Bazı türleri toprak ve tatlı sularda yaşar, çoğu bitkilerde hastalık oluşturur. Bazı pseudomonas türleri düşük Fe içeren besi ortamlarında sarımsı yeşil ve ortama yayılabilir pigment oluştururlar. Bu bakterilere floressent pseudumonadlar denir. Örneğin; P. s. pv. phaseolicola.
5. Xanthomonas: Düzgün çubuk şeklinde olup, besi yerinde genelde sarı koloniler oluştururlar. Çoğu türler yavaş gelişir. Tüm türleri bitki patojenidir.
6. Streptomyces: Actinomyset olarak bilinen gruba dahildir. Bakteri hücreleri ince uzun dallanmış hif şeklindedir. Olgunlaştıkça havai miselyum oluşturur, besiyerinde başlangıçta düzgün yüzeyli olan koloniler daha sonra tozlu veya kadifemsi gibi görünen havai miselyum ağıyla kaplanır. Çoğu tür değişik renkte pigment oluşturur, birçok bakteri, fungus ve protozoa’ya karşı aktif olan bir veya daha fazla antibiyotik oluşturur.
7. Clostridium: Çubuk şeklindedirler ve endospor oluştururlar.
8. Bacillius: Clostridiumlar gibi endospor oluştururlar, çubuk şeklindedirler.
9. Rhizobium: Nodül oluşumuna neden olan bakterilerdir.
4. FİTOPATOJEN BAKTERİLERİN İZOLASYONU VE TANIMLAMASI
Bitkilerde genellikle farklı organizmalar tarafından benzer simptomlar oluşturabilmektedir. Bu yüzden etmenin doğrudan tanımlanması çok zordur. Fitopatojen bakterilerin tanımlanması funguslara göre daha zordur. Hastalıklı bitki materyalinden bakteri izolasyonunda (Şekil 8) izlenen yollar şunlardır;
Şekil 8. Hastalıklı bitki materyalinden bakteri izolasyonunda izlenen aşamalar
4.1. Hastalıklı bitki örneğinin alınması ve korunması: Alınan bitki örneğinde görülen tüm belirtiler doğru olarak kaydedilmelidir.
- Örnek yeni hastalık belirtisi gösteren taze kısımlardan alınmalıdır. Kuru kısımlardan izolasyon çok zordur. Hastalık meyve ve yapraklarda görülürse her ikisinden de örnek alınmalıdır.
- Toplanan örnekten hemen izolasyon yapılmayacaksa örnekler kağıt veya polietilen torbalar içerisine konulmalı varsa soğutucular içerisinde korunmalıdır. Örnekler mümkün olduğunca nemli ortamlarda saklanmamalı, çamurlu ve kirli örnekler suyla yıkanmalıdır. Laboratuvara getirilen örnekler;
a) +3 ºC’de polietilen torbalarda buzdolabında
b) Oda sıcaklığında kurutularak
c) Derin dondurucuda dondurularak
d) Preslenip kurutularak
e) Taze olarak bazı kimyasal maddeler içerisinde saklanırlar.
4.2. Hastalıklı bitki örneğinin mikroskopta incelenmesi: Bitkilerde görülen hastalıkların teşhisinde mikroskobik incelemeler yeterli değildir. Mikroskopta inceleme bakterinin hastalıklı örnek üzerinde oluşturmuş olduğu eksudattan alınarak direkt bakterinin incelenmesiyle yapılabilir. Eksudat oluşturmayan örnekler nemli ortama konarak eksudat oluşumuna teşvik ettirilir ve daha sonra mikroskopta incelenir. Ayrıca hastalıklı materyal su içerisinde ezilerek bitki özsuyunda bakterinin varlığı tespit edilebilir.
4.3. İzolasyon: hastalıklı bitkilerden bakteri izolasyonu etmenin hastalık oluşturduğu bitki kısmına veya materyale bağlı olarak farklılıklar göstermektedir. Bakteri izolasyonunda (yapraktan, eksudattan ve yumuşak çürüklüklerden) yüzey sterilazyonu pek tavsiye edilmez. Ancak bazı durumlarda yüzey sterilizasyonu gerekebilmektedir. Bu durumda dokular %0.5’lik veya 1/10 oranında sulandırılmış sodyum hipoklorit (çamaşır suyu) çözeltisinde 2 dakika bekletilir, daha sonra steril su ile yıkanır. İzolasyonlar çeşitli şekillerde yapılır;
4.3.1 Bakteriyel sızıntıdan izolasyon: Genellikle Agrobacterium dışında çoğu fitopatojen bakteriler uygun sıcaklık ve nemin bulunduğu ortamlarda hastalığı oluşturduğu organ üzerinde sızıntı oluşturur. Bakteriler bu tür sızıntılardan steril bistüri veya jiletle alınarak içerisinde 2-3ml. Steril su veya fosfat tamponlu tuz yada sulandırılmış besi yeri bulunan tüplere konur. Örnek tipine bağlı olarak solüsyon içerisinde 30-60 dakika bekletilir, solüsyona geçen bakteri öze ile alınarak katı besi yerine aktarılır.
4.3.2 Petriye doğrudan izolasyon: Hastalıklı kısımdan küçük bir parça alınır, gerekirse iki dakika yüzeysel sterilizasyon yapılır, daha sonra steril su ile yıkanır. Buradan da petrideki katı besi yerine konur. Üzerine bir damla steril su damlatılır, 15-20 dakika bekletilir ve öze ile bu su damlacığı petri içerisine yayılır.
4.3.3 Yapraktan izolasyon: Hastalıklı yaprağın dış yüzeyi iyice temizlenir. Yaprak üzerinde hastalıklı ve hastalıksız kısmı içeren bir bölge steril jiletle kesilir. Gerekiyorsa 2 dakika yüzey sterilizasyonu yapılıp steril su ile yıkanır. Kesilen parça porselen veya cam havan içerisinde steril su ile iyice ezilerek süspansiyon hale getirilir. Daha sonra bu süspansiyon öze ile alınarak petrilere çizgi ekim yapılır.
4.3.4 Odunsu kısım ve saptan izolasyon: Sap kısmı yumuşak olan hastalıklı örneklerde, sap kısmından kesit alınarak yüzey sterilizasyonu yapılır. Sap hafifce sıkılarak çıkan özsu doğrudan besi yerine değdirilir, daha sonra öze ile yayılarak ekim yapılır. Alternatif olarak sap kısmı yumuşak olan örneklerde steril sivri uçlu iğne dokuya batırılır ve besi yerine çizgi ekimi yapılır.
4.3.5 Topraktan izolasyon: Topraktan yapılacak izolasyonda ilk dikkat edilecek nokta toprak örneğinin iyi seçilmesidir. Toprak örneği alınırken şu özelliklere dikkat edilmelidir;
•Toprak nem bakımından orta derecede olmalıdır.
•Fazla yaşlı ve kurak mevsimlerde örnek alınmamalıdır.
•Örnekler arazinin değişik yerlerinden, 5-20 cm derinlikten alınmalıdır.
•Toprak alımında kullanılan malzemeler temiz olmalıdır.
Bu şekilde alınan topraklar oda sıcaklığında kurutulup 2 mm’lik eleklerden geçirilir. Hazırlanan toprak örneğinden 10 gr alınır ve içerisinde 90 ml steril su bulunan kaplara konur. Daha sonra 30 dakika çalkalayıcıda bekletilir. Bu süspansiyondan 1ml alınarak içerisinde 9 ml steril su bulunan tüplere aktarılır. Bu şekilde 5-6 kez seyreltme yapılır ve 5. veya 6. seyreltmelerden alınan 200 µl besi yerine ekim yapılır.
4.3.6 Çürüklüklerden izolasyon: Çürük bitki kısımlarından bakteri izolasyonu çok zordur. Çünkü çürüyen kısımlarda saprofitler patojenden daha çabuk çoğalır. Patateslerde yumuşak çürüklük yapan Erwinia caratovora pv. caratovora’nın izolasyonunda da eğer yumrular aşırı çürük değilse sağlıklı dokuyla çürüyen kısmın kenarına yakın yerden 0,5 gr doku parçası alınır ve içerisinde 9 mm su bulunan tüplere konularak izolasyon yapılır. Eğer yumrular çok bulaşıksa izolasyon 2 kademede yapılır. Öncelikle hastalıklı kısımdan alınan etmen sağlam patates dokusuna inokule edilir. Daha sonra hastalıklı dokuda gelişen etmen süspansiyon haline getirilerek besi yerine ekilir. İnokulasyondan önce patates yumruları asidik cıva klorür içerisinde 15 dakika bekletilir, daha sonra patatesler %70’lik alkolle yıkanır ve kurutulur. Bu işlemden sonra yüzeyleri bisturi ile çizilir ve bakteri inokulasyonu yapılır.
4.3.7 Tümörden izolasyon: İzolasyon için genç tümörler seçilmelidirç bu tümörlerden değişik yöntemlerle izolasyon yapılır.
•Genç tümörler musluk suyuyla yıkanır. %0,5’lik Sodyum hipoklorit içerisinde 5 dakika bekletilir, steril su ile çalkalanır ve kurutma kağıtları arasında kurutulur. Daha sonra steril havanda iyice ezilir. Üzerine steril su eklenerek süspansiyon haline getirilir ve bu süspansiyondan alınarak besi yerine çizgi ekim yapılır.
•Steril edilip kurutulan örnekler lam üzerine konur ve üzerine 1 damla su ilave edilerek 2-3 saat bekletilir. Bu süspansiyonlar alınarak besi yerine ekim yapılır.
•Genç tümörler yıkanıp steril edildikten sonra içerisinde 2-3mm steril su bulunan tüplere konur, 30 dakika bekletilir ve oluşan süspansiyondan alınarak besi yerine ekilir.
4.4 Fitopatojen bakterilerin saflaştırılması
Değişik yöntemlerle izole edilen bakteriler petrilere ekim yapıldıktan sonra bakteri türlerine göre değişmekle birlikte genelde 24-25ºC’deki inkübatörlere konurlar. Petrilerdeki koloni gelişmesi her gün kontrol edilir. Bakterilerin petrilerdeki gelişme hızları arasındaki farklılıklar teşhiste kullanılabilir. Çoğu bakteriler 2-3 gün içerisinde koloni oluşturmaya başlar. Saprofit bakteriler, bitki patojeni bakterilerden daha çabuk gelişir. Bazı bakteriler (Xanthomonas ampeline) izolasyondan 4-14 gün sonra koloni oluşturur. İzolasyondan sonra gelişen bakterilerden saf kültür elde etmek oldukça önemlidir. Tek bir bakteriden elde edilen kültüre saf kültür denir. En çok kullanılan saflaştırma yöntemi çizgi ekimi yöntemidir. Eğer kültür devamlı karışık çıkıyorsa bu kültürden süspansiyon hazırlanır, birkaç kez seyreltilerek petrilere ekim yapılır (Şekil 8). Saflaştırılan kültürler tüplerde bulunan eğik agarlara aşılanır, bakteri geliştikten sonra +3ºC’de buzdolabında saklanır.
4.5 Bakteriyel Hücre ve Koloni Morfolojisi
Canlı bakteriyel hücrelerin mikroskop altında incelenmesi kesin teşhis için yeterli olmasa da önemlidir. Bunlara ilaveten değişik metotlar uygulanarak bakterilerin hücre morfolojisi (gram boyama, hareketleri) ve koloni morfolojisi teşhiste yardımcı olabilir. Bakterilerin hücre ve koloni morfolojilerinin incelenmesinde şu yöntemler kullanılır;
4.5.1. Asılı damla yöntemi: Bu yöntemde bakterilerin hareketlilik durumları gözlenir. Bir günlük besi yerinde gelişen bakteriler steril su içerisinde süspanse edilir. Bu süspansiyondan bir damla alınarak çukur lam üzerine konur ve lamel ile kapatılır. Mikroskop altında bakterilerin hareketlilik durumu incelenir.
4.5.2. Gram boyama: bakterilerin tanımında en çok kullanılan yöntemlerden biri olup ilk defa 1800’lü yıllarda Gram isimli bir araştırıcı tarafından bulunmuştur. Gram boyama bakterilerin hücre çeperi yapısına göre iki gruba ayrılır. Boyamaya pozitif cevap verenler Gram(+), negatif cevap verenler ise Gram (-) olarak adlandırılır. Gram boyamada 3 farklı solüsyon kullanılmaktadır.
-Kristal violet ( 2gr. Kristal violet 20ml. Etil alkol içerisinde çözülür).
-Lugol solüsyonu ( 1gr. iyot+2gr. potasyum iyodür+300ml. saf su )
-Safranin ( 0,25gr. safranin 100ml. %95’lik etil alkol içerisinde çözündürülür, daha sonra steril su ile 1/10 oranında karıştırılır )
Gram boyamada önce bakteriler lam üzerine fikse edilir. Bunun için lam üzerine bir damla steril su damlatılır ve bir gün önceden besi yerine aşılanan bakteriden öze ile alınarak bu su damlası içerisinde iyice karıştırılır ve lam üzerine yayılır. Daha sonra lam 2-3 kez alevden geçirilerek bakterilerin lama fikse edilmesi sağlanır. İkinci aşamada kurutulan bakteriler üzerine 1 damla kristal viole solüsyonu damlatılır ve 1 dakika beklenir. Boya çeşme suyuyla yıkandıktan sonra üzerine lugol solüsyonu konur ve 1 dakika beklendikten sonra tekrar çeşme suyuyla yıkanır. Lamlar 30sn. %95’lik alkol içerisinde bekletilir ve tekrar su ile yıkanır. Son olarak lam üzerine safranin konur lamlar yıkanıp kurutulur ve mikroskop altında incelenir. Gram (+) bakteriler mavi renkte iken gram(-) bakteriler ise pembe-kırmızı renkte görülürler.
4.5.3. Bakterilerde kamçı boyama:
İlk aşamada bakteriler uygun besi yerinde geliştirilir. Daha sonra buradan alınan bakteri kültürü steril su içerisinde süspanse edilir. Alkol ile temizlenmiş bir lam üzerine süspansiyondan 1 damla konarak oda sıcaklığında kurutulur. Boyama işleminde iki farklı solüsyon kullanılır.
a. Tannic asit solüsyonu (5gr. tannic asit+1.5gr ferric chlorid+%15’lik 2ml formalin+ 1lt NaOH)
b) %2’lik amonyaklı gümüş nitrat
Hazırlanan preparat üzerine I. solüsyondan bir damla konur, 2-4 dakika beklenir ve saf su ile yıkanır. Daha sonra II. Solüsyondan damlatılır 30 sn beklenir ve saf su ile yıkanır. Preparat kurutulur ve mikroskopta incelenir.
4.6. Bakterilerin koloni morfolojileri
Tek bir bakterinin steril besi yerinde üremesiyle oluşan bakteri grubuna bakteri kolonisi denir. Bakteri kolonileri renk, biçim, kenar yapıları ve diğer özellikleri yönünden cins ve türlere göre değişiklik gösterirler (Şekil 9).
Bakterilerde koloni renkleri oldukça farklı olup daha çok beyaz, bej, krem, sarı ve camsı görünüştedirler. Fitopatojenik bakterilerin morfolojik karakterleri genellikle biçim bakımından düz, kabarık, konveks veya kubbeli, kenarları düz ve renk olarak camsı, beyaz, bej, krem veya açık sarı renktedir. Bazı bakteri türleri oldukça farklı gelişme gösterir (Şekil 10)
Şekil 9. Belli başlı bakteri koloni morfolojileri
Şekil 10. Farklı bakteri koloni morfolojileri
4.7. Fitopatojenik bakterilerin in vitro koşullarda teşhisleri
Bitki patojeni bakterilerin laboratuar koşullarında teşhislerinde birçok test uygulanmaktadır. Bunlar özel gelişme ortamları, metabolik ve fizyolojik karakterler, bakteriye özgü özel kimyasalların tespiti, faj testleri, seroloji ve moleküler testlerden oluşmaktadır.
Özel gelişme ortamları
İki ana kategoriye ayrılırlar.
- Ayrıştırma ortamı Bakterilerin koloni özelliklerine göre ayrıldığı ortamlardır.
- Seçici ortamlar Gelişmesi istenen bakterilerin ihtiyaç duyduğu besin maddelerini içeren fakat diğer organizmaların gelişmesini desteklemeyen ortamlardır.
Ayrıştırma ortamında besi yerinin içeriğine bağlı olarak üzerinde gelişen bakteri oldukça farklı koloniler oluşturur. Nutrient agar veya Yeast pepton agar (YPA) birçok bakterinin gelişebilmesi için uygun bir ortamdır. Erwinia amylovora ve Pseudomonas syringae aynı ortamda bulunmalarına rağmen bu besi yerlerine ekilerek koloni morfolojileri bakımından birbirlerinden ayırt edilebilirler.
Seçici ortamlar; seçici veya yarı seçici olarak iki gruba ayrılırlar. Bu ortamlarda yalnızca hedef alınan patojenler gelişirken diğer organizmalar gelişemez. Örneğin; King B ortamı fluoresans madde üreten Pseudomonas’lar için seçici bir ortamdır (Şekil 11). Bu ortam üzerinde gelişen bakteriler UV ışık altında parlama gösterirken Xanthomonas’lar herhangi bir parlama göstermezler. YPA ortamına 50gr sakkaroz, 2ml kristal violet ilave edildiğinde gram (+) bakteriler gelişemezler. Bu ortama 10ml. cycloheximide ilave edildiğinde fungus gelişimi engellenir.
Şekil 11. King B ortamında gelişen (A) ve UV ışıkta (B) floresan parlama gösteren Pseudomonas kolonisi
4.8. Bakterilerin Biyokimyasal özelliklerinin belirlenmesi
Fitopatojenik bakterilerin morfolojik özelliklerine bakılarak teşhisi oldukça zordur. Bakterilerin tanımlanmasında biyokimyasal özellikler çok önemlidir. Fitopatojen bakterilerin tanımlanmasında birçok bir çok biyokimyasal test uygulanmaktadır (Şekil 12).
Gram Reaksiyon
Gram (+) Gram (-)
KOH (-) KOH (+)
Aminopepdidase- Aminopeptidase+
Endospor Fermentatif
+ - Çürüklük yapanlar Çürüklük yapmayanlar
Bacillus 36ºC’de gelişme (Erwinia caratovora) (E. amylovora)
Clostridium
+ -
Curtobacterium +Ureasa-
Rhodococcus Clavibacter
Oksidatif
Kayma şeklinde hareket Hareketsiz Kamçılarıyla hareket
Agarda yayılma şeklinde Düz koloniler
gelişme Kısa çubuk şekilli
Kısa-uzun çubuk şekilli -Flavobacter
-Cytophaga
-Flexibacter %1’lik GNA’da beyaz Sarı mukoid koloni Fluoresans pigment
inci koloniler. Peritrik , Tek polar kamçı oluşumu.
kamçılı. Gal oluşturur. Xanthomonadin
-Agrobacterium pigment oluşumu
-Xanthomonas
- +
Pseudomonas Pseudomonas
(Fluoresans olmayan (Fluoresans grup)
grup)
Şekil 12. Fitopatojenik bakterilerin morfolojik ve biyokimyasal özelliklerine bağlı olarak teşhisi
5. PATOJENİSİTE TESTLERİ
5.1. Hastalık belirti tipleri ve patojenisite testi uygulamaları
Bakterilerin morfolojik, fiziksel ve kimyasal özellikleri saptandıktan sonra saflaştırılan izolatların patolojik özellikleri belirlenmelidir. Genel olarak bakteriler funguslar gibi bitki kutikulasını eriten maddeler salgılamadıkları için bitkilere direkt olarak giremezler. Bakteriler bitki içerisine girdikten sonra hücrelerarası alanlarda veya iletim demetlerinde çoğalır ve bitkilerde tipik veya atipik belirtiler oluştururlar. Tipik belirtiler suni inokulasyonlar sonucu oluşan ve doğadakine uygun belirtilerdir. Atipik belirtiler ise inokulasyon noktasında veya hemen onun çevresinde oluşan ve çabuk gelişen belirtilerdir. Yapay inokulasyonlar genellikle aşağıdaki durumlar için yapılır.
5.1.1.Patojenisite için bakterilerin test edilmesi amacıyla
a) Hastalıklı bitkiden izole edilen ve bilinmeyen bakterinin patojenisitesinin tespit edilmesi için.
b) Patofizyolojik çalışmalar için virülens faktörlerin tespitinde
c) Bakteriyel ırkların tespitinde
d) Genetik mutasyona uğrayanların patojenisite ve virülensliklerinin belirlenmesinde
5.1.2. Bitkilerin hastalığa karşı dayanıklılıklarının tespiti
a) Bakteri türlerinin konukçularının tespitinde
b) Bitkilerin dayanıklılığının tespitinde
c) Bakterisitlerin testlenmesinde
d) Bitkilerin savunma mekanizmalarının belirlenmesinde
e) Epidemiyolojik çalışmalarda
5.2 Başarılı bir inokulasyon için gerekli koşullar
Başarılı bir inokulasyon için 3 faktör önemlidir.
- Virülent bir patojen
- Hassas bitki
- Çevre koşulları
Bitkilere inokulasyon sonucunda tipik olmayan hastalık belirtilerin ortaya çıkma sebepleri;
1. Hazırlanan bakteri süspansiyonunun yoğunluğunun fazla olması
2. Normalde duyarlı olan bitkinin uygun fenolojik durumda olmaması (çok yaşlı veya genç olması)
3. İnokulasyon yönteminin uygun olmaması
4. Patojenin virülensliğini kaybetmesi
5.3. Bakteri süspansiyonunun hazırlanması ve inokulum yoğunluğunun ölçülmesi
5.3.1. Bakteri süspansiyonunun hazırlanması: İnokulasyonda kullanılacak bakteri kültürleri saf ve taze (24-48 saatlik) olmalıdır. İnokulasyonda kullanılacak kültürlerin önce petrilere çizgi ekimi yapılır. Ekinden 24-48 saat sonra gelişen tek kolonilerden örnek alınarak sıvı besi ortamına aktarılır ve çalkalayıcı inkübatörde 1-2 gün geliştirilir. Gelişen bakteri kültürleri santrifüjden geçirilerek hücrelerin çökmesi sağlanır ve üst kısımdaki besi yeri uzaklaştırılır. Dibe çöken bakteri hücreleri 10mM MgCL2 ,MgSO4 veya steril saf su içerisinde süspanse edilir.
5.3.2 İnokulum yoğunluğunun ölçülmesi: İnokulasyonda kullanılacak süspansiyonun yoğunluğu 3 farklı şekilde ölçülür.
5.3.2.1 Türbidimetrik ölçümler: İki farklı şekilde yapılır.
5.3.2.1.1 Mc. Farland skalası kullanılarak: %1’lik BaCl2 ve %’lik H2SO4 çözeltileri ayrı ayrı hazırlanır ve bu iki çözelti değişik oranlarda karıştırılarak elde edilen bulanıklık derecesine göre süspansiyonun yoğunluğu tahmin edilir.
Skala BaCl2(ml) H2SO4 (ml) Bakteri hücre sayısı (hücre/ml)
1
2
3
4 0,1
0,2
0,3
0,4 9,9
9,8
9,7
9,6 3x108
6x108
9x108
12x108
5.3.2.1.1 Fotoelektronik ölçümler (spektrofotometre ile yapılan ölçümler): Bu ölçüm şeklinde hazırlanan bakteri süspansiyonu doğrudan spektrofotometre yardımıyla 600-640 nm dalga boyunda okuma yapılarak yoğunluğu belirlenir. Rutin olarak çalışmalar yapılan laboratuarlarda farklı absorbans değerleri doğrudan petrilere ekim yapılarak ortaya çıkan koloni sayısına göre bir skala oluşturur. Daha sonra bu değerler müteakip çalışmlarda referans olarak kullanılır. Niteki Pseudomonas syringae pv. tomato, phaseolicola, syringae gibi etmenlerle yapılan çalışmalarda 620 nm dalga boyunda 0.12 absorbans değerinin gerçekte 108 cfu/ml konsantrasyonuna eşit olduğu bildirilmiştir. CFU’nun anlamı mililitrede koloni oluşturan birim (colony forming unit) olarak bilinir.
5.3.2.2 Petride koloni sayım yöntemi Bu yöntemle hazırlanan bakteri süspansiyonunda bulunan canlı bakteri sayısı belirlenir. Yöntemin uygulanışı şu şekildedir; 1 veya 2 günlük bakteri kültürlerinden erlenlere bakteri süspansiyonu hazırlanır ve veya infekteli dokular direkt olarak su içerisinde süspanse edilir ve hazırlanan ilk süspansiyondan alınan örnek 1/1 ve katları şeklinde sulandırılarak petrilere belirli miktarlarda konur ve gelişmeye bırakılır. 2-3 gün sonra petrilerde gelişen koloniler sayılır ve ml’deki hücre sayısı aşağıdaki formül ile hazırlanır.
Koloni sayısı x seyreltme oranı x alınan miktar = ml’deki bakteri sayısı
Alınan miktar µl ise ml çevrilir ve o değer yazılır. Örneğin 100 µl= 10 ile, 200 µl=5 ile; 500 µl=2 ile çarpılırki ml değeri bulunsun. Eğer değer 1 ml’den fazla ise (2 ml, 3 ml, veya 2000 µl=2 ml, 5000µl=5 ml) o zaman Koloni sayısı x seyreltme oranı sayısı alınan miktara bölünür. Yani 2000 µl (veya diğer değişle 2 ml) ise bu kez (Koloni sayısı x seyreltme oranı)/2 olarak hesaplanır.
Örnek 1: 5 kez sulandırılan tüpten 400 µl alınan süspansiyon petriye yayıldığında 500 bakteri kolonisi geliştiğine göre bu süspansiyonun başlangıç konsantrasyonunu bulmak için:
500 x 105 x 2.5 = 1250x105 cfu/ml olarak hesaplanır. (400 µl değeri 2.5 ile çarpılır ki 1000µl yani 1 ml olsun diye).
Örnek 2: 5 kez sulandırılan tüpten 5000 µl alınan süspansiyon petriye yayıldığında 500 bakteri kolonisi geliştiğine göre bu süspansiyonun başlangıç konsantrasyonunu bulmak için:
(500 x 105) / 5 = 100x105 cfu/ml olarak hesaplanır.
5.3.2.3 Bakteri hücrelerinin direkt sayımı Bu yöntem özel hazırlanmış lam ve lamel ile yapılır. Kullanılan lamda her birinin içinde 16 küçük kare bulunan büyük kareler bulunur. Bakteri süspansiyonu %2’lik formaldehit solüsyonu bulunan %0,85’lik sodyum klorür içerisinde hazırlanır. Hazırlanan süspansiyon özel bir pipetle lam üzerine aktarılır ve daha sonra bu lam x40 büyültmede incelenerek belirli miktarda kareye denk gelen bakteriler sayılır ve hacimleri hesaplanarak ml’deki bakteri sayısı belirlenir.
5.4 Tütünde aşırı duyarlılık testi (Hypersensitive reaction=HR)
Hastalıklı bitki materyalinden izolasyonda fitopatojen bakterilerin yanında birçok saprofit bakteride izole edilebilmektedir. İzole edilen bakterilerin saprofit mi yoksa patojen mi olup olmadığı tütünde aşırı duyarlılık testi ile belirlenir. Bu amaçla 24-48 saatlik bakteri kültürlerinden steril saf su ile bakteri süspansiyonu hazırlanır ve süspansiyondan şırınga ile alınarak iyi gelişmiş tütün yapraklarının iki damar arsına injekte edilir (Şekil 13). Bu işlem uygulanırken iğnenin düz yüzeyi aşağı doğru olacak şekilde tutularak bitkiye injekte edilir. Tütünde aşırı duyarlılık testi yapılırken şu kurallara dikkat edilmelidir;
1. Yaprakları iyi gelişmiş, her türlü böcekten ari ve hassas tütün bitkileri kullanılmalıdır. Genç yapraklara injeksiyon oldukça zordur.
2. İnjeksiyon genelde iki damar arasına bir bakteri ırkı gelecek şekilde yapılmalıdır. Diğer bir ırk inokule edilirken bir damar arası boş bırakılmalıdır.
3. İnjeksiyon koparılmış ve zedelenmiş yapraklara yapılmamalıdır.
4. İnjeksiyondan sonra Pseudomonas cinsleri için bitkilerin oda sıcaklığında (20-24ºC) bırakılması yeterlidir. Ancak Xanthomonas cinslerinde bitkilerin inokulasyondan önce 18ºC’de, inokulasyondan sonra ise 30-38ºC’de bırakılmaları gerekmektedir.
5. Bir yaprağa birden çok bakteri inokule edilebilir. İnokule edilen bölgede ıslaklık kaybolmadan burası bir kalemle belirlenmelidir.
6. Eğer bitkiye verilen bakteri fitopatojen ise ve tütünde zararlı değilse injekte edilen bölgede 6-24 saat içerisinde genellikle nekrotik belirtiler oluşur. Saprofit bakteriler bu belirtilere neden olmazlar ancak uzun süreli beklemelerde bu bölgelerde hafif sararmalar görülebilir.
Şekil 13. Tütün yapraklarına bakteri inokulasyonu sonucu oluşan reaksiyon tipleri
5.5. Bakteriyel Etmenlerin Konukçu Bitkilere İnokulasyon yöntemleri
Fitopatojen bakteriler değişik bitki organlarında değişik hastalık belirtileri oluştururlar. Bu belirtilere ve oluştuğu organlara göre bakteriler farklı yöntemlerle bitkilere inokule edilir. Bunlar;
5.5.1 Yaprak leke hastalıkları: bu hastalığa karşı püskürtme, yüksek basınç püskürtücüleri ile doku infiltrasyonu, şırıngayla doku infiltrasyonu, yaprak yüzeyini ovalama şeklindeki inokulasyon yöntemleri kullanılır. Bunlar içerisinde en çok kullanılan yöntem yüksek basınç püskürtücüleri (Harborg Cihazı) ile doku infiltrasyonu ve şırıngayla doku infiltrasyonudur (Örneğin Pseudomonas syringae pv. tomato)
5.5.2. Kanser ve geriye ölüm hastalıkları: bu hastalıklara karşı yaralama, budama, sürgün ve meyve dokusunu iğneleme ve gövdeye injekte etme gibi yöntemlerle inokulasyon yapılır (örneğin Agrobacterium tumefaciens).
5.5.3. Solgunluk hastalıkları: Bu tür hastalılara karşı gövde üzerine iğneleme, kırılan yada kesilen petioller üzerine bakteri süspansiyonun damlatılması veya bitki köklerinin bakteri süspansiyonuna daldırılması yöntemleri uygulanır (Clavibacter michiganensis).
5.5.4. Yumuşak çürüklükler: Bu hastalıklarda bitkinin etli kısımlarına iğneleme, kesik yüzeyler üzerine bakteri süspansiyonun damlatılması veya şırınga ile doku içerisine verilerek inokulasyon yapılır (Örneğin Erwinia caratovora)
6. BAKTERİYOFAJLAR
Bakteriyofajlar canlı bakteri hücresine girerek burada çoğalabilen ve hücreyi eritebilen virüslerdir. Bunlar bakterilerle mücadelede etkili bir silah olabilirler. Bakteriyofajlar basit yapıları, konukçu bakterilerine özgün ilişkileri, üreme ve çoğalmalarının kolay ve ucuz olması nedeniyle: (1) moleküler genetik çalışmalarında, (2) konukçu-parazit ilişkilerinin incelenmesinde, (3) bakteriyel etmenlerin tanımlanmasında ve (4) bakteriyel etmenlerle biyolojik mücadele gibi birçok araştırmada kullanılmaktadır.
Fajlar genel olarak baş ve kuyruk kısmından oluşurlar (Şekil 14).
Şekil 14. Bakteriyoj ve belli başlı kısımları
Baş kısmı bir paket halinde, nükleik asit molekülleriyle bunları saran bir protein kılıf ve zardan oluşmuştur. Bazılarında kuyruk üzerinde bir kılıf taban kısmı ve bunlara bağlı kuyruk iplikçikleri bulunur. Bir bakteriyofajın bakteri içinde çoğalması 3 aşamada gerçekleşir.
1. Fajın başındaki nükleik asitin bakteri hücresini infeksiyonu ve aktarılması.
2. Hücre içinde büyüme ve virüs parçacıklarının beslenmesi: Bu dönemde bakteriyel hücrenin çoğalması önlenmekte ve bakteri hücreleri yavaş yavaş şişmektedir. Bakteri hücresinde faj parçacıklarının yapısını oluşturan protein ve nükleik asit sentezlenmeye başlar.
3. Bakterinin erimesi ve yeni oluşan bakteriyofaj parçacıklarının bakteri hücresinden ayrılması: Bakteri hücresinde çoğalan fajlar bakteri hücresini öldürerek bakteri hücre çeperini parçalayıp serbest kalır.
6.1. Faj-konukçu bakteri ilişkisi
Bakteriyofajla konukçu bakteri arasında iki türlü ilişki gözlenir.
6.1.1. Litik ilişki: Litik ilişkide tipik olarak bakteriyofaj bakteri hücresine girerek çoğalır ve bakteri hücresini eriterek tekrar ortama salınır. Beş gelişim dönemi vardır;
a) Fajın bakteriye absorbe olması
b) Bakteri hücresine giriş
c) Fajın bakteri hücresinde gelişmesi
d) Bakteri hücresinde olgunlaşması
e) Bakteri hücresinin erimesi ve yeni oluşan fajların serbest kalması
6.1.2. Lizojenik ilişki: Bazı fajlar infekte ettikleri bakterileri eritmezler. Bu tip fajlar bakteri hücresiyle lizojeni denen ortak bir yaşam sürdürürler. Böyle ilişkide bakterinin hayatsal faaliyetleri etkilenmez. Faj DNA’sı bakteri DNA’sı ile aynı zamanda çoğalır ve sonuçta yeni bakteri kuşakları oluşturulur. Bu tip bakterilere “lizojenik bakteri”, bu bakterinin taşıdığı fajlarada “profaj” denir.
7. FİTOPATOJEN BAKTERİLERİN BİTKİYE GİRİŞ YOLLARI
Bakteriler bitkilere aktif olarak kendi çabalarıyla giremezler. Bitkiye girişte bakteri türü, bitkinin konumu, taşıdığı özellikler ve çevre koşulları çok önemli unsurlardır. Yapılan çalışmalar sonucunda belli başlı bakteri türleri ile bitkiye giriş yolları Tablo 3 de verilmiştir. Bitkiye giriş 2 ana grup altında gerçekleşir;
1. Yaralardan pasif olarak gerçekleşmektedir.
2. Stoma, lentisel, hidatod, çiçekler ve nektar deliği gibi Doğal açıklıklar yolu ile aktif olarak
Yaprak yüzeyinin ıslaklığı, birim alandaki stoma sayısı, stomaların açıklık süresi ve bitkinin yaşı gibi faktörler bakterinin doku içerisine girişinde önemlidir. Çiçeklerden dokuya giriş dişicik tepesi veya çiçek tablası (örnek, Erwinia amylovora) içinden olur. Ayrıca çanak yapraklardaki stomalardan da giriş olabilmektedir. Bitki gövdeleri ve patates yumrularındaki genç lentiseller yumuşak çürüklük hastalığı etmenleri (örnek, Erwinia caratovora) girişi için önemli açıklıklardır. İletim demeti hastalıklarında (örnek, Clavibacter michiganensis) ise giriş hidatodlardan olmaktadır (Şekil 15).
Tablo 3. Bakteriyel etmenlerin bitkiye giriş yolları
Bakteri Yaralar Doğal Açıklıklar
Yaprak leke hastalıkları
Pseudomonas syringae pv.
phaseolıcola - +s
tabaci - +s
pisi +i +s
Xanthomonas campestris pv.
malvacearum - +s
oryzae - +s.h
translucens +c +s
vesicaturia - +s
Çürüklükler ve geriye ölümler
Pseudomonas syringae pv.
syringae +c +s
Erwinia amylovora + +n
Solgunluk hastalıkları
Pseudomonas solanacearum + -
Xanthomonas campestris pv.
campestris + +h.s
Clavibacter michiganensis subsp.
michiganensis + -
sepedonicum + -
Curtobacterium + -
flaccumfaciens +i
Xylem ve phloem kökenli etmenler
Yumuşak çürüklük hastalıkları
Erwinia caratovora “group” + +1
Pseudomonas marginaris + -
Tümör hastalıkları
Agrobacterium tumefaciens + -
i. böcek yaraları ; c. soğuk zararı ; h.hidatotlar ; n.nektarlar ; s.stomalar ; l Lentiseller
1. Yaralardan Giriş
Yaralar bitkinin toprak üstü veya toprak altı bölümlerinde bulunur ve bakteriler buralardan bitkiye giriş yapar. Bu iki sebebin yanında hayvanlar, fiziksel çevre ile ilgili faktörler veya kültürel uygulamalar sırasında oluşan yaralanmalarda girişi etkiler. Birinci durumda hayvanlar patojenler için vektör olabilirler. Gözle görülür geçiş yaraların son kısımlarından gerçekleşir. Cüce ağustos böceği ile ksilem ve floemde prokaryotların sınırlı yayılması, internal bölgede çoğalan patojenin direk yayılmasına iyi bir örnektir. Patojenik bakterilerin bitkiye girişinde, birtakım faktörler etkili olabilir. Bu faktörler rüzgar, sert fırtınalar, soğuk zararıdır.
2. Don Hasarı
Don hasarı, ılıman bölgelerde hem dokular içerisinde hem de bitki yüzeyinde etkili olarak, bakteriyel enfeksiyonda temel bir etken haline gelir.
İç donmanın potansiyel önemi Agrobacterium tumefaciens tarafından asma enfeksiyonu üzerindeki etkisi ile tanımlanır. Bu, bilhassa ilkbahar donlarında, odunsu doku damarlarındaki suyun, donması sonucu damar desteleri koptuğunda ve bunları çevreleyen çok sayıda parenkima hücreleri yaralandığında ciddi boyutta olur. Bakteri hücreleri, yılın o zamanında ortaya çıkan güçlü kök baskısı nedeniyle yaralanma bölgelerine (ve potansiyel enfeksiyon), odunsu dokular içerisinde sonradan büyük gruplar halinde taşınır.
Don yaralanmaları, özellikle bakteriyel patojenlerin, buz kristalleşmesi (INA+ bakteri) bölgesi olarak etkili oldukları bitki yüzeyine, bakteri girişinde de önemlidir. Bu durum, epifitik, INA+ bakteri varlığında donma şartları altında yüksek hastalık oranı (veya yüksek hastalık şiddeti) ile belirtilmiş ve Xanthomonas campestris pv.translucens’in (Azad ve Schaad,1988) neden olduğu,buğday karapası dahil birtakım yaprak hastalıkları olarak ortaya çıkmıştır. Buğday yaprağı yüzeyinden izole edilmiş bu bakteri bağları olumlu buz kristalleşmesi faaliyeti göstermiş ve INA+ bakteri serpilen, buğday bitkileri, kontrol bitkilerine göre don hasarına daha fazla dayanmışlardır. Saha gözlemleri de, hastalık yaralarının, dona maruz kalmamış bitkilerden ziyade, dona maruz kalanlarda daha hızlı geliştiklerini ve hem don hasarı hem de hastalık şiddetinin, don dönemi esnasında yaprak yüzeylerinde var olan patojenik INA+ bakterisi sayısı ile doğrudan ilgili olduğunu göstermiştir. Don hasarının karapas hastalığının gelişiminde etkili olmamasına rağmen, yukardaki deney ve saha gözlemleri don hasarının önemli bir yardımcı faktör olduğunu ortaya koyar. Bu, daha sonra, bahar buğdayında ve yüksek rakımlı yerlerde yetişen ürünlerde hastalık oranının artması ile desteklenmiştir. Buz oluşumu da, Pseudomonas syringae pv.syringae’nin sebep olduğu armut çiçeği çıkması gibi yapraksı hastalık olmayan bazı hastalıklarda önemlidir. Whitesides ve Spots’un (1991) INA+ bakteri kullanarak yaptığı deneysel çalışmalar, aşılamanın yer aldığı çevre sıcaklığını azaltma çalışmasının, donma sırasında enfeksiyonda bir artışla neticelendiğini ortaya koymuştur. Bu durum, ekzotermik bir ısı oluşumu ve buz oluşumunun geçiş noktasındaki küçük bir ısı yükselişi ile belirtilmiştir.
INA+ patojenik bakterinin don yaralanmalarını ve hastalık oluşumunu artırıcı direk etkisi göz önünde bulundurularak, hastalık tespitinde bakteri popülasyonunu görüntülemek için yapılan buz kristalleşmesi testlerinin kullanımı bilhassa uygun gibi görünmektedir. Bununla paralel olarak, Hirano ve arkadaşları (1987), hastalık tespiti için fasülye yapraklarında INA+ Pseudomonas syringae pv.syringae popülasyonlarını belirlemek için yapılan tüp nucleation (çekirdek) testini başarılı bir şekilde kullanmışlardır. Aynı zamanda bu testi, Pseudomonas syringae pv.coronafaciens’in neden olduğu yulaflardaki ışık küfü (mantarı) oranını tahmin etmek içinde kullanmışlardır.
3. Doğal açıklıklardan giriş
Stoma (ağızdan), hidatotlar, lentiseller, nektar ve enter’in (çiçeklerde ercik baş) yarılıp açılan bölgeleri gibi doğal açıklıklardan patojenik bakteri girişi, normal şartlar altında bakteriler, epidermise (bitki kabuğunun dış zarı) (epidermin dış tabakası ile) doğrudan geçemedikleri için bir çok bitki hastalığının başlangıcında önemlidir. Bazı durumlarda (örnek stoma, lentisel), giriş yolu, birçok değişik patojen tipi tarafından geniş ölçüde kullanılırken, diğerlerinde (örnek: hidatod enfeksiyonu, çiçek yüzeyleri) daha özeldir ve belirli bakteriler ile sınırlıdır.
3.1. Stoma
Stomaların genellikle, patojenlerin yaprak yüzeyinin normal sakinleri olduğu ve muhtemelen yağmur damlacıkları yoluyla veya kendi hareketleri ile girdikleri yaprak hastalıklarının indüksiyonunda özellikle önemli oldukları düşünülür.
Yaprak beneklenmesine yol açan, Xanthomonas campestris pv. vesicatoria’nın neden olduğu domates enfeksiyonu, bunun ortaya çıkabileceği iyi bir örnek teşkil eder. Stomal girişin potansiyel önemi, hastalık oluşumu ile stomal açılma, yaprak yüzeyindeki stoma sıklığı ve düzeni gibi stomal faktörlerin dağılımı arsındaki ilişkiyi inceleyerek araştırılabilir. Bu faktörlerin bazılarının normal şartlar altında zor tesbitine rağmen, labaratuarda kontrollü bir şekilde yüksek basınçlı püskürtme inokulasyon yöntemi ile deneysel olarak araştırılabilir. Bu yaklaşımı kullanarak, Ramos ve Volin (1987), domatesteki patojen girişinin ve hastalık oluşumunun doğrudan şunlarla ilgili olduğunu ispatlayabilmişlerdir:
1. Stomaların açılma. Azaltılmış enfeksiyonla sonuçlanan, fizyolojik (bitkileri karanlıkta 4 saat aşılamadan önce) veya kimyasal stomal kapanma uygulanmıştır.
2. Stomaların sıklık. Farklı Lycopersicon türleri, melezler ve üreyen cinslerin stomal sıklıkta geniş bir çeşitlilikle birlikte serpilme enfeksiyonuna dayanıklılıklarında nispeten değiştikleri görülmüştür.
3.2. Lentiseller
Lentiseller, peridermin gelişimi sırasında stomadan türetilir. Odunsu gövdeler ve bazı yer altı organlara bakteriyel girişin önemli bir bölgesini temsil ederler. Mesela, patateste, bunlar Erwinia caratovora oluşumu ve ıslak, oksijensiz şartlarda patojen enfeksiyonu için temel bölgelerdir. (Perombelon & Lowe,1975). Bu durumlarda, su, lentisellerin açılmasına neden olarak emilir ve oksijen eksikliği, korteksin içine lentisellerden sürekli bir sulu safha başlatan parenkima hücrelerinden hücresel sıvıların bırakılmasına yol açar. Kök yüzeyindeki lentisellerde bulunan bakteriler, daha sonra yumuşak kök gelişimi ile patatesin içine doğru göç edebilirler.
Toprak çevresinde, genellikle lentiseller gibi doğal açılmalar ve gelişmiş çatlakla, (yan köklerin ortaya çıkması ile meydana gelen) Xanthomonas campestris pv.oryzeae (Bakteriyel pirinç mantarına sebep olan) gibi rizosfer (kök) patojenleri için enfeksiyonların önemli yerleridir.
3.3. Hidatodlar
Konukçu bitkilerin hidatodlar yoluyla işgali, damar demetlerinin doğrudan enfeksiyonuna neden olur ve patojenin odunsu dokuya göç edebilmesinde özellikle etkili olur. Bu giriş için ve Erwinia amylovora’nın tam etkili yayılması için bir yoldur. Aynı zamanda bakteriyel küflenme ve öncelikli damar patojeninin kararsız etkeni olan Xanthomonas campestris pv.oryzae’nın (Guo&Leach,1989) neden olduğu pirinç enfeksiyonunda da önemlidir. Pirinçte, 10-15 adet hidatod her yaprağın ucuna yakın bir yerde bulunur ve her bir hidatodun 10-20 adet su gözeneği vardır (Şekil 15). Bu su gözenekleri, filogenetik olarak türetilen yaprak stomasından 2-4 kat daha büyüktür. Bakteri su gözeneğine girdiğinde, parenkima dokusunda (epithem) çoğalır ve sonradan damar geçişi ile odunsu doku kanallarını işgal eder.
Şekil 15. Hidadotlardan bakteri hücrelerinin giriş şekli
3.4. Çiçek Enfeksiyonu, Bakteri girişinin özel yolları
Çiçekler, epifitik gelişim ve dal yanığı (Pseudomanos syringae pv.syringae) ve rosaceae (gülgillerden) yanığı (Erwinia amylovora) gibi belirli özel hastalıklardaki enfeksiyon için kısa süreli bir yer sunar.
Şekil 15. Erwinia amylovora’nın sebep olduğu alıç çiçeği enfeksiyonu. Diagram çiçeği yarım bölümde göstermekte ve bakteri üremesinin potansiyel yerlerini, yayılmayı ve dokuya nüfuz etmeyi tanımlamaktadır.
8. FİTOPATOJEN BAKTERİLERİN OLUŞTURDUĞU TİPİK HASTALIK BELİRTİLERİ
Herhangi bir şekilde bitki dokusuna giren bakteriler bitkilerde genellikle altı farklı belirtiye neden olurlar (Şekil 16).
Şekil 16. Farklı bakteri türleri tarafından bitkilerde oluşturulan belli başlı hastalık belirtileri
I. Yaprak leke hastalıkları: P. s. pv. phaseolicola, P. s. pv. tabaci, P. s. pv. lachrymans, P. s. pv. pisi, P. s. pv. glycinia, X. c. pv. phaseolicola, X. c. pv. malvacearum, X. c. pv. vesicatoria gibi bakteriler bitkilerde yaprak lekelerine neden olmaktadır. Bu tip hastalık etmenleri belirtilerini genellikle yapraklar üzerinde oluştururlar. İlk belirtiler ıslaklık şeklinde olup zamanla bu ıslak alanlar kuruyarak nekrotik bir hal alır (Şekil 17).
Şekil 17. Yaprak yanıklık ve lekelere sebep olan bakterilerin oluşturduğu belirtiler
II. Kanser ve geriye ölüm hastalıkları: P. s. pv. syringae ve E. amylovora. Her iki etmende belirtilerini sürgün, dal, çiçek ve meyve üzerinde oluşturur (Şekil 18). Hastalık sonucu yaprak sürgün ve dallarda ateşe tutulmuş gibi yanıklıklar ve kurumalar görülür.
Şekil 18. Kanser ve geriye ölüm hastalıklarına sebep olan bakterilerin bitkiye girişi ve oluşturduğu belirtiler
III. Solgunluk hastalıkları: Pseudomonas solanacearum, X. c. pv. campestris, E. trachephila, Corynobacterium sepedonicum, C. michiganense subs. michiganense. Hastalık etmeni bakteriler iletim demetlerinde gelişmesi sonucu bitkilerde solgunluk ve kurumalar görülür (Şekil 19).
Şekil 19. Solgunluk hastalıklarına sebep olan bakterilerin iletim demetlerinde çoğalmaları ve
sonuçta bitkide oluşturduğu solgunluk belirtileri.
IV. Yumuşak çürüklükler: Erwinia caratovora, Pseudomonas marginalis, E. caratovora pv. atroseptica. Bu etmenler daha çok bitkilerin yumru ve meyveleri üzerinde belirtiler oluştururlar (Şekil 20). Salgıladıkları hücre duvarını yıkan enzimler sayesinde dokuların yumuşayıp çürümesine neden olurlar. Daha çok yaralanmış dokulardan, böcek deliklerinden, veya bizzat böcekle konukçulara giriş yaparlar. Daha çok tohum ve toprak kökenli etmenlerdir
Şekil 20. Yumuşak çürüklük hastalıklarına sebep olan bakterilerin bitki dokusuna girişi, çoğalmaları ve sonuçta bitkide oluşturduğu yumuşak çürüklük belirtileri
V. Tümör hastalıkları: Agrobacterium tumefaciens, A. rhizogenesis. P. s. pv. savastonia. Bu tür hastalık etmenleri daha çok kök, kök boğazı, gövde ve yan dallarda belirti oluştururlar. Bu bakterilerin salgılamış oldukları hormonlar ile bitkilerde aşırı hücre bölünmelerine bunun sonucunda da farklılaşmış (ur, gal) yapılara neden olurlar (Şekil 21). Bu etmenlerden A. tumefaciens genelde kök ve kök boğazında. P. s. pv. savastonia dallar üzerinde urlara sebep olurken, A. rhizogenesis saçak köklülüğe neden olur. Diğer bir tür olan Agrobacterium vitis ise bağlarda kök ve kökboğazında oluşturduğu urların yanında dallarda da urlara neden olur.
Şekil 21. Kanser ve ur hastalıklarına sebep olan bakterilerin bitki dokusuna girişi, çoğalmaları ve sonuçta bitkide oluşturduğu ur ve gal belirtileri
VI. Uyuz hastalığı: Streptomyces scabies. Genelde yumrulu bitkilerde üzeri çatlak nekrotik lekelere neden olur. Hastalık etmeni toprakta saprofit olarak yaşar, sporlara benzeyen hücreler fungus sporu gibi çimlenerek yara ve lentisel dokulardan yumrulara geçer ve burada tipik hastalık belirtilerini oluşturur (Şekil 22).
Şekil 22. Uyuz hastalıklarına sebep olan bakterilerin bitki dokusuna girişi, çoğalmaları ve sonuçta bitkide oluşturduğu uyuz belirtileri
9. BAKTERİYEL HASTALIK ETMENLERİNİN HASTALIK OLUŞTURMADA KULLANDIĞI PATOJENİSİTE (=VİRÜLENSLİK) FAKTÖRLERİ
Bakteriyel etmenlerde patojenisite (=virülenslik) deyimi hastalık oluşturabilme kabiliyetinde olan etmenin bu hastalığı oluştururken kullandığı kimyasal faktörler olarak tarif edilir. Farklı hastalık gruplarını (solgunluk, yaprak lekesi, yumuşak çürüklük ve kanser/ur) oluşturan bakteriyel hastalık etmenleri konukçu bitkilerinde bu tip belirtileri oluşturmada farklı patojenisite faktörleri kullanırlar. Bunlar:
1. Toksinler: Genellikle yaprak leke, sararma ve hale oluşturan bakteri türlerinin kullandığı patojenite faktörleridir. Örneğin domates bakteriyel benek hastalık etmeni P.s. pv. tomato coronatine isimli, P.s. pv. tabaci tabtoksin isimli, P.s. pv. phaseolicola phaseolitoksin isimli toksinler sayesinde yapraklarda benek, leke ve hale (sarı renk açılımı) oluşumuna neden olan toksinlerdir.
2. Ekstraselüler polisakkaritler (EPS): Birçok hastalık etmeninin hücreler arasında çoğalırken oluşturduğu mukoid yapıda bileşikler olup, bakteri hücresini gerek olumsuz çevre koşullarından (sıcak, soğuk) gerekse bitkinin tepki olarak salgıladığı antibakteriyal bileşiklerden (fitoaleksin, enzim) korur. Ayrıca EPS bakteri hücresinin hücre duvarına temasını keserek hücrenin patojeni tanımasını engeller. EPS ayrıca hücre içindeki su ve besin maddesini hücrelerarası boşluğa sünger gibi çekerek bakteri hücresinin besine ulaşmasını sağlayarak bölünüp çoğalmasına neden olur. Ayrıca EPS bakteri hücresinin oluşturduğu toksin ve enzimlerin daha uzak noktalara taşınmasında da rol oynar.
3. Enzimler: Dahaçok yumuşak çürüklük etmenleri tarafından salgılanan bu bileşikler sayesinde bitki hücre duvarı yıkılarak hücre içinde bulunan besin maddelerin bakteri bünyesine alınarak bakterinin çoğalmasına neden olur. Bu enzimlerin başında pektinaz, hemilaz, selülaz gibi enzimler en fazla kullanılan patojen enzimleridir.
4. Hormanlar: Daha cok bakteriyel kanser ve urlar oluşturan bakteriler tarafından salgılanır. Örneğin Agrobacterium tumafaciens, P.s. pv. savastanoi bitki hücrelerine gerek kendi üreterek gerekse bitki hücresine sentezleterek bitkilerin hücrelerinin aşırı bölünmesine dolayısıyla ur ve gal oluşumuna neden olur. Bu hormonların başında IAA, GA, Auxin gibi hormonlar örnek olarak verilebilir.
10. BAKTERİLERİN BİTKİYE BULAŞMA YOLLAR
Bakteriler bitkiye 5 farklı yol ile bulaşır.
10.1. Tohum ile bulaşma: En önemli bulaşma yollarından biridir. Tohum ile bulaşan önemli patojenler arasında domates bakteriyel solgunluğu (P. s. pv. michiganense), domates bakteriyel benek hastalığı (P. s. pv.tomato), domates bakteriyel leke (X. c. pv. vesicatoria), fasulye hale yanıklığı (P. s. pv.phaseolicola), bezelyede yanıklık (P. s. pv. pisi) ve mısır bakteriyel solgunluğu (E. stewartii) örnek olarak verilebilir.
10.2. Hastalıklı fide ve fidan ile bulaşma: Fitopatojen bakterilerin çoğu toprak kaynaklıdır. Bulaşık toprak üzerinde yetiştirilen fide veya fidanların başka bölgelere taşınması ile hastalık yayılmaktadır. Örneğin A. tumefaciens bulaşık fidanlar ile geniş alanlara taşınabilmektedir
10.3. Böcekler ve hayvanlarla taşınma: Fitopatojen bakterilerin çoğu nemli ortamlarda eksudat denen bir sızıntı oluştururlar. Bu sızıntı içerisindeki bakteriler böcek ve hayvanlar ile bir bitkiden diğerine taşınırlar (Tablo 3). Vektörler; patojen alımı, patojenin hayatta kalması, konukçu bitki üzerine aşılama ve yaralardan bakteri girişi ve saldırısı için yapılan hazırlıkları içeren bir çok özel yöntemle hastalığın taşınması aşamasında bulunurlar. Bütün bu faktörler belirli bir hastalık için önemli olabilir. Örneğin; Erwinia amylovora baharın başlarında eksudat üreten ”kanser” (enfeksiyonlu ağaçların dalları ve gövdeleri) lerde kışı geçirir. Aphidler ve Hemipthera’yı içeren çeşitli böcekler bakteriyi çiçeklere aktarır ve saldırır, bu enfeksiyonda ikincil inokulma yol açar. Çiçekler bahar aylarındaki inokulum artışının temel sahasını ve enfeksiyon alanını temsil ederler. Çiçekten çiçeğe aktarma çoğunlukla arılar tarafından yapılır. Arılar bakteriyi stigma üzerindeki ana epifitik nüfusundan, diğer bahar çiçeklerinin nektarına (enfeksiyonun ana alanı) hemde antherlerine taşırlar (Şekil 4). Enfeksiyonlu çiçekler çiçeğin içinden saldırma yoluyla yada çiçeklerden sürgünlere ikincil böcek aktarımıyla, sürgün enfeksiyonuna yol açarlar. Sürgün enfeksiyonu, pislikle beslenen böcekler tarafından zarar gören doku yoluyla da – Lygus lineolaris böceği veya Aphis pomi gibi bitkisel enfeksiyona katkıda bulunur. Erwinia amylovora’nın böcekle taşıması, bakterinin birkaç gün hayatta kalmayı başarabileceği vektör yüzeyine yapışmasıyla ortaya çıkar.
Tablo 4. Taşıyıcı böceklerin bazı bakteriyel hastalıkların yayılmasındaki rolü
Etmen Hastalık Vektör böcek Böcek/Bitki ilişkisi Böcek/Patojen ilişkisi
A. spesifik olmayan taşınma
Pseudomonas syringae pv. phaseliocola Fasulye hale yanıklığı Thrips (Heliothrips femoralis) Sera zararlıları Rasgele ilişki
Clavibacter michiganensis subsp.sepedonicum. Patates halka çürüklüğü Çekirge (Melonoplus) Hastalıklı bitkilerden beslenir. Rasgele ilişki
Erwinia amylovora Ateş yanıklığı Birçok böcek (Lygus lineolaris) Phyllosphere fauna üyeleri Rasgele ilişki
B. spesifik taşınma
1. Bitki-vektör spesifik
Xanthomanas juglandis Ceviz yanıklığı Ceviz ağacı kenesi (Eriophyes tristriatus) Obligat parazit Rasgele ilişki
Erwinia amylovora Ateş yanıklığı Arı (Apis mellifera) Bir türün çiçekleri arasında Rasgele ilişki
2. Patojen-vektör spesifik
Pseudomonas melophthora Elma bakteriyel çürüklüğü Elma sineği (Rhagoletis pomonella) Yumurta bırakması ve larva yiyecek kaynağı Özel taşıma
Erwinia tracheiphila Kabakgil bakteriyel solgunluğu Salatalık sineği (Diabrotica sp.) Kabakgillerle sınırlı değil Sindirim sisteminde yerleşen
(kışlama)
Erwinia stewarti Mısırda bakteriyel solgunluk Mısır Böceği (Chaetocneme sp.) Tahıllar üzerinde beslenme Sindirim sisteminde yerleşen
(kışlama)
Erwinia carotovora Patates yumuşak çürüklüğü Mısır tohumu kurdu (Hylemyia clicrura ) Hayat zinciri patatesi içerir. Sindirim sisteminde yerleşen
(kışlama)
Pesudomonas savastanoi Zeytin dal kanseri Zeytin sineği (Dacus Oleae) Larva zararı Sindirim sisteminde yerleşen
10.4. Rüzgar, yağmur ve sulama suyuyla taşınma: Bu faktörler gerek hastalık etmeninin bir yerden başka bir yere taşınmasında, gerekse bitkiler üzerine açtıkları yaralar ile bakterilerin girişine katkıda bulunurlar. Sulama suyu özellikle toprak kökenli bakterilerin yayılmasında önemlidir.
10.5. Alet ve ekipman ile taşınma: Bazı bakteriyel hastalıklar budama makası, aşı bıçağı gibi aletler üzerinde bir yerden başka bir yere taşınabilmektedir. E. amylovora aşı bıçağı üzerinde 100 gün canlı kalabilmektedir.
11. BAKTERİYEL HASTALIKLARLA MÜCADELE YOLLARI
Kültür bitkilerinin ekim alanlarını kısıtlayarak, verim ve kalitesini etkilemede sıcaklık, yağış, toprak yapısı gibi abiyotik ile viral, bakteriyel ve fungal hastalık etmenleri gibi biyotik faktörler önemli bir yer tutarlar. Xanthomonas, Pseudomonas, Clavibacter, Agrobacterium, Erwinia, Streptomyces gibi önemli bakteriyel cinslere dahil olan çeşitli hastalık etmenleri birçok sebze, meyve, tarla ürünleri gibi bitkilerde önemli kayıplara neden olurlar (Smith ve ark., 1988).
Dünyada bitki üretimini kısıtlayan biyotik faktörlerden olan bakteriyel hastalık etmenleriyle mücadele genellikle 4 ana kategoride yapılır:
1- KİMYASAL MÜCADELE
2-ALTERNATİF MÜCADELE
A-Biyolojik Mücadele
B-Dayanıklılığın Teşviki
C-Bitkisel Kökenli Preparatların Kullanımı
3-DAYANIKLI ÇEŞİT ISLAHI
4-SANİTASYON İŞLEMLERİ
Bitki bakteriyel hasatlık etmenleri ile mücadelede yukarda gösterilen dört farklı yöntemlerden biriyle veya bu mücadele yollarının birlikte kullanılmasıyla başarılı sonuçlar alınabilir.
1- KİMYASAL MÜCADELE
Bakteriyel hastalık etmenleriyle kimyasal mücadelede kullanılan bileşikler 2 ana sınıfa ayrılır;
A)Bakterisitler (Sentetik organik ve inorganik bileşikler)
B)Antibiyotikler (Doğal mikroorganizmalardan elde edilen ürünler)
A) Bakterisitler
Bakterilere karşı kullanılan bakterisitler 3 ana kategoriye ayrılır;
a.Sentetik Bakterisitler
b.İnorganik Bileşikler
c.Toprakta Nitrifikasyon Engelleyiciler
Günümüzde kullanılan bakterisitler Çizelge 1’de kimyasal yapılarına ve etkili olduğu fitopatojen bakterilere göre verilmiştir (Sekizawa & Wakabayashi,1990). Kullanılan bu bakterisitler ya tohum uygulaması (Ör: bronopol pamuk tohumlarına toz formülasyonda uygulanır.) ya da genel şekilde (yaprak yüzeyine püskürtme veya sulama suyuna) uygulanır. Bu bakterisitlerin in vitro ve in vivo testlemeleri sonucunda, inorganik bakterisitler ile bronopol’ün gerek in vitro da gerek in vivo da oldukça kuvvetli etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Diğer bakterisitlerden phenazine mono-oxide’nin çok düşük, probenazole ve tecloftalam’ın ise hiç in vitro etkiye sahip olmadığı belirlenmiştir. İn vitro etkinliği bulunmayan bu bileşiklerin (probenazole ve tecloftalam) bitkiye doğrudan uygulandığında (in vivo) oldukça etkili olduğu görülmüştür.
Bakterisitler antimikrobiyal etkinliğini değişik yollarla gösterirler. İnorganik bakterisitlerden doğrudan toksik etkiye sahip olan Cu+2 bakteri ölümlerine sebep olarak çoğalmalarını engeller. Cu+2 uygulanmış bakteri hücrelerinde yapılan X-ray mikroanaliz yöntemleri sonucunda hücre yüzeyinde toksik etkinin oluştuğu, bakteri hücresinden dışarıya K+ iyonu çıkar iken bakteri hücresi içerisine Ca+2 ve Cu+2 iyonlarının giriş yaptığı belirlenmiştir (Hodson ve Sigee 1991). İn vitro da etkili olmayan bakterisitlerin muhtemelen uygulandığı bitkinin biyokimyasal metabolizmasını değiştirerek bakteri için uygun olmayan bir ortam yaratmak suretiyle bakteri gelişimini engellediği düşünülmektedir. Örneğin probenazole’nin konukçu bitki patojen taşınmasını olumsuz yönde değiştirerek hassas bitkiyi dayanıklı bitki haline çevirdiği bildirilmiştir (Sekizawa ve Wakabayashi,1990).
Çizelge 5. Günümüzde kullanılan bakterisitler
Bakterisitler Kontrol ettiği hastalık ve etmeni Kullanım Şekli
Organik bakterisitler
Bronopol
Pamuk köşeli yaprak hastalığı (X.c.pv. malvacearum)
Toz halinde tohum uygulaması
Phenazine mono-oxide Çeltik yaprak yanıklığı (X.c. pv. oryzae) Islanabilir toz
Propenazole X.c.pv.oryzae, P. glumae, P.s.pv.lachrymans, P.s.pv.oryzae Granüler
Tecloftalam Çeltik yaprak yanıklığı (X.c. pv. oryzae) Islanabilir toz
İnorganik bakterisitler
Bordo Bulamacı
Bakteriyel hastalık etmenlerin çoğuna karşı
Yaprağa püskürtme
CaSO4, Bakır chloride ve Kasugamycin Bakteriyel hastalık etmenlerin çoğuna karşı Yaprağa püskürtme
B) Antibiyotikler
Dünyada kullanılan antibiyotik sayısının sınırlı sayıda olması nedeniyle antibiyotiklerin fitopatojen bakterilere karşı kullanım oranı dünya genelinde oldukça sınırlıdır.
Antibiyotikler nasıl etkili olur- Etki Mekanizmaları:
1. Bakterilerin hücre duvarlarını oluşturmalarını engeller (Penicilin, Bacitracin, Vancomycin)
2. Bakterilerde bulunan ribosomların (30s, 50s) subunit’lere bağlanarak protein sentezini engellerler (Tetracyclines, Aminoglycosides, Chloramphenicol, Macrolides, Erythromycin, Clindamycin)
3. DNA sentezlenmesinde görev yapan bir enzimin (DNA gyrase) çalışmasını engelleyerek DNA sentezine engel olur (Quinolones)
4. DNA-bağımlı RNA polymerase enzimini engelleyerek bakteri hücrelerinde RNA sentezini engellerler. RNA lar bakteri hücresinde protein oluşturmakla görevli amino asitlerdir (Rifampicin)
Antibiyotikler genellikle aşağıda gösterildiği gibi iki amaca hitap edecek şekilde kullanılır;
1-Odunsu bitkilerin gövdesine mikoplazma benzeri organizmaları (MBO) kontrol altına almak için injekte edilerek kullanılır.
2-Bitki yüzeyine birçok yaprak patojenini kontrol altına almak için püskürtme şeklinde kullanılır.
Odunsu bitkilerde kullanılan antibiyotiklerden olan oxytetracycline-HCI bitkiye ya injeksiyon ile yada dokuya doğal difüzyon ile verilir. Bu bileşik hindistan cevizi lethal sarılık, şeftali X-hastalığı ve armut geriye ölüm gibi MBO hastalıklarına karşı etkilidir. Ağaçlar genellikle yılda bir kez hasattan sonra yaprak dökümü öncesindeki aralıkta ilaçlanır. Yaprak patojeni bakteriyal hastalıklarına karşı ise en fazla streptomycin sülfat kullanılır iken oxytetracycline ve kasugamycin gibi antibiyotiklerde kullanılmaktadır. Bu antibiyotiklerden streptomycin Erwinia amylovora’ya karşı ABD’de oldukça yaygın olarak kullanılmakla beraber bakteriyal etmenin bu bileşiğe karşı dayanıklılık geliştirmesi önemli bir sorun olarak ortaya çıkmıştır. Kullanılan antibiyotikte maksimum etkinin sağlanması için uygulamanın rüzgarsız ortamda, yüksek nemde yapılması, bileşiğin içerisine yayıcı yapıştırıcı bileşiklerin eklenmesi gerekir. Antibiyotiklerin bitki yüzeyinde oldukça kısa süre kalması nedeniyle (dokuya kolayca difüze olmaması ve yağmurlarla yıkanması) yetiştirme periyodu boyunca birden fazla uygulamanın yapılması gerekir.
Her ne kadar bakteriyel hastalık etmenleri ile mücadelede kimyasal mücadele önemli yeri tutsa da, son yıllarda çiftçilerin birim alanda hasatlıklara karşı yoğun ve yüksek dozlarda kimyasal ilaç kullanılması a) bu ilaçların etkinliğinin azalmasına, b) kullanıldığı patojenin ilaçlara karşı dayanıklılık geliştirmesine neden olmuştur. Böylece ilaç tüketimi gereksiz miktarda artarken, patojenin dayanıklılık göstermesi nedeni ile ilaçtan beklenen etkinliklerde de düşüşler gözlenmiştir. Kimyasal ilaçların bu olumsuz yönü yanı sıra, gelişen dünyada bilinçlenen tüketicilerin hazır gıda ürünlerinde ilaç kalıntılarına dikkat etmesi, organik tarım ürünlerine olan talepleri, c) ilaçların çevreye olan olumsuz etkiler nedeniyle bilim adamları son yıllarda hastalıkla mücadelede kimyasal mücadeleye alternatif olabilecek yeni mücadele yollarını araştırmaya başlamışlardır. Son yıllarda ilaçlı mücadeleye alternatif olabilecek mücadele yolları aşağıda özetlenmiştir.
2-ALTERNATİF MÜCADELE YÖNTEMLERİ
Bitki bakteriyel hastalık etmenleri ile alternatif mücadele yöntemleri 3 ana kategoride incelenebilir. Bunlar saprofit karakterli antagonist bakaterilerin kullanıldığı biyolojik mücadele; sentetik ve doğal kimyasallar kullanılarak bitkilerde dayanıklılığın teşvik edilmesi ve doğal olarak yetişen ve uçucu yağlara sahip olan bitkilerden elde edilen bitkisel kökenli preparatların kullanılması.
A. Biyolojik Mücadele
Hastalıklarla alternatif mücadele yollarından biri olan biyolojik mücadele, günümüzde oldukça rağbet görmekte olup, birçok bitki hastalık etmenine karşı çoğunlukla fungal kökenli biyolojik preparatlar geliştirilerek başarılı bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır (Paulitz ve Belanger, 2001). Biyolojik preparat geliştirmenin en önemli adımlarından biri antagonistik potansiyele sahip mikroorganizmaların doğadan izolasyonu ve bunların patojen gelişimi üzerine olan etkinliğinin araştırılmasıdır. Bitki kök bölgesi (rizosfer) besin açışından zengin olması nedeniyle antagonistik potansiyele sahip fungal ve bakteriyel kökenli birçok mikroorganizmaya konukçuluk etmektedir. Buralardan izole edilen bakteriler antagonist veya bitki gelişimini teşvik eden kökbakterileri (=rizobakteriler) (Plant Growth-Promoting Rhizobacteria, PGPRs) olarak da adlandırılır. Bunlardan özellikle floresan Pseudomonas ve Bacillus spp. dahil antagonist bakteri türleri, toprak ve yaprak kökenli birçok bitki patojeni hastalık etmenlerine karşı oldukça etkili olduğu yapılan in vivo ve in vitro çalışmalarda ortaya konulmuştur. Bu tip antagonist veya PGPR özellikteki bakteriler patojen gelişimini engellemede genellikle (i) antibiosis (antibiosis), (ii) siderofor (siderophore) üretimi, (iii) karbon kaynağı açısından besin rekabeti (nutrient competition) (iv) bitkide dayanıklılığın teşvik edilmesi (induced of systemic acquired resistance) gibi bir takım mekanizmalara sahip olduğu ve bu mekanizmaları kullanarak hastalık gelişimlerini engelledikleri bildirilmektedir.
B.Bitkilerde Dayanıklılığın Teşvik Edilmesi
Bitkilerde hastalıklara karşı dayanıklılık biyotik ve abiyotik faktörlerle teşvik edilebilir. Biyotik faktör olarak bitkilerin normal virülent bir patojenin zayıf veya avirülent ırkı ile muamele edilmesiyle teşvik edilebilir. Yapılan birçok çalışmada yaprak kökenli fungal etmenlerin ve bazı bitkilerin konukçusu olmayan zayıf virüs ırklarıyla muamele edilmesi sonucu tütün, hıyar, domates, soya fasulyesi, Arabidiopsis gibi birçok bitkinin fitopatojen bakteri ve fungal hastalık etmenlerine dayanıklılığını teşvik ettiği bildirilmiştir. Biyotik faktörlerle farklı bitkilerde teşvik edilen dayanıklılık hedef hastalık etmeni ve bitkilerde ortaya çıkan dayanıklılık mekanizması hakkında yapılan pek çok çalışmalar bulunmaktadır.
Bitkilerde dayanıklılık biyotik etkenlerin yanısıra birçok abiyotik etkenler tarafındanda teşvik edilir. Farklı konukçu-patojen ilişkilerinde dayanıklılığın teşvik edilmesinde en fazla kullanılan kimyasal uyarıcılar salisilik asit (SA), jasmonik asit (JA), dichloro izonicotinik asit (INA) gibi doğal organik bileşiklerin yanısıra propenazol (oryzemate), 2-2 dichloro-3,3-dimethycyclopropane carboxylic asit, DL-3-aminobutyric asit (BABA) ve acibenzolar-s-methyl (BTH veya ASM) gibi sentetik yapıda doğrudan antimikrobiyal özelliğe sahip olmayan bileşikler birçok konukçu bitkide fungal, bakteriyal, viral hastalık etmenlerine karşı dayanıklılığı teşvik ettiği bildirilmiştir.
C.Bitkisel Kökenli Preparatların Kullanımı
Doğada yaygın olarak yetişen ve aromatik bileşikler içeren birçok bitkilerden elde edilen uçucu yağ veya bitki ekstraklarının gıda, hayvan, insan ve bitki patojeni, fungal ve bakteriyal etmenlere karşı antimikrobiyal etkinliği yapılan çalışmalarla ortaya konulmuştur. Bu bitkilerden özellikle Laminaceae familyasına dahil kekik origanium, lavanta, biberiye gibi bitkilerin yanısıra sarımsak, soğan, karanfil, mersin, ökaliptus, defne, duvar sarmaşığı ve nane gibi bitkilerden elde edilen uçucu yağların ve bu bitkilerin ekstraktlarının birçok mikroorganizmaya karşı antimikrobiyal etkiye sahip oldukları bildirilmiştir
3-DAYANIKLI ÇEŞİT ISLAHI
Bakteriyal hastalık etmenlerine karşı dayanıklı çeşit ıslahı bunların patojene karşı uzun süre etkili olması nedeniyle büyük bir öneme sahiptir. Bazı durumlarda dayanıklı çeşit ıslahı bakteriyal hastalıklarla mücadelede tek çözüm yolu olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle solgunluk hastalık etmenleriyle mücadelede dayanıklı çeşit ıslahı en etkili mücadele yolu olarak gösterilebilir. Hindistan’da domateste Pseudomonas solanecearum’a karşı dayanıklı domates çeşitlerinin kullanılması hastalıkla mücadelenin tek yolu olduğu bildirilmiştir. Ülke topraklarının bu hastalık etmeniyle aşırı düzeyde bulaşık olması nedeniyle dayanıklı çeşit ekilmeden üretim yapmanın mümkün olmadığı belirtilmiştir (Rao et al.,1975). Yine biberde Xanthomonas campestris pv. vesicatoria’ya karşı dayanıklı biber çeşitlerinin hastalığın engellenmesinde önemli rol oynadığı bildirilmiştir. Nitekim hastalık etmeniyle mücadelenin sıcak nemli bölgelerde kimyasal yöntemlerle kontrol altına alınması hastalık etmeninin bu ortamlarda hızla çoğalması nedeniyle imkansız hale gelmiş olduğu bildirilmiştir. Dayanıklı çeşit ıslahının başarısız olduğu sistemlerde bulunmaktadır. Nitekim patates yumuşak çürüklük etmeni (Erwinia carotovora)’ne karşı bugüne kadar dayanıklı patates çeşidi bulunamamıştır. Bunun dışında Japonya’da Erwinia amylovora’ya karşı birçok yabani armut çeşitleri belirlenerek bunların hastalık etmenine karşı dayanıklı olduğu ve bu çeşitlerden dayanıklılık genlerinin kültür çeşitlerine aktarılması çalışmaları yapılmaktadır. Yapılan çalışmalar sonucunda fasulyede hale yanıklığı etmeni Pseudomonas savastanoi pv. phaseolicola; pamukta Xanthomonas campestris pv. malvecearum; kirazda Pseudomonas syringae pv. mors-purunorum; solgunluk hastalık etmenleri Pseudomonas solanacearum ,Erwinia stewartii, Erwinia tracheiphila ve tümör hastalık etmeni Agrobacterium tumefaciens’e karşı belirli düzeyde dayanıklı bitki çeşitleri belirlenmiştir.
4-SANİTASYON İŞLEMLERİ
Sanitasyon işlemi genellikle hastalıklı bitki materyalin yetiştirme ortamından uzaklaştırılması, hastalıklı bitki materyallerinden herhangi bir şekilde çelik, tohum ve göz alınmaması şeklinde olur. Nitekim yapılan çalışmalarda %0.03 oranında bulaşık lahana tohumlarının ekilmesi durumunda tarla koşullarında X.c. pv. campestris hastalığının oldukça önemli düzeyde hastalık oluştururken, bu oranın %0.01 düzeyinde olduğunda hastalık çıkışının ve ürün kaybının daha az olduğu bildirilmiştir (Schaad, 1982). Yapılan çalışmalarda fasulye hale yanıklığı etmeni P.s.pv. phaseolicola ile %0.4 oranında bulaşık bir primer infeksiyondan %34 kapsül infeksiyonu ve %12.5 ürün zararı, %2.6 oranında bir primer infeksiyon kaynağı bulunduğunda ise % 62,5 kapsül infeksiyonu ve %43 ürün zararı oluştuğu rapor edilmiştir (Smith et al., 1986; Allen et al., 1998). Sanitasyon işlemlerine diğer bir örnekte hastalıksız bitki örneklerinden doku kültürü teknikleri ile yeni bitki materyallerinin üretilip kullanılması şeklinde olmaktadır. Özellikle meristem kültürü ile sağlıklı bitkilerden elde edilen yeni bitki materyalleri kullanılarak bu bitkilerden gerek tohum gerekse çelik elde edilerek üretimde kullanılması hastalığın engellenmesinde önemli rol oynadığı bildirilmiştir. Meristem kültürü özellikle patateslerde Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicum hastalığına karşı başaraılı olduğu bildirilmiştir (Dinesen et al., 1990).
Yine ürünler arasında uygulanan rotasyonlar bazı toprak kökenli bakteriyel hastalık etmenlerinden Pseudomonas solanacearum’a (patates bakteriyel solgunluk) karşı başarılı bir şekilde kullanılmaktadır. Bazı durumlarda suyun hastalık yayılması ve taşınmasında önemli olduğu bildirilmiştir. Bu kapsamda Syngonium bitkisinde hastalık yapan X. campestris pv. syngonii etmenine karşı yağmurlama sulamanın kesinlikle önerilmemesi gerektiğini bildirmişlerdir (Dickney ve Zumoff, 1987). Zeytinlerde dal kanseri etmeni benzer şekilde hastalıklı bitkilerden alınan çeliklerle veya hasat sırasında dallara sopalarla vurularak yapılan bahçelerde önemli düzeyde yayılma gösterdiği bildirilmiştir. Turunçgillerde sorun olan X.c. pv. citri hastalığı ile mücadelede sağlıklı bitkilere 40 m uzaklıkta bulunan tüm bulaşık bitkilerin ortamdan uzaklaştırılması gerektiği bildirilmiştir (Timmer et al., 1987).
Yine hastalıkla bulaşık hasat ekipmanları hastalığın yayılmasında önemli rol oynamaktadır. Bu nedenle paketleme ve depolarda hastalıkla bulaşık tüm alet ve ekipmanların sezon sonunda veya kullanım sırasında mutlak suretle dezenfekte edilmesi önerilmektedir. Bu yolla yayılan hastalığa örnek olarak bakteriyel halka çürüklüğü etmeni Clavibacter michiganense subsp. sepedonicum verilebilir (Secor et al., 1988). Bu aletlerin sterilizasyonlarında hipoklorid, iode, phenol, ethanol, chloroform, formalin ve bakırlı bileşikler başarılı bir şekilde kullanıldığı bildirilmektedir.
12. ÖNEMLİ BAKTERİYEL HASTALIKLAR
12.1.Yaprak leke hastalıkları
1. Domates bakteriyel benek hastalığı (P. s. pv. tomato)
2. Domates bakteriyel leke hastalığı ( X. c. pv. vesicatoria)
X. c. pv. vesicatoria hem domates hem de biberde hastalık oluşturmaktadır. Hastalık bitkinin toprak üstü aksamında yaprak, gövde ve genç bitkilerde meyve üzerinde tipik simptomlar oluşturmaktadır. Yapraklarda simptomlar başlangıçta küçük, şekilsiz, 4mm çapında, başlangıçta grimsi yağlı bir görünüşte olup daha sonra bu yapıların ortası siyah kenarları ise sarı bir hale ile çevrilir. İnfeksiyonun şiddetli olduğu durumlarda bu lekeler birleşir ve yaprağın şekli bozulur. Lekeler üst yüzeyden alta doğru basık bir halde oluşur. İnfeksiyon çiçeklerde görüldüğü zaman önemli zararlara ve çiçek dökümüne neden olur. Yeşil meyve üzerinde küçük yuvarlak ıslaklıklar şeklinde başlayan lekeler hafifçe kubbeleşerek siyahlaşır. Daha sonra bu lekelerin etrafı beyazımsı yeşil bir hale ile çevrilir. Bu lekeler zamanla kabuk bağlayarak yara halini alır. Bu lekeler sonraları sertleşir, içe doğru çöker ve kenarları düzensiz bir şekil alır.
P. s. pv. tomato’da diğer yaprak leke hastalıklarından farklı olarak yeşil meyveler üzerinde toplu iğne başı büyüklüğünde 2-3mm çapından daha küçük yaralar oluşturur. Bu yaralar genellikle bir arada olur ve etrafında açık sarımsı yeşil hale oluşur. Meyveler üzerinde küçük çukurlar oluşur ve şekil bozukluğu meydana gelir. Oluşan yaralar bazen meyvenin ¼’ünü kaplayabilir.
Her iki bakteride kışı tohum içinde, infekteli bitki artıklarında, toprakta, yabancı otlar ve diğer konukçularda geçirebilir. Etmen sağlıklı bitkiler yağmur damlaları ile, rüzgarla veya bitkilerin birbirine teması ile taşınabilmektedir. Patojenin bitkiye giriş yerleri stomalar ve yaralardır. Serin ve nemli havalarda hastalık şiddetini arttırır.
Mücadelesi
Kültürel Önlemler
1. Fideler şaşırtılırken kontrol edilmeli hastalıklı fideler kullanılmamalıdır.
2. Seralar iyi havalandırılmalı aşırı nem giderilmelidir.
3. İnfekteli bitkiler ortamdan uzaklaştırılmalı ve bu fidelerden tohum alınmamalıdır.
4. Temiz tohumluk kullanılmalıdır.
5. Sera içerisinde yabancı ot mücadelesi yapılmalıdır.
Kimyasal Mücadele
Bakır oksikorür %50 WP. (300-400gr/100lt), Mancozeb %20 + Bakır komleksi %21 veya Bakır hidroksit %50 (250gr/100lt) gibi preparatlardan biri ile ilaçlama yapılır.
3. Köşeli Yaprak Leke Hastalığı
1. Hıyar Köşeli Yaprak Leke Hastalığı (P.s. pv. lachrymans)
2. Pamuk Köşeli Yaprak Leke Hastalığı (X. c. pv. malvacearum)
P.s. pv. lachrymans yaprak, gövde ve meyve üzerinde simptom oluşturmaktadır. Etmenin konukçuları hıyar, kavun, karpuz ve diğer cucurbitacea’lardır. Yapraklarda siptomlar ilk dönemlerde şeffaf, düzensiz yağ lekeleri şeklindedir. Bu lekeler damarlar arsında oluşur ve köşelidir. Lekeler zamanla kuruyarak delinir ve yaprak üzerinde farklı büyüklüklerde şekilsiz delikler oluşur. Bakterinin infekteli meyvelerde oluşturduğu belirtiler ilk dönemlerde küçük ve yuvarlak lekeler şeklindedir. Zamanla bu lekelerin üzerinde bakteriyel eksudat oluşur ve bu eksudatlar kuruyarak lekelerin çatlamasına ve beyaz renkli doku bozukluklarına neden olur. Bu belirtiler üzerinde yumuşak çürüklük yapan funguslar ve bakteriler yerleşerek meyvenin çürümesine neden olurlar.
X. c. pv. malvacearum’da pamuk yapraklarında benzer şekilde köşeli lekelere neden olur. Genç tarak ve elmalarda da köşeli lekeler oluşturmaktadır.
Her iki bakteride kışı infekteli tohumlarda ve bitki artıklarında geçirirler. Hastalık infekteli tohumların çimlenmesiyle sistemik olarak yayılır veya hastalıklı bitki artıklarından yağmur damlacıkları ile taşınarak sağlıklı yapraklar üzerine konar ve yara veya stomalardan giriş yapar.
Mücadele
Diğer hastalık etmenlerine karşı uygulanan kültürel önlemler bu hastalığa karşıda uygulanmalıdır.
Kimyasal mücadele olarak ise %50’lik bakıroksiklorür, %50’lik bakır oksit veya %80’lik Mancozeb ile ilaçlama yapılır.
12.2. Bakteriyel Yanıklık Hastalığı
a. Fasulye Hale yanıklığı (P. s. pv. phaseolicola)
b. Fasulye Bakteriyel adi yaprak yanıklığı (X. c. pv. phaseoli)
Her iki etmende fasulyeler üzerinde benzer simptomlar oluştururlar. Hastalık öncelikle bitkinin alt yapraklarında yaprağın alt yüzeyinde küçük ıslaklıklar şeklinde başlar. Lekeler zamanla genişler ve nekrotik bir hal alır. Bakteri iletim dokularını geçerek bitki gövdesini de infekte edebilir. P. s. pv. phaseolicola’nın oluşturduğu ıslak lekelerin etrafında yeşilimsi sarı renkte bir hale oluşur.
Xanthomonas’ta ise farklı olarak oluşan bu hale daha dar olup oldukça parlak limon sarısı rengindedir. Xanthomonas’ta sarı renkli, Pseudomonas’ta ise krem veya kurşuni renkte eksudat oluşur. Gövde üzerinde her iki bakteri tarafından oluşturulan ıslaklıklar kahverengileşir ve zamanla buralar kabuk bağlar. Daha sonra bu kabuklar soyularak dökülür ve bakterinin oluşturduğu eksudat ortaya çıkar. Kapsül üzerinde küçük yağ lekeleri şeklinde başlayan simptomların zamanla ortası nekrotikleşir ve etmen tohum kapsül içerisine girerek tohumu çürütebilir. Etmen kışı tohumlarda ve infekteli bitki gövdesinde geçirir. Tohumdan geçen bakteri kotiledonları infekte ederek buradan yapraklara ve daha sonra iletim demetleri ile sistemik olarak bitkinin diğer kısımlarına yayılır.
Mücadele
Diğer bakteriyel hastalıklara karşı kullanılan kültürel ve kimyasal mücadele yöntemleri uygulanmalıdır.
Bakteriyel Solgunluk Hastalığı
Bakteriler tarafından bitkilerde oluşturulan solgunluk hastalıkları 4 farklı bakteri cinsi tarafından oluşturulur.
1.Clavibacter (Corynobacterium)
Clavibacter michiganensis subsp. insidiosum – Yonca
Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicum – Patateste halkalı çürüklük
Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis – Domates bakteriyel solgunluğu ve bakteriyel kanser.
Corynobacterium flaccumfaciense – Fasulye solgunluğu
2.Erwinia
E. tracheiphila – Kabakgillerde solgunluk
E. stewartii – Mısırda solgunluk
3. Pseudomonas
P. solanacearum – Patates, biber, patlıca ve muzda solgunluk.
P. caryophylii – Karanfil solgunluğu
4. Xanthomonas
X. c .pv. campestris – Lahana, brokoli, karnabahar solgunluğu.
Solgunluk etmenleri genellikle konukçu bitkinin iletim demetlerinden giriş yapar, buralarda çoğalır ve bitki tarafından alınan su ve besin maddeleri ile bitkinin diğer kısımlarına yayılır. İletim demetlerinde gelişmeleri sırasında oluşturdukları ekstraselüler polisakkaritler (EPS) ve salgıladıkları bazı toksinler ile iletim demetlerinin yapısını bozarak veya tıkayarak su ve besin maddelerinin taşınmasını engellerler ve bitkide genel bir durgunluk, solma ve sonuçta ölüm meydana gelir. Bu hastalık oluşturma mekanizmaları açısından Ceratocystis, Fusarium ve Verticillium gibi fungal etmenlere benzerlik gösterirler. Bununla birlikte fungal solgunluk etmenleri bitki ölünceye kadar iletim demetlerinde kalır iken bakteriyel etmenler bulunduğu yerdeki ksilem borularının hücre duvarını salgılamış oldukları enzimler ile eriterek buradan komşu parankima hücrelerine geçip çoğalır ve buralarda cep şeklinde çöküntülere ve sakız oluşumuna sebep olur.
|
|
|
| İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Soruları ve Çözümleri |
|
Yazar: ento54 - 02-07-2013, 11:37 PM - Forum: Sınav Soruları
- Yorum Yok
|
 |
İNKILÂP TÂRİHİ ve ATATÜRKÇÜLÜK DERSİ SORU ve ÇÖZÜMLERİ (*)
I. DÜNYA SAVAŞI, MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI – İŞGÂLLER CEMİYETLER
1-Yirminci yüzyılın başlarından itibaren, destekleme ve kalkındırma görünümü altında, Osmanlılar üzerindeki etkisini giderek arttıran devlet aşağıdakilerden hangisidir?
A) İngiltere B) Almanya C) İtalya D) Fransa E) Rusya
Çözüm: 19. yy ın sonlarına doğru, II.Abdülhamit ile Alman İmparatoru II.Wilhelm arasında başlayan kişisel dostluk, daha sonra Osmanlı-Alman dostluğuna dönüşmüştür. Almanya’dan teknik eleman ve subay getirilmiş, askerî eğitim için Almanya’ya subay gönderilmiştir. Osmanlı Devleti’ni I.Dünya Savaşı’na sokan Enver Paşa bu subaylardan biridir ve oradan Alman hayranı olarak dönmüştür. İngiltere’nin Osmanlı toprak bütünlüğünü garanti etmekten vazgeçmesi de Almanlara yanaşmamızda etkili olmuştur.
2-Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlıların Balkanlardaki varlığını 20. yy ın başlarına kadar sürdürmesini sağlayan etkenlerden biri değildir?
A) Düzenli ordunun olması
B) Âdil bir yönetim uygulaması
C) Halka inanç özgürlüğü vermesi
D) Millîyetçilik akımlarına karşı etkisiz kalması
E) Uluslar arası anlaşmazlıklardan yararlanması
Çözüm: Osmanlı Devleti’nin adaletli yönetimi, halka inanç özgürlüğü vermesi, devletin uzun süre yaşamasının ana sebebidir. 19. yy başlarından itibaren ise, toprakları üzerinde büyük devletlerin çıkar çatışmasından yararlanarak varlığını sürdürmüştür. Ancak, Fransız İhtilâli sonucu ortaya çıkan millîyetçilik akımları karşısında yetersiz kalarak, Balkanlardaki topraklarının büyük bölümünü yitirmiştir.
3-Osmanlı Devleti’nin I.Dünya Savaşı’na girmesi savaşın gidişi üzerinde nasıl bir etkide bulunmuştur?
A) Savaşı İttifak Devletlerinin lehine döndürmüştür
B) Savaşı geniş bir alana yaymıştır
C) ABD’nin savaşa girmesini hızlandırmıştır
D) İtalya’nın savaşa girme olasılığını arttırmıştır
E) Dünya güçler dengesini bozmuştur
Çözüm: Osmanlı Devleti, 20. yy a çöküş içinde girmesine rağmen, toprakları, Karadeniz’den Hint Okyanusu’na kadar uzanıyordu. Savaşa girmesiyle, bu toprakların tamamı savaş alanı hâline gelmiştir. Başlangıçta, bir Avrupa savaşı olarak sona ereceğine inanılan I.Dünya Savaşı, Asya ve Afrika’ya da yayılmıştır.
4-I.Dünya Savaşı’nın uzamasına aşağıdakilerden hangisinin sebep olduğu söylenebilir?
A) Kafkas Cephesi C) Çanakkale Cephesi E) Irak Cephesi
B) Kanal Cephesi D) Suriye – Filistin Cephesi
Çözüm: Tercihlerde verilenlerin hepsi Osmanlı toprakları üzerinde açılan cephelerdir. En kanlı olanı da Çanakkale Cephesi’dir. İtilâf Devletleri Çanakkale Cephesi’ni geçip İstanbul’u alabilselerdi, Alman ordularının doğusundan da bir cephe açılacaktı. Ayrıca, kıtlık çeken Rusya’ya denizden yardım gidecek, oradaki ihtilâlin çıkması ileri bir târihe kayabilecek, dolayısıyla savaş daha kısa sürede bitecekti.
5-M. Kemâl, Çanakkale Muharebesi’nde, ordu komutanından, savaş bölgesindeki bütün kuvvetlerin kendi emrine verilmesini, Sakarya Muharebesi’nde de TBMM’den, başkomutanlıkla birlikte Meclisin yetkilerini istemiştir.
Bu istekler, O’nun kişiliğinin hangi yönüne örnek gösterilebilir?
A) Açık sözlülüğüne C) Titizlik ve güç tutkusuna E) Tez canlılığına
B) İnandırma gücüne D) Kendine olan güvenine Cevap: D
6-Aşağıdakilerden hangisi Çanakkale Muharebesi’nin sonuçlarından biri değildir?
A) İtilâf Devletlerinin Ruslara gerekli askerî ve gıda yardımı yapamaması
B) I.Dünya Savaşı’nın uzaması
C) Yarım milyona yakın insanın ölmesi
D) İngiliz ve Fransız donanmalarının büyük kayıp vermesi
E) Rusya’nın I.Dünya Savaşı’ndan çekilmesi
Çözüm: ilk dört şık doğrudan, E şıkkı dolaylı sonucudur.
7-I.Dünya Savaşı’nda Arapların Türklere karşı İngilizlerle birlikte hareket etmesi, aşağıdaki görüşlerden hangisinin geçerliliğini yitirdiğini gösterir?
A) Halkçılık C) Devletçilik E) Milliyetçilik
B) Batıcılık D) Ümmetçilik Cevap: D
8-Aşağıdakilerden hangisi, I.Dünya Savaşı sonunda imzalanan antlaşmaların ortak özelliklerinden biri değildir?
(*) Yanında yıl olanlar KPSS’de çıkmış sorulardır.
A) Yeni devletler kurulmasını sağlama
B) Yeni siyasî rejimler ön görme
C) Askerî sınırlamalar getirme
D) Bazı devletlerin sınırlarını değiştirme
E) Ekonomik yükümlülükler içerme
Çözüm: İmzalanan antlaşmalarla, Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Almanya ve Çarlık Rusyası imparatorlukları yıkılmıştır. Yenilen devletlere, askerî sınırlamalar ve savaş tazminatı ödeme yükümlülüğü getirilmiştir. Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan’ın sınırları değişmiş, yeni devletler kurulmuştur. savaşın sonuçlarından hoşnut olmayan ülkelerde rejim değişiklikleri olmuştur. Bu rejimler totaliter olduğundan, gâlip devletlerin işine gelmemiştir. Rusya’da Komünizm, Almanya’da Nazizm ve İtalya’daki Faşizm rejimlerine karşı cephe almışlardır.
9-Mekke ve Medine’nin bulunduğu Hicaz Bölgesi’nin Osmanlı egemenliğinden çıkması, aşağıdaki savaşların hangisinin bir sonucudur?
A) Doksanüç Harbi D) Birinci Balkan Savaşı
B) Trablusgarp Savaşı E) Birinci Dünya Savaşı
C) İkinci Balkan Savaşı
Çözüm: Hicaz Bölgesi, Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi (1516 Mercidabık, 1517 Ridaniye Savaşları) sonunda Osmanlı egemenliğine girmiştir. Arapların İngilizlerle iş birliği yapmaları yüzünden I.Dünya Savaşı sırasında bu topraklardan çekilmişizdir. Arap toprakları, savaş sonrasında İngiliz ve Fransız mandasına girmiştir.
10-M. Kemâl’in tanınması ve Millî Mücadele’nin önderi olarak kabûl edilmesi, aşağıdakilerden hangisinin etkisi en çoktur?
A) Derne’de İtalyan kuvvetlerini durdurması
B) Muş ve Bitlis’i Ruslardan geri alması
C) Halep’in kuzeyinde düşmanı durdurması
D) Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurması
E) Çanakkale Muharebesi’ni kazanması
Çözüm: M. Kemâl, kurmay yüzbaşı olarak Şam’a atandığında Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurarak, İstibdat yönetimi ile mücadeleye başlamıştır. Daha sonra mücadelesini İttihat ve Terâkki Cemiyeti içinde sürdürmüştür. Ancak, İttihatçıların ileri gelenleriyle, “ordu politikaya karışmamalıdır” ilkesinde anlaşamadığı için, cemiyetten ayrılmış, kendini tamamen askerlik mesleğine vermiştir. İşte, başarılar da bundan sonra ardarda gelmeye başlamıştır. Önce Trablusgarp Savaşı’nda Derne ve Tobruk’ta İtalyanlara, Muş ve Bitlis’te Ruslara karşı zafer kazanmış, Halep’in kuzeyinde İngilizleri durdurmuştur. Başarılarından en önemlisi ise, Çanakkale Muharebelerinin kazanılmasında oynadığı roldür.
11-M. Kemâl,
I. I. Dünya Savaşı’na Osmanlı Devleti’nin de girdiği günlerde bu savaşta
Almanların yenileceğini,
II. Çanakkale Muharebesi’nin sonlarına doğru, düşmanın birkaç gün içinde
çekilebileceğini,
III. 1937’de İtalya’nın Habeşistan’a saldırmasıyla İkinci Dünya Savaşı’nın
başlamış olduğunu söylemiştir.
Bunlar, M. Kemâl’in kişiliğinin hangi yönüne örnek oluşturur?
A) Barışçılık D) Topluma yön verebilecek yollar bulabilme
B) İleri görüşlülük E) Savaşın amaç değil araç olduğuna inanma
C) Türk milletinin gücüne güvenme Cevap: B
12-M. Kemâl hareket noktamız olursa, aşağıdakilerden hangisi diğerlerinden farklılık gösterir?
A) I. Dünya Savaşı D) 31 Mart İsyânı’nın bastırılması
B) I. Meşrûtiyet’in ilânı E) II. Meşrûtiyet’in ilânı
C) Trablusgarp Savaşı
Çözüm: I.Meşrutiyet’in ilân edildiğinde (1876) M. Kemâl doğmamıştı.
13-İngiltere Musul’u aşağıdakilerden hangisine dayanarak işgâl etmiştir?
A) Mondros Ateşkes Antlaşması D) Mudanya Ateşkes Antlaşması
B) Sevr Antlaşması E) Ankara Antlaşması
C) Lozan Antlaşması Cevap: A
14-Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra yurdumuzun düşmanlar tarafından işgâl edilmesine Osmanlı Hükûmeti’nin kayıtsız kalması karşısında, Türk halkının ilk tepkisi ne olmuştur?
A) Yeni bir hükûmet kurmak D) Düzenli bir ordu kurmak
B) Direniş cemiyetleri kurmak E) Yeni bir meclis oluşturmak
C) Saltanatı kaldırmak
Çözüm: İşgâller karşısında Osmanlı devleti’nin yetersiz ve kayıtsız kalması, Türkleri kaderiyle baş başa bırakmıştır. Bunun üzerine halk, işgâller karşısında kendini savunabilmek için direniş cemiyetleri kurmuştur. Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri de denilen bu örgütler, işin siyasî yönünü bölgesel olarak yürütürken, yine halkın içinden çıkan Kuvva-i Millîye de vurucu (silâhlı) gücünü oluşturmuştur. Bölgesel olarak kurulan direniş cemiyetlerinin (Millî cemiyetler) çalışmaları, Sivas Kongresi’nde birleştirilmiş, bölgesel savunmadan millî savunmaya geçilmiştir.
15-Aşağıdakilerden hangisi, Kuvva-i Millîye’nin oluşturulmasının sebeplerinden biri değildir?
A) Osmanlı Devleti’nin I. Dünya savaşı’ndan yenik çıkması
B) Mondros Ateşkes Antlaşması uyarınca Türk ordusunun terhis edilmesi
C) Osmanlı hükûmetlerinin Türk halkının can ve mal güvenliğini
koruyamaz hâle gelmesi
D) İtilâf Devletlerinin Mondros hükümlerini tek taraflı olarak uygulaması
E) Osmanlı Hükûmeti’nin Sevr Antlaşması’nı onaylaması Cevap: E
16-Kuvva-i Millîye başlangıçta hangi devletin Anadolu’daki işgâllerine karşı bir tepki olarak oluşmuştur?
A) Yunanistan D) Rusya B) Fransa E) İtalya C) İngiltere
Çözüm: İlk silâhlı direniş hareketi Fransızlara karşı Adana-Dörtyol çevresinde olmuştur. Ancak, isim olarak alındığında, ilk kez Batı Anadolu’da Yunan işgâllerine karşı ortaya çıkan direniş güçlerine verilen isimdir.
17-Ülkenin kurtuluşunun padişah ve halifenin buyruklarına sıkı sıkıya uymakla mümkün olacağına inanan cemiyet aşağıdakilerden hangisidir?
A) Trakya Paşaeli Cemiyeti
B) İzmir Müdafaa-i Hukuku Milliye Cemiyeti
C) Trabzon Muhafaza-i Hukuku Milliye Cemiyeti
D) Sulh ve Selâmet-i Osmaniye Fırkası
E) Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuku Milliye Cemiyeti Cevap: D
18-Aşağıdakilerden hangisi, ülke topraklarının azınlıklara verilmesi düşüncesine karşı kurulan direniş cemiyetlerinden biri değildir?
A) Trakya Paşaeli Cemiyeti
B) Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuku Milliye Cemiyeti
C) Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti
D) Redd-i İlhak Cemiyeti
E) Mavri Mira Cemiyeti
Çözüm: Mavri Mira cemiyeti Mondros’tan sonra Rumlar tarafından kurulmuştur. Amacı, Trakya ve Batı Anadolu’yu Yunanistan’a katmaktır. Diğerleri Milli cemiyetlerdir.
19-Mondros’tan sonra, Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti şu kararları almıştır:
I. Hiçbir şekilde göç edilmeyecek,
II. Bilim, iktisat ve din alanlarında örgütlenilecek,
III.Doğu vilayetleri gerektiğinde savunulacak.
Bu kararların başlıca amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölgedeki Türkleri, azınlıklara oranla her yönden daha güçlü tutma
B) Benzer amaçlı milli cemiyetleri birleştirme
C) Diğer Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerine kendi gücünü gösterme
D) Erzurum’da millî bir kongre yapılmasını sağlama
E) Cemiyetin bölgedeki şube sayısını arttırma
Çözüm: Cemiyete yukarıdaki kararları aldıran sebep, I. Dünya Savaşı’ndan sonra yayınlanan Wilson İlkeleri’nin nüfusla ilgili maddesidir. Cevap: A
20-İtilâf Devletlerinin 1919’da Türklerin Batı Anadolu’da Hıristiyanları katletmek üzere olduğu şeklindeki asılsız haberi dünya kamu oyuna yaymalarının amacı ne idi?
A) Anadolu’daki iç isyânları desteklemek
B) Sevr Antlaşması’nın imzalanmasını çabuklaştırmak
C) İzmir’in işgâlini haklı göstermek
D) İstanbul’un işgâlini haklı göstermek
E) Anadolu’da zararlı cemiyetlerin kurulmasını hızlandırmak
Cevap: C bkz. soru 34 ve 41
NOT: Irak’taki kafa kesmeler provokasyon kokuyor. Öyle ya, Batılılar, köle ticaretine dünya kamu oyunun olumsuz tepki vermemesi için kara Afrikalıları karikatürlerde “yamyam” olarak göstermemişler miydi? Çanakkale’de şehit erimizin kafasını kesip Yeni Zelanda’da evinin salonunda teşhir eden de uygar! Batılı idi…
21-Mondros Ateşkes Antlaşmasının imzasından sonra, Osmanlı Hükûmeti galip devletlerin etkisi alına girmiş, millete karşı sorumluluklarını yerine getiremez olmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu durumun bir sonucu değildir?
A) Erzurum ve Sivas kongrelerinin yapılması
B) Bölgesel direnişlerin başlaması
C) Anadolu halkının Osmanlı Hükûmeti’ne olan güvenini yitirmesi
D) Anadolu halkının M. Kemâl’in çevresinde toplanması
E) Gizli Antlaşmaların yapılması
Çözüm: Soruda verilen zaman Mondros’tan sonradır. Sonuçları da bundan sonra olmalıdır. Gizli Antlaşmalar I. Dünya Savaşı sürerken imzalanmıştır.
22-Kurtuluş Savaşı’yla ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi ileri sürülemez?
A) Doğu Cephesi’nde Ermenilerle savaşılmıştır
B) Yunanlılara karşı başlangıçta savunma savaşları yapılmıştır
C) İtalyanlara karşı Kuvva-i Millîye birlikleri ile savaşılmıştır.
D) Batı Cephesi’nde Kuvva-i Millîye kaldırılarak düzenli orduya
geçilmiştir
E) İngilizlerle doğrudan savaş yapılmamıştır
Çözüm: Ermenilere karşı savaşı, TBMM tarafından Doğu Cephesi Komutanlığı’na atanan Kâzım Karabekir yürütmüş, onları yenerek, TBMM’nin ilk antlaşması olan Gümrü imzalanmıştır. Yunanlılara karşı, Büyük Taarruz’a kadar savunma savaşı yapılmıştır (ordu yeni olduğu için). İtalyanlarla savaşılmamıştır. Çünkü, İtalyanlar, İzmir’in kendilerinden alınıp Yunanlılara verilmesi karşısında İtilâf Devletleri bloğundan kopmuş, Anadolu Hareketi’ne karşı düşmanca tutum izlemekten vazgeçmiş, sağlık hizmetleri vermeye başlamış, bu yolla, Türk halkın sevgisini kazanarak Anadolu’da ileriye dönük nüfuz bölgeleri kurmayı plânlamışlardır. İngilizler savaşmamış, çünkü, Çanakkale’de Türklerin ne kadar zorlu olduğunu görmüş, içeride demokratik bir ülke oldukları için, kayıpları konusunda kamu oylarının baskısından çekinmiş, maşa kullanmayı tercih etmişlerdir. Değilse, verimli Aydın Ovası’nın pamuğuna herkesten çok İngiltere’nin ihtiyacı vardır. Oradan aldığı pamuğu (en çok pamuğun Çukurova’da yetiştirildiği gibi yaygın bir kanı var; yanlış) deniz yoluyla ülkelerine götürmüş, tekstil olarak dokuyup, Osmanlı ve henüz el tezgâhlarından kurtulamamış diğer pazar ülkelere satmışlardır. Bizde ilk demiryolunu Aydın-İzmir arasında İngilizler yapmıştır(1856-1860); pamuğu trenle İzmir limanına götürmek için. İşte bu sömürgeci devletin, önce İtalya’ya bıraktığı İzmir ve çevresini daha sonra Yunanistan’a peşkeş çekmesinin cevabı burada yatmaktadır; İtalya, bölgeyi kendi adına sömürebilecek güce sahiptir. Güçsüz Yunanistan ise...
23-Aşağıdakilerden hangisi Sanayi İnkılâbı için söylenemez?
A) İlk kez İngiltere’de başlamıştır
B) Hammadde ve pazar ihtiyacı artmıştır
C) Avrupa’da İhtilâl Savaşları başlamıştır
D) Devletler arası rekabet artmıştır
E) Kültürlerin birbirleriyle yakınlaşmasına yol açmıştır Cevap: C
24-Osmanlı Devleti’ni I. Dünya Savaşı’na sokan İttihat ve Terakki Fırkası’nda egemen olan fikir akımı aşağıdakilerden hangisi idi?
A) Osmanlıcılık C) Türkçülük E) İslâmcılık
B) Lâiklik D) Batıcılık
Çözüm: Osmanlıcık, Fransız İhtilâli’nin getirdiği milliyetçilik akımının, çok uluslu Osmanlı İmparatorluğu’ndan kopmaları engelleyebilmek için izlenmiş, başarılı olmamış, Balkan Savaşları ile iflas etmiştir. Balkan Savaşlarından sonra Türkçülük akımı çok güçlenmiştir. İttihatçıların bunu devlet politikası hâline getirmesi, I. Dünya Savaşı’nda yardımlarına ihtiyaç duyduğumuz Arapları tedirgin etmesi açısından iyi olmamıştır. İslâmcılık, İttihat terakki iktidarından önce Padişah II. Abdülhamit’in izlediği bir politikadır.
25-Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesiyle ortaya çıkan bir durum değildir?
A) Savaş geniş bir alana yayılmıştır D) Savaşın süresi uzamıştır
B) Almanlar ölçüde rahatlamıştır E) Yeni cepheler açılmıştır
C) Batı Trakya Osmanlı devleti’ne katılmıştır Cevap: C
26-Aşağıdakilerden hangisi İtilâf Devleti değildir?
A) İngiltere B) Bulgaristan C) Rusya D) Japonya E) Yunanistan
Cevap: B
27-Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nda topraklarımızda savaştığımız cepheler arasında yer almaz?
A) Suriye-Filistin Cephesi C) Irak Cephesi E) Kanal Cephesi
B) Makedonya Cephesi D) Kafkas Cephesi Cevap: B
28-Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nın sonuçları arasında yer almaz?
A) Yenilen devletlerde rejim değişikliği olmuştur
B) Boğazlar Fransa’ya bırakılmıştır
C) Milletler Cemiyeti kurulmuştur
D) Yeni millî devletler doğmuştur
E) Avrupa’da denge boşluğu oluşmuştur Cevap: B
29-Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı sonunda kurulan devletlerden değildir?
A) Litvanya B) Estonya C) Sırbistan D) Macaristan E) S.S.C.B
Cevap: C
30-Aşağıdakilerden hangisi Almanya’nın Osmanlı Devleti’ni I. Dünya Savaşı’na sokma sebeplerinden biri değildir?
A) Avrupa’daki savaş yükünü azaltmak
B) Boğazlara sahip olmak
C) Halifenin dinî ve siyasî gücünü kullanmak
D) Geçiş yollarını kontrol altında tutmak
E) Rusya’ya ulaşılmasına engel olmak Cevap: B
31-Aşağıdaki cemiyetlerden hangisi Mustafa Kemâl tarafından kurulmuştur? (1999)
A) Vatan ve Hürriyet Cemiyeti
B) Redd-i İlhak Cemiyeti
C) İslam Teali cemiyeti
D) Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
E) Milli Kongre Cemiyeti Cevap: A
32-I. Dünya Savaşı’nın çıkmasında, aşağıdaki etkenlerden hangisinin en az rol oynadığı savunulabilir? (1999)
A) Ekonomik yayılma politikası
B) Avrupa’da Alman-Fransız anlaşmazlığı
C) Balkanlarda Rus, Avusturya-Macaristan anlaşmazlığı
D) Ulusçuluk düşüncesi
E) Hânedan çekişmeleri Cevap: E
33-Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı Devleti’nin Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalamasının sonuçlarından biri değildir? (1999)
A) Osmanlı ülkesinin işgal edilmesi için ortam oluşması
B) Osmanlı Devleti’nin savunma gücünden yoksun kalması
C) Balkanların Osmanlı ülkesinden kopması
D) Osmanlı ülkesinde ulusal cemiyetlerin kurulması
E) Osmanlı devleti’nin hukuki varlığının devam etmesi
Çözüm: Balkanların Osmanlı ülkesinden kopması, Mondros’un sonucu değildir. Fransız İhtilâli’nin getirdiği milliyetçilik akımlarını özellikle Rusların kaşıması sonucu I. Dünya Savaşı’ndan önce ortaya çıkmış bir durumdur.
34-I. Dünya savaşı sırasında gerçekleşen; (1999)
I. Kanal harekatı
II. Rusya’da Bolşevik İhtilali
III.Yunanistan’ın İtilâf (Anlaşma) Devletlerinin yanında yer alması
gelişmelerinden hangisi, Gizli Antlaşmalarda değişiklik yapılmasına neden olmuştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III
Çözüm: Gizli Antlaşmalarla Doğu Anadolu, Trakya’nın bir bölümü ve Boğazlar Rus, Akdeniz ve Ege bölgeleri İtalyanlara bırakılmıştır. Rusya’da ihtilâl çıkınca Brest-Litowsk Antlaşması’nı imzalayan Ruslar I. Dünya Savaşı’ndan çekildikleri gibi, kendilerine bırakılan topraklardan vazgeçtiklerini de açıklamışlardır. Bunun üzerine, Doğu Anadolu’nun Ermenistan ve Kürdistan arasında bölüştürülmesine karar veren İtilâf (Anlaşma) Devletleri, Boğazları da ortaklaşa işgâl etme kararı almışlardır. İtalyanlara bırakılan İzmir ve çevresi ise, daha sonra savaşa Yunanistan da
girince İngilizler tarafından İtalyanlardan alınarak Trakya ile birlikte onlara verilmiştir. Cevap: E
35-Birinci Dünya savaşı sırasında, Mekke Şerifi Hüseyin ve oğulları Osmanlı Devleti’ne karşı İngilizlerle birleşerek bir Arap devleti kurmak istemişlerdir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir? (1999)
A) Dini duyguların ikinci planda kaldığının
B) Hıristiyanlar arasında Haçlı zihniyetinin önemini yitirdiğinin
C) Sömürgecilik hareketlerinin sona erdiğinin
D) İslam dünyasında ilk ayrılıkların başladığının
E) Osmanlı Devleti’nin Arapları azınlık saymadığının
Cevap: A. (İkinci Meşrutiyet’in ilânını izleyen günlerde İttihatçıların İstanbul’da halkın dağarcığına“yalan söylüyorsam Arap olayım”deyişini yerleştirdiklerini yazmadan duramıyorum).
36-Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra, işgalci devletlere tepki olarak ortaya çıkan direniş kuruluşu aşağıdakilerden hangisidir? (1999)
A) Wilson Prensipleri Derneği C) Kuva-i Milliye E) Tesanüt grubu
B) İngiliz Muhipler Derneği D) Kuva-i İnzibatiye Cevap: C
37-Aşağıdakilerden hangisi, Mustafa kemal’in İttihat ve Terakki Partisi’nden ayrılmasının nedenlerinden biridir? (2000)
A) Yıldırım Orduları Komutanlığı’na atanması
B) Askerlerin siyasi hayata karışmasına karşı olması
C) Hareket Ordusu’nun kurmay başkanı olması
D) Osmanlı Devleti ile İtalya arasında çıkan savaşa katılması
E) Veliaht Vahdettin ile Almanya seyahatine çıkması Cevap: B
38-Türk orduları Birinci Dünya Savaşı’nda, (2000)
I. Sarıkamış
II. Çanakkale
III. Kanal
Cephelerinin hangilerinde başarılı olmuştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III Cevap: B
39-Anlaşma Devletleri Anadolu’yu aşağıdakilerden hangisine dayanarak işgal etmişlerdir? (2001)
A) Londra Antlaşması C) Sevr Antlaşması E) Paris Antlaşması
B) Berlin Antlaşması D) Mondros Ateşkes Antlaşması
Çözüm: İtilâf devletleri, Anadolu’yu, Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 7. Maddesi’nde yer alan, “İtilâf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek herhangi bir stratejik noktayı işgâl etme hakkına sahiptir” hükmüne dayanarak işgâl etmişlerdir.
40-Aşağıdakilerden hangisi I.Dünya Savaşı sonrasında ABD’nin önderliğinde, dünya barışını korumak için kurulan örgüttür? (2002)
A) NATO C) Sadabat Paktı E) Milletler Cemiyeti
B) Balkan Antantı D) Birleşmiş Milletler Cevap: E
41- I. Paris Konferansı
II. Amiral Bristol Raporu
III. Londra Konferansı
IV. General Harbord raporu
Yukarıdakilerin hangilerinde Türklerin milli davalarında haklılığını
gösteren ifadeler yer almıştır? (2003)
A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) II ve IV E) I ve IV
Çözüm: Amiral Bristol Raporu-ABD’li ve İtilâf devletleri delegelerinden oluşan bir kurul, Yunanistan’ın İzmir’i işgâlinden sonra bölgeye gönderilmiştir. Kurul,
-bölgede nüfus çoğunluğunun Türklere ait olduğunu,
-Hıristiyanların katledilmediğini,
-katliamların sorumlusunun Yunanistan olduğunu açıklayarak,
Türklerin mücadelelerinde haklılığını ortaya koymuştur.
General Harbord Raporu-Amerikalı general raporunda, Ermenilerin Doğu Anadolu’da çoğunlukta olmadığını ve bölgenin Türklere ait olduğunu açıklamıştır. Buna rağmen, İtilâf Devletleri Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 24. Maddesi’ni Sevr Antlaşması’nda uygulamaya koyarak, Doğu Anadolu’da bir Ermenistan yaratmışlardır.
MİLLÎ MÜCÂDELE (HAZIRLIK – EYLEM - İNKILÂP EVRELERİ)
42-Amasya Genelgesi’nin, Kurtuluş Savaşı’ndaki önemi en çok hangi özelliğinden kaynaklanmaktadır?
A) Anadolu ve Trakya’nın her yanına duyurulmuş olmasından
B) Kurtuluş Savaşı’nın gerekçe ve yöntemini belirtmesinden
C) İşgâllerin başlamasını izleyen günlerde hazırlanmış olmasından
D) Halkı, düşmana karşı silâhlı direnişe çağırmış olmasından
E) İstanbul Hükûmeti’ne karşı bir hareket niteliği taşımasında
Cevap: B
43-Osmanlı Hükûmeti’nin millete olan sorumluluğunu yerine getirmediği, ilk kez aşağıdakilerden hangisinde kamu oyuna duyurulmaya çalışılmıştır?
A) Erzurum Kongresi C) Amasya Görüşmesi E) Sivas Kongresi
B) TBMM D) Amasya Genelgesi Cevap: D
44-M. Kemâl’in, Millî Mücadele’nin sürdüğü yıllarda Türk milletine, “milletin geleceğini, milletin kendi iradesi belirleyecektir” ilkesini benimsetmeye çalışmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Saltanatı yabancı güçlerin etkisinden kurtarmak
B) Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerini birleştirmek
C) Meclis-i Mebusan’ın toplanmasını sağlamak
D) Yönetim şeklini değiştirmek
E) Padişahın yetkilerine ortak olmak
Çözüm: Bir milletin kendi geleceğini kendisini belirlemesi cumhuriyet yönetiminin veya onun ileri adımı olan demokrasinin tanımıdır. Cevap: D
45-Amasya Genelgesi’nde, Sivas’ta toplanacak kongreye katılacak delegelerin, Müdafaa-i Hukuk, Redd-i İlhak cemiyetleri ve belediyeler aracılığıyla seçilmeleri istenmiştir.
Bu isteğin amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kararların, halkın istekleri doğrultusunda alınmasını sağlamak
B) Anadolu’da toplanacak kongrelerin ayısını arttırmak
C) Bölgesel direnişleri başlatmak
D) İşgâl güçleri arasında görüş ayrılığı yaratmak
E) İstanbul Hükûmeti’nin gözünü korkutmak
Çözüm: Amasya Genelgesi olağanüstü bir dönemde yayınlanmıştır. Durum acildir. Dolayısıyla bu günkü anlamda bir seçim yapılabilmesi mümkün değildir. Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri ve belediye başkanları halkı temsil eden kurumlardır. Onların kararları, dolaylı da olsa halkın kararları olacaktır.
46-Amasya Genelgesi’nde, Sivas’ta toplanacak kongre için gelecek delegelerin seçimini Müdafaa-i Hukuk, Redd-i İlhak cemiyetleri ve belediyelerin yapması istenmiştir.
Bu yolla ulaşılmak istenen amaç aşağıdakilerden hangisidir?
A) Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin kurulmasını teşvik etme
B) Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin gücünü halka duyurmak
C) İşgâl güçlerinin dikkatini Sivas’ta yapılacak kongreye çekmek
D) Millî Mücadele taraftarı kişilerin seçilmesini sağlamak
E) Delegelerin can ve mal güvenliklerini sağlamak
Çözüm: Bu kuruluşlar Millî Mücadele taraftarıdırlar. Doğal olarak bunların seçeceği kişiler de aynı düşüncede olacaktır.
47-Kurtuluş Savaşı’nın başladığı günlerde M. Kemâl, askerî alandan çok bir millet meclisi kurmaya öncelik vermiştir. O’nun bu yolla ulaşmak istediği amaç nedir?
A) Millî güçleri birleştirmek
B) Dışarıdan ekonomik yardım almak
C) Kurtuluş Savaşı’nı başlatmakta haklı olduklarını dünyaya duyurmak
D) Kendi yetkilerini arttırmak
E) İç isyânlara son vermek Cevap: A
48-“Millî egemenliğimizin koşulsuz olarak gerçekleştirilmesi”ne ilk kez nerede karar verilmiştir?
A) Erzurum Kongresi’nde D) Sivas Kongresi’nde
B) Amasya Görüşmesi’nde E) Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde
C) İlk TBMM’de Cevap: A
49-Erzurum Kongresi kararları arasında,
“millî iradenin ve toplanan millî güçlerin Padişahlık ve Halifelik makamını kurtaracağı” hükmü de yer almıştır.
Millî egemenlik anlayışına ters düşen böyle bir karar alınmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
A) İtilâf Devletlerinden çekinilmesi
B) Ortamın rejim değişikliğine uygun olmaması
C) İmparatorluğun çökmesinin önlenmek istenmesi
D) Osmanlı Hükûmeti’nin desteğine ihtiyaç duyulması
E) Halifeliğin gücünden yararlanılmak istenmesi
Çözüm: Millî bağımsızlık sağlanmadan, millî egemenliği gerçekleştiremezsiniz. Ülkenin kurtarılması da ancak halkın ezici çoğunluğunun birlik ve beraberliği içinde sağlanabilirdi. Dolayısıyla mücadelede saltanat ve hilafet yanlısı halkın da desteğine ihtiyaç vardı. Cevap: B
50-Kurtuluş Savaşı’nın devam ettiği günlerde Anadolu’ya geçerek mücadeleye katılanlardan bazıları, M. Kemâl’in, “İzmir cephesi’ne gidip komutayı eline alması gerekirken, kendi tutkusunu gidermek için hükûmet kurmakla uğraştığını” ileri sürmüşlerdir.
Bu görüş, aşağıdakilerden hangisinden kaynaklanmış olamaz?
A) Ülkenin bir an önce düşman işgâlinden kurtarılması isteğinden
B) Hükûmet kurma çalışmalarının savaşı uzatacağı düşüncesinden
C) İstanbul Hükûmeti’nin ülkeyi kurtarabileceği inancından
D) M. Kemâl’in daha çok askerî alanda başarılı olacağı inancından
E) Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin kurtuluş için yeterli görülmesinden
Çözüm: Millî Mücadele’ye katılanlar, İstanbul Hükûmeti’nden umudu kestikleri için harekete dahil olmuşlardır. Cevap: C. Diğer şıklar, farklı kesimlerin bakış açılarıdır.
51-“Heyeti Temsiliye, Doğu Anadolu’nun bütününü temsil eder” kararı, “Heyeti Temsiliye, yurdun bütününü temsil eder” şeklinde yeniden düzenlenmiştir.
Bu yeni düzenleme, aşağıdakilerden hangisinde yapılmıştır?
A) Balıkesir Kongresi C) Erzurum Kongresi E) Sivas Kongresi
B) Alaşehir Kongresi D) Nazilli Kongresi
Çözüm: İlk karar Erzurum, ikincisi Sivas Kongresi’nde alınmıştır.
52-İtilâf Devletleri, Erzurum ve Sivas kongrelerinin dağıtılması yönünde ciddi önlemler almazlarken, son Osmanlı Mebusan Meclisi’nin Misâk-ı Millî’yi kabûl ve ilân etmeleri üzerine bu meclisi kapatmışlardır.
İtilâf Devletlerinin Erzurum ve Sivas kongrelerine karşı önlem almamış olmaları nasıl açıklanabilir?
A) Kongre üyelerinin tepkilere karşı çok geniş önlemler almış olmalarıyla
B) Erzurum ve Sivas’ın İstanbul’dan uzak olmasıyla
C) Anadolu Hareketi’nin önemini anlamaktan uzak olmalarıyla
D) Kendi aralarında ortak bir amacın sağlanmamış olmasıyla
E) İstanbul Hükûmeti’nin gücüyle bu kongrelerin dağıtılacağına
inanmalarıyla Cevap: C
53-Sivas Kongresi’nden sonra Temsilciler Kurulu, İstanbul Hükûmeti ile yönetim yönünden ilişki ve her türlü haberleşmeyi kesmiş, İstanbul’dan Anadolu’ya atanan komutan ve valileri kabûl etmeyerek geri göndermiştir.
Temsilciler Kurulu’nun bu tutumunun amacı aşağıdakilerden
hangisidir?
A) İtilâf devletlerinin dostluğunu kazanmak
B) Yerel yönetim birimi sayısını azaltmak
C) İstanbul Hükûmeti’ne bağlı olmadığını göstermek
D) Düzenli ordu kurmak
E) Anadolu’daki ayaklanmaları önlemek Cevap: C
54-Aşağıdakilerden hangisinde millî güçlerin birleştirilmesine karar verilmiştir?
A) Erzurum Kongresi B) Amasya Görüşmesi
C) Sivas Kongresi E) Son Osmanlı Mebusan Meclisi
D) Amasya Genelgesi Cevap: C
55-Kurtuluş Savaşı sürerken, M. Kemâl, “Artık İstanbul Anadolu’ya hâkim değil tâbi olmak mecburiyetindedir” görüşünü savunmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu görüşü destekleyen bir gerekçe olamaz?
A) İstanbul’un işgâl edilmesi
B) Millî Mücadele hareketinin güç kazanması
C) M. Kemâl’in Çanakkale Muharebelerinde büyük başarı kazanması
D) Anadolu’da düzenli ordunun kurulması
E) Osmanlı Devleti’nin işgâller karşısında etkisiz kalması Cevap: C
56-Kurtuluş savaşı’nın Hazırlık Dönemi’nde yerel ve millî kongreler yapılmış, ardından TBMM açılmıştır.
Bu gelişmeler, aşağıdakilerden hangisi için bir hazırlık sayılamaz?
A) Yeni bir devlet kurma D) Millî egemenliği hâkim kılma
B) Millî bağımsızlığı kazanma E) Yerel yönetimlere ağırlık verme
C) Demokratikleşme sürecini başlatma
Çözüm: Yerel yönetimler veya yerel direniş örgütlerinin faaliyetleri bölgeseldir; millî değildir. Kurtuluş Savaşı, ancak, millî bilincin sağlanabilmesi ve millî güçlerin birleştirilmesiyle kazanılabilirdi. Millî bütünlük sağlanmaya çalışılırken, yerel yönetimlere ağırlık verilmesi düşünülemez.
57-Aşağıdakilerden hangisi, Anadolu Hareketi’nin İstanbul Hükûmeti’nce de tanındığını gösterir?
A) Bahriye Nazırı Salih Paşa’nın Amasya’ya gönderilmesi
B) M. Kemâl’in Temsilciler Kurulu Başkanı seçilmesi
C) Ali Fuat Paşa’nın batı Cephesi Komutanlığı’na atanması
D) Millî direniş cemiyetlerinin birleştirilmesi
E) Kâzım Karabekir Paşa’nın Doğu Cephesi Komutanlığı’na atanması
Cevap: A
58-Aşağıdakilerden hangisi, İstanbul Hükûmeti’nin, Sivas Kongresi’nde seçilen Temsilciler Kurulu’nu tanıdığına kanıt olarak gösterilebilir?
A) Londra Konferansı’na TBMM Hükûmeti ile birlikte temsilci
göndermesi
B) M. Kemâl ile Amasya Görüşmesi’ni yapması
C) Mebusan Meclisi’nin toplanmasını kabûl etmesi
D) Misak-ı Millî’nin kabûl edilmesine ses çıkarmaması
E) Lozan Konferansı’na temsilci göndermek için TBMM’ye başvurması
Cevap: B
59-Amasya Protokolü ile Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuku Milliye Cemiyeti, yasal bir kuruluş olarak İstanbul Hükûmeti’nce tanınmıştır.
İstanbul Hükûmeti tarafından tanınması, bu cemiyete hangi konuda önemli bir imkân sağlamıştır?
A) Temsilciler Kurulu’nun oluşturulması
B) M. Kemâl’i başkan seçmesi
C) Üyelerini seçimle belirlemesi
D) Millî cemiyetleri bünyesinde toplaması
E) Siyasî etkinliğini arttırması
Çözüm: Anadolu Hareketi’ne kuşkuyla bakan vatanseverlerin Millî Mücâdele içinde yer almalarını sağlamış, böylece, hareketin siyasî etkinliği giderek artmaya başlamıştır.
60-İstanbul Hükûmeti, Amasya Protokolünde yer alan “Temsil Kurulu’nun rızası olmadan düşmanlarla barış görüşmelerine gidilmemesi” kararını reddetmiş, “Mebusan Meclis’nin toplanması” kararını ise kabûl etmiştir. İstanbul Hükûmeti’nin, Temsil Kurulu’na verilmek istenen yetkiyi kabûl etmemekle ulaşmak istediği amaç, aşağıdakilerden hangisidir?
A) İstanbul’un işgâl edilmesini engellemek
B) Temsil Kurulu’nu Osmanlı Meclisi’nde etkili hâle getirmek
C) İtilâf Devletleriyle ilişkileri geliştirmek
D) Merkezî otoriteyi korumak
E) Millî birliği sağlamak Cevap: D
61-Son Osmanlı Mebuslar Meclisi’nde alınacak kararların taslağını M. Kemâl hazırlamıştır. Sadece vatanın bütünlüğünü korumaya yönelik (Misâk-ı Millî) kararlarda taslağa uyulmuş, diğerlerinde uyulmamıştır.
Milletvekillerini böyle farklı kararlar almalarında aşağıdakilerden hangisi en çok etkili olmuştur?
A) Çoğunluğun saltanata bağlı olması
B) Kendi çıkarlarını koruma çabasına girmeleri
C) Demokratik kurallara uymaya çalışmaları
D) İtilâf Devletlerinin baskısından korkmaları
E) Çoğunluğun manda taraftarı olması
Çözüm: Misâk-ı Millî kararları, Sivas Kongresi kararları doğrultusunda hazırlanmıştır. Milletvekillerinin çoğu saltanata bağlı oldukları için, millî egemenlikle ilgili kararlar taslaktan çıkartılmış, sadece vatanın bütünlüğünü ilgilendiren kararlar kabûl edilmiştir.
62-Misâk-ı Millî’de Batum, Ardahan, Kars ve Batı Trakya için gerekirse halk oyuna gidilebileceği görüşüne yer verilmiştir.
Bu yörelerin hangi özelliğinden dolayı halk oylamasının çıkarlarımıza uygun olacağı düşünülmüştür?
A) Stratejik bakımdan önemli bölgelerde olmaları
B) Uzun süreden beri Osmanlı yönetiminde bulunmaları
C) Halkının çoğunluğunun Türk olması
D) Verimli tarım topraklarına sahip olmaları E) Temsilcilerinin Meclis-i Mebusan’da etkili olmaları Cevap: C
63-Erzurum Kongresi’nin aşağıdaki kararlarından hangisi, Misâk-ı Millî’de de yer almıştır?
A) Milletin iradesini egemen kılmak esastır
B) Azınlıklara egemenlik ve ayrıcalık tanınamaz
C) Manda ve himaye kabûl olunamaz
D) Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez
E) Osmanlı Hükûmeti’nin dağılması karşısında, millet tümden direnişe ve
savunmaya geçecektir
Çözüm: Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi ve Misak’ı Millî’nin ortak kararı, “millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez” dir.
64-Osmanlı Devleti’nde, İtilâf Devletlerinin aşağıdaki girişimlerinden hangisi doğrudan millî iradeyi yok etmeyi amaçlamıştır?
A) Boğazların yönetimine el koymaları
B) Meclis-i Mebusan’ı dağıtmaları
C) Osmanlı ordusunun büyük bir bölümünü terhis ettirmeleri
D) Toros tünellerini denetim altına almaları
E) Ulaşım ve haberleşmeye el koymaları
Çözüm: Millî irade, millî egemenlik demektir. Millî irade, halkın seçtiği milletvekillerinden oluşan meclis tarafından yürütülür. Meclisin yok edilmesi demek millî iradenin yok edilmesi demektir. İçinde meclis olan şık aranır bu tip sorularda.
65-Aşağıdakilerden hangisi, M. Kemâl’e, Millî Mücadele’yi padişah adına da yürüttüğünü söyleme imkânı vermiştir?
A) İstanbul’un İtilâf Devletleri tarafından işgâl edilmesi
B) M. Kemâl’in istifa ederek hem askerlik hem görevinden ayrılması
C) İstanbul Hükûmeti’nin M. Kemâl’i öldürtmek istemesi
D) Bazı devlet adamlarının İstanbul’dan ayrılarak Anadolu’ya geçmesi
E) M. Kemâl’in Amasya’da İstanbul Hükûmeti temsilcisiyle görüşmesi
Çözüm: Millî Mücadele, işgâlcilere karşı başlatılmıştır. İşgâl sözünün geçtiği bir şık aranmalıdır. İstanbul işgâl edildiğine göre, padişah İtilâf Devletlerinin tutsağı durumuna düşmüş demektir. Kendi isteği doğrultusunda karar verebilmekten yoksundur. M. Kemâl, bunu kullanarak TBMM’deki saltanat yanlılarının da desteğini almak istemiştir.
66-Aşağıdakilerden hangisi son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nın onayından geçmiştir?
A) Takrir-i Sükûn Kanunu D) Hıyanet-i Vataniye Kanunu
B) İstiklâl Mahkemeleri E) Misâk-ı Millî
C) Tekâlif-i Milliye Emirleri
Çözüm: Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı, M. Kemâl ile Salih Paşa arasında yapılan Amasya Protokolü’nde alınan karar gereği 12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplanmıştır. 28 Ocak 1920’de, ülkenin bağımsızlık ve bütünlüğünü esas alan Misâk-ı Millî Kararları’nı kabûl ve ilân etmiştir. Millî Mücadele’yi destekleyen bu karar, İtilâf Devletlerinin işine gelmediği için, İstanbul’u bu kez resmî olarak işgâl etmiş, Meclis-i Mebusan’ı dağıtmışlardır. Diğer seçenekler ilk TBMM’nin faaliyetleri içinde yer alır. Burada bir konuya dikkat! Diyelim; Sınav Komisyonu, Tekâlif-i Millîye Emirlerini M. Kemâl’in tek başına değil TBMM ile birlikte çıkarttığını kabûl edebilir.
67-I. İstanbul’un İtilâf Devletlerince gayri resmî işgâl edilmesi
II. Heyet-i Temsiliye (Temsil Kurulu)’nin Ankara’ya gelişi
III. Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nin toplanması
IV. Sivas Kongresi
V. Amasya Genelgesi
VI. Erzurum Kongresi
VII. Amasya Görüşmesi
Yukarıdaki olayların kronolojik sıralaması aşağıdakilerden
hangisidir?
A) V-VI-VII-IV-II-I-III D) VII-VI-V-IV-III-II-I
B) I-V-VI-IV-VII-II-III E) III-II-VI-V-IV-I-VII
C) II-III-V-VI-IV-VII-I Cevap: ?
68-İtilâf Devletlerinin Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nı kapatmaları, aşağıdaki gelişmelerden hangisine yol açmıştır?
A) Erzurum ve Sivas kongrelerinin yapılmasına
B) Millî cemiyetlerin birleştirilmesine
C) Amasya Görüşmesi’nin yapılmasına
D) Amasya Genelgesi’nin yayınlanmasına
E) TBMM’nin Ankara’da açılmasına Cevap: E
69-M. Kemâl, millî güçleri birleştirmek amacıyla öncelikle aşağıdakilerden hangisinin kurulmasına ağırlık vermiştir?
A) Düzenli bir ordu D) Bölgesel cemiyetler
B) Yeni bir meclis E) İstanbul Hükûmeti ile diyalog
C) Devletlerle iyi ilişkiler
Çözüm: Amasya Genelgesi’nde alınan kararlardan biri, “milletin geleceğini, milletin kendi iradesi belirleyecektir” idi. Bu da ancak, bir meclisin açılması ve mevcut hükûmetin, meclisin denetimine girmesiyle mümkün olabilirdi.
70-Erzurum ve Sivas kongrelerinde seçilen Temsil Kurulu’nun görevi, aşağıdaki oluşumların hangisiyle sona ermiştir?
A) TBMM’nin açılmasıyla
B) Batı Cephesi’nin oluşturulmasıyla
C) İstanbul’un işgâl edilmesiyle
D) Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin kurulmasıyla
E) Kuvva-i Millîye’nin oluşturulmasıyla
Çözüm: Temsil(ciler) Kurulu (Heyet-i Temsiliye), ilk kez Erzurum Kongresi’nde oluşturulmuş, kongre adına “yürütme” görevini üstlenmiştir. Yetkileri Doğu Anadolu ile sınırlanmıştır. Sivas Kongresi’nde yetkileri arttırılmış, bütün yurdu temsil eder hâle getirilmiştir. İlk yürütme yetkisini de Ali Fuat Paşa’yı Batı Cephesi Komutanlığı’na (Kuvva-i Millîye Komutanlığı) atamakla kullanmıştır. Milleti temsil eden bu kurulun varlığı, TBMM’nin açılmasıyla sona ermiştir.
71-Misak-ı Milli’de; (1999)
I. Batı Trakya
II. Kars, Ardahan, Artvin
III. Arap ülkeleri
IV. Doğu Trakya
yörelerinden hangilerinin siyasi geleceklerinin belirlenmesi için halkoylaması yapılması istenmiştir?
A) Yalnız I C) I, II ve III E) Yalnız II
B) II, III ve IV D) I ve IV Cevap: C
72-Millî Mücadele’nin temelini oluşturan ve M. Kemâl’in başkanlığını yaptığı millî kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kuvva-i Millîye C) Merkez Heyeti E) Kuvva-i İnzibatîye
B) Hareket-i Millîye D) Heyet-i Temsilîye Cevap: D
73-Mustafa Kemal’in Erzurum Kongresi’ne katılması aşağıdakilerden hangisiyle meşrûluk kazanmıştır? (1999)
A) Erzurum’da bulunan XV. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir’in
Mustafa Kemal’i desteklemesi
B) Mustafa Kemal’in Ordu Müfettişliği görevinde bulunması
C) Kongre üyelerinden birinin istifa etmesi ve Mustafa Kemal’in onun
yerine geçmesi
D) Mustafa Kemal’in kongre başkanlığına seçilmesi
E) İstanbul Hükümeti’nin Erzurum Kongresi’nin toplanmasını
engelleyememesi Cevap: C
74-Milli Mücadele döneminde (1999)
I. Ulusal cemiyetler kurulması
II. TBMM’nin açılması
III. Saltanatın kaldırılması
IV. TBMM’nin yetkilerinin bir süre için Mustafa Kemâl’e verilmesi
V. 1876 Anayasası’nın yürürlükte kalması
Konularının hangilerinde görüş ayrılığı olmuştur?
A) I ve II B) III ve IV C) I ve III D) IV ve V E) II ve III
Cevap : ?
Not : TBMM’de, yetkilerin 3 aylığına M. Kemâl’e devredilmesi konusunda görüş ayrılığı olduğu yaygın bir kanı; yanlış; bkz. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri.
75-Kurtuluş Savaşı’nda; (1999)
I. Mevcut siyasi partilerin hiç birinin amaçlarına hizmet edilmemesi
II. Ali Fuar Paşa’nın Kuva-i Milliye Kumandanlığına getirilmesi
Kararları aşağıdakilerden hangisinde alınmıştır?
A) Amasya Görüşmesi C) Erzurum Kongresi E) Sivas Kongresi
B) Alaşehir Kongresi D) Son Osmanlı Mebuslar Meclisi Cevap: E
76-Milli Mücadele Dönemi’nde; (1999)
I. Padişah iradesine karşı bir ayaklanma başlatılmalıdır.
II. Türk ulusu işgallere katlanmak yerine, bağımsız yaşamak için
savaşmalıdır.
III. Ordu, alınan kararların uygulanmasında görevlendirilmelidir.
düşünceleri ilk kez aşağıdakilerden hangisinde ele alınmıştır?
A) Erzurum Kongresi C) Sivas Kongresi E) Amasya Genelgesi
B) İlk TBMM D) Amasya Görüşmesi Cevap: E
77-Sivas Kongresi’nde delegeler, vatanın kurtuluşu ve mutluluğundan başka hiç bir kişisel amaç izlemeyeceklerine, mevcut siyasi partilerden hiç birinin amaçlarına hizmet etmeyeceklerine dair yemin etmişlerdir. (2000)
Aşağıdakilerden hangisi, böyle bir yemine gereksinim duyulmasının nedenlerinden biridir?
A) Ülkede birlik ve beraberliğe gerek duyulması
B) Azınlık milletvekillerinin meclise girmesinin sakıncalı olacağı
düşüncesi
C) Müdafaa-i Hukuk kuruluşlarının yaygınlaştırılmak istenmesi
D) Kongrenin toplanmasının Cemiyetler Kanunu’na aykırı olması
E) Mebuslar Meclisi’nin kapalı olması Cevap: A
78-Erzurum Kongresi’nde alınan “Temsilciler Kurulu doğuyu temsil eder” kararı, Sivas Kongresi’nde “Temsilciler Kurulu vatanın tümünü temsil eder” şeklinde değiştirilmiştir. (2000)
Bu değişiklik Sivas Kongresi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine
bir kanıttır?
A) Katılan üye sayısının daha az olduğuna
B) Ulusal bir kongre olduğuna
C) Temsilciler Kurulu seçiminin çok zor geçtiğine
D) Bazı üyelerin üyeliklerinin saklı tutulduğuna
E) Manda ve himayenin kesinlikle reddedildiğine Cevap: B
79-Temsilciler Kurulu, (2000)
I. İstanbul Hükümeti’nin yaptığı işlerin Mebuslar Meclisi’nce kontrol
edilmesini
II. Anlaşma Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında yapılacak barış
konferansına Temsilciler Kurulu’nca da uygun bulunacak kimselerin
katılmasını
III. İstanbul Hükümeti’nin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk
Cemiyeti’ni resmen tanımasını istemiştir.
Temsilciler Kurulu’nun bu isteklerinin hangilerinde, Anadolu
Hareketi’ni siyasallaştırmak amacı vardır?
A) Yalnız I C) Yalnız II E) II ve III
B) Yalnız III D) I ve III Cevap: B
80-I. Alaşehir Kongresi (2001)
II. Sivas Kongresi
III. Afyon Kongresi
IV. Erzurum Kongresi
Yukarıdaki kongrelerden hangilerinde, manda ve himayenin
reddedilmesi kararsı alınmıştır?
A) I ve II C) I, III ve IV E) II ve IV
B) I ve III D) II, III ve IV
Çözüm: Manda ve himayecilik ilk kez Erzurum Kongresi’nde reddedilmiştir. Sivas Kongresi’nde bir daha gündeme gelmemek üzere tekrar reddedilmiştir. Cevap : E
81-28 Ocak 1920’de kabul edilen Misak-ı Milli kararları aşağıdaki kuruluşlardan hangisi tarafından alınmıştır? (2002)
A) Erzurum Kongresi C) Meclis-i Mebusan E) Sivas Kongresi
B) Temsil Heyeti D) I. TBMM Cevap: C
82-Temsilciler Kurulu, Amasya Görüşmeleri’nde İstanbul Hükümeti’nden Sivas Kongresi’nin saptadığı dış politikaya uymasını istemiştir. Buna göre; Temsilciler Kurulu’nun aşağıdakilerden hangisini vurguladığı savunulur? (2004)
A) Yabancı sermayeden yararlanması
B) Malta sürgünlerinin geri getirilmesi
C) Manda ve himayenin reddi
D) Mebuslar Meclisi’nin İstanbul’da toplanması
E) Anlaşma Devletleri ile barış görüşmesi yapılması
Çözüm: Bu soruda cevaba yönelik ip ucu dış politika sözünde. Cevap: C
83-Misak-ı Milli’de alınan “Türkiye’deki azınlıklara komşu memleketlerdeki Türklere verilen haklar kadar hak verilecektir” kararı ile ne yapılmak istenmiştir? (2004)
A) Azınlıklara hak vermede eşitlik temel alınmıştır
B) İtilaf devletleri ile iyi ilişkiler kurulmak istenmiştir
C) Azınlıklara daha çok hak verilmiştir
D) Yabancı memleketlerdeki Türklerin yönetime katılması amaçlanmıştır
E) Azınlıkların göç etmesi istenmiştir Cevap: A
84-Aşağıdakilerden hangisi I.TBMM’nin açılışından önce olmuştur?
A) Misâk’ı Millî’nin ilân edilmesi
B) Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkarılması
C) Hıyanet-i vataniye Kanunu’nun çıkarılması
D) İstiklâl Mahkemeleri’nin kurulması
E) Tekâlif-i Millîye Emirleri’nin çıkarılması Cevap: A
85-M. Kemâl, 23 Nisan 1920’de Meclise verdiği önergede “geçici kaydıyla bir hükûmet reisi tanımak veya padişah kaymakamı atamak doğru değildir” demiştir.
M. Kemâl bu sözleriyle aşağıdakilerden hangisini anlatmak istemiştir?
A) İstanbul Hükûmeti ile anlaşmaya çalışılacağını
B) Halifeliğin kaldırılacağını
C) Kendisinin meclis başkanı seçileceğini
D) Hükûmet ve meclis başkanlarının aynı kişi olacağını
E) Meclisin, kararlarında bağımsız olması gerektiğini
Çözüm: Geçici bir hükûme t başkanı veya padişah vekili atamak TBMM’nin
padişaha bağlı olduğu izlenimini yaratırdı. Bu durum da bağımsız karar alınmasını engellerdi.
86-Aşağıdakilerden hangisi, I. TBBM’nin kuruluş amaçları arasında yer almamıştır?
A) Millî birliği gerçekleştirme D) Düzenli bir ordu kurma
B) Vatanı düşmandan kurtarma E) Halifeliği kaldırma
C) Millî iradeyi egemen kılma
Çözüm: Bağımsızlık sağlanmadan inkılâplar yapılamazdı. Halifeliğin kaldırılması inkılap hareketleri içinde gerçekleştirilmiştir; I.Meclis’in kuruluş amaçları arasında yer almaz.
87-I.TBBM yeni Türk Devleti’ne işlerlik kazandırmak amacıyla aşağıdakilerden hangisini diğerlerinden daha önce gerçekleştirmiştir?
A) Saltanatı kaldırmak
B) Yeni bir anayasa hazırlamak
C) Başkomutanlık Kanunu’nu kabûl etmek
D) Meclis Hükûmeti kurmak
E) Sovyet Rusya ile dostluk antlaşması yapmak
Çözüm: Bir devletin işlerlik kazanabilmesi için, öncelikle, işleri yürütecek olan bir hükûmetin kurulması gerekir. TBMM başkanını seçtikten hemen sonra bir meclis hükûmeti kurmuştur.
88-I.TBMM Hükûmeti üyeleri kimler arasından seçilmiştir?
A) Kurtuluş Savaşı’nı yürüten komutanlar
B) Meclis dışındaki yetenekli kişiler
C) Osmanlı Meclis-i Mebusan üyeleri
D) Meclis Başkanlığı’nca belirlenen kişiler
E) TBMM üyeleri
Çözüm: 1921 Anayasası’na göre, yasama, yürütme ve yargı gücü sadece TBMM’ye aittir. Hükûmet de, yürütme görevini üstlenen organdır. Kendi üzerinde bir güç tanımayan bu meclisin, dışarıdan bakan ataması düşünülemez. Cumhuriyet’in ilânı ile Meclis Hükûmeti sisteminden Kabine sistemine geçilince, dışarıdan da bakan alınır duruma gelinmiştir.
89-TBMM’nin aşağıda aldığı kararların hangisinde, cumhuriyet yönetimine geçileceği en kesin bir şekilde ifade edilmiştir?
A) Bakanlar TBMM’ye karşı sorumludur
B) TBMM başkanı hükûmetin de başkanıdır
C) Kurulacak hükûmet sürekli olacaktır
D) Yasama ve yürütme görevleri TBMM’ye aittir
E) Padişah ve halife, TBMM’nin çıkracağı yasaya göre yerini alacaktır
Çözüm: Cumhuriyet yönetiminde egemenlik kayıtsız-şartsız millete aittir. Millet, egemenlik hakkını, seçtiği milletvekillerinden oluşan TBMM aracılığıyla kullanır (Temsili Demokrasi). Madem ki, yasama ve yürütme görevi TBMM’ye aittir, yönetim de cumhuriyet olacaktır.
90-Aşağıdakilerden hangisi, I.TBMM’nin aldığı kararlardan biri değildir?
A) İstiklâl marşı’nın kabûl edilmesi
B) Millî Hükûmet’in kurulması
C) Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun kabûl edilmesi
D) Moskova’ya bir kurul gönderilmesi
E) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun kabûl edilmesi Cevap: E
91-Aşağıdakilerden hangisi 1921 Anayasası’nın dayandığı ilkelerden değildir?
A) Millî egemenlik C) Güçler birliği E) Meclisin üstünlüğü
B) Tek meclis D) Tek dereceli seçim
Çözüm: Bu soru ancak eleme yoluyla yapılabilir; özel ilgi duyulmadıkça 1921 Anayasası’ndaki seçim sistemini bilmek mümkün değildir. 1921 Anayasası’nın ilk üç maddesinde “hâkimiyetin kayıtsız şartsız millete ait olduğu; yasama, yürütme ve yargı gücünün TBMM’de toplandığı ve Türkiye Devleti TBMM tarafından idare olunur” esasları vardır. Türkiye’de sadece 1876 Kanun-i Esâsî’si ve 1961 Anayasası çift meclis sistemini ön görmüştür. Milletvekili seçimleri iki dereceli seçim sistemine göre yapılmıştır. Önce milletvekilini seçecek delegeler belirlenmiş, sonra bu delegeler milletvekillerini seçmişlerdir. Cevap: D
92-I. Vatan ve milletin kurtuluşunu her şeyin üstünde tutma
II. Ülke yönetimini elinde bulunduran tek organ olma
III. Kurduğu hükûmeti devam ettirme
IV. Lâik düzene geçmeyi amaçlama
V. Dış ilişkilerde güçlü olma prensibini benimseme
Yukarıdakilerden hangileri, I.TBMM’nin Millî Mücadele’nin sonuna
kadar düzenli çalışmasını ve süratle karar almasını sağlamıştır?
A) I ve II B) III ve IV C) I ve V D) V ve IV E) II ve V
Çözüm: TBMM, güçler birliği sistemini benimsediği için, ülke yönetiminde tek söz sahibi güçtür. Dolayısıyla işler hızlı yürümektedir. Ayrıca, vatan ve milletin kurtuluşunu her şeyin üzerinde tuttuğu için, farklı fikirleri bir amaç etrafında birleştirebilmiştir. Bu durum da, işlerin hızlı ve düzenli biçimde yürümesini sağlamıştır. Cevap: A
93-Millî Mücadele’nin devam ettiği günlerde Batı Anadolu’daki Kuvva-i Millîye birliklerine emir gönderilerek, suçlu görülen vatandaşların cezalandırılmaması, bunların İstiklâl Mahkemeleri’ne verilmesi istenmiştir.
Bu emrin, aşağıdaki amaçlardan hangisine yönelik olduğu söylenemez?
A) Devlet otoritesini gerçekleştirme
B) Suçluların cezalandırılmasını geciktirme
C) Millî birliklerin, savunma dışındaki yetkilerini sınırlandırma
D) Halkın Kuvva-i Millîye’ye olan güvenini koruma
E) Suçluyu suçsuzdan ayırma
Çözüm: Yargılama görevi mahkemelere aittir. Belirli hukuk kuralları içinde yapılır. Kuvva-i Millîye şeflerinin yargılaması keyfîdir. Hukuk devleti olma yolunda çaba gösteren ve ordu birliklerinin sadece savaşla ilgilenmesini isteyen TBMM’nin bu duruma izin vermesi söz konusu olamazdı. Bu emirde, suçluların cezalandırılmasının geciktirilmesi amacı yoktur.
94-TBMM Hükûmeti Osmanlı yönetiminin aşağıdaki uygulamalarından hangisine karşı çıkmamıştır?
A) Sevr Antlaşması’nı imzalaması
B) Lozan barışı görüşmelerine katılmak istemesi
C) Kuvva-i İnzibatiye’yi Anadolu’da harekete geçirmesi
D) Damat Ferit Paşa’yı görevden alması
E) İtilâf Devletleri’yle iş birliği yapması
Çözüm: TBMM, kendisinin yararına olacak bir duruma karşı çıkmamıştır. Şu hâlde, seçeneklerden hangisi TBMM’nin işine gelir? Elbette Sadrazam Damat Ferit Paşa’nın görevden alınması. “Manikürlü-pedikürlü” Damat Ferit, ülkeyi İngiliz mandasına sokmak için var gücüyle çalışmış, Millî Mücâdele’yi boğmak için her yola başvurmuştur.
95-I.TBMM’nin yeni bir devlet düzenine geçilmesini sağlayıcı yönleri de bulunmasına rağmen bu yönleri ön plâna çıkartılmamıştır.
Böyle bir tutumun amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) İtilâf Devletlerinin,TBMM’ye karşı düşmanca davranmalarını önlemek
B) Vatanın kurtarılmasına öncelik vermek
C) Azınlıkların ayrı devlet kurma girişimlerini önlemek
D) Komşu devletlerin güvenini kazanmak
E) Kanun-i Esâsî’den yararlanmayı sürdürmek. Cevap: B
96-Aşağıdakilerden hangisi, I.TBMM Dönemi gelişmelerinden değildir?
A) Yeni bir hükûmet kurulması D) Düzenli ordunun kurulması
B) Çok partili düzene geçilmesi E) Vatanın düşmandan temizlenmesi
C) Yeni bir anayasa yapılması
Çözüm: Türkiye’de çok partili düzene 1946’da geçilmiştir. 1924 ve 1930’da -ki girişimler başarısız olmuştur.
97-23 Nisan 1920’de kurulan TBMM’nin 1 Nisan 1923’te yenilenmesinin ana sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Meclisin, o yılların zor koşulları altında yıpranmış olması
B) Çok partili hayata geçilmeye çalışılması
C) M. Kemâl’in etrafında idealistlerin toplanması
D) Lozan görüşmelerine yeniden başlanacağı düşüncesinin güçlenmesi
E) Yeni bir seçim sisteminin denenmek istenmesi
Çözüm: I.TBMM açıldığında, kesin barış sağlanıncaya kadar göreve devam etme kararı almıştır. Ancak, seçimlerin yenilenmesi TBMM’nin yetkileri arasında idi. Meclisin yıprandığını gören M. Kemâl, yaptığı kulislerle TBMM seçimlerinin yenilenmesi kararını aldırmıştır. ( Öte yandan, M. Kemâl, Eylem Evresi’nden sonra yapmayı düşündüğü inkılâplara destek verecek kişileri meclise sokmak istemiştir).
98-I. Yeni Türk Devletinin ilk anayasasının kabûlü
II. Mudanya Ateşkes Antlaşması
III. Saltanatın kaldırılması
IV. Gümrü Antlaşması’nın imzalanması
V. Ankara Antlaşması (*)
Yukarıdaki olayların kronolojik dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?
A) I-IV-V-II-III C) III-IV-I-II-V E) IV-I-V-II-III
B) II-V-III-I-IV D) V-I-IV-III-II Cevap: ?
99-1878 Berlin Antlaşması ile Rusya’ya bırakılan Kars ve dolayları aşağıdaki antlaşmaların hangisiyle yeniden topraklarımıza katılmıştır?
A) Moskova Antlaşması B) Ankara Antlaşması
(*) Eylem Evresi içinde bir Ankara Antlaşması vardır; İngilizlerle
imzaladığımız 1926 Ankara Antlaşması burada yer almaz.
C) Kars Antlaşması D) Lozan Antlaşması E) Gümrü Antlaşması
Çözüm: 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın yenilgimizle sonuçlanmasının ardından imzalanan 1878 Berlin Antlaşması ile Rusya’ya bırakılan Kars, Ardahan, Artvin ve Batum, Rusya’da ihtilâlden sonra kurulan Sovyet Rusya ile yapılan Brest-Litowsk Antlaşması’yla yeniden Osmanlı yönetimine katılmıştır. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’ndan yenik çıkınca, 1917’de bağımsız olan Ermenistan Kars ve Batum, Gürcistan da Artvin ve Ardahan’ı işgâl etmişlerdir. TBMM Ordusu, Doğu Cephesi’nde Ermenileri yenmiş, Gümrü Antlaşması ile Kars ve Batum’u yeniden topraklarımıza katmıştır. Ardahan ve Artvin ise 23 Şubat 1921’de Sovyet uydusu Gürcistan ile yaptığımız bir antlaşma sonucu topraklarımıza katılmış, karşılığında Batum barışçıl bir biçimde Sovyet Rusya’ya terk olunmuştur. Kesin olarak ise Kars Antlaşması ile bırakılmıştır bu güzel Türk yurdu. Şimdi, 1991’de bağımsız olan Gürcistan’ın Acaristan Özerk Cumhuriyeti’nin başkentidir.
100-Çerkez Ethem’in TBMM Hükûmeti’ne isyân etmesi üzerine siyasî ve askerî durumu kendi lehine gören Yunanistan işgâl hareketlerini hızlandırmıştır.
TBMM Ordusu’nun Yunanlıları durdurmak amacıyla yaptığı muharebe aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eskişehir-Kütahya C) Birinci İnönü E) Sakarya
B) Dumlupınar D) İkinci İnönü
Çözüm: İç isyânların bastırılmasında önemli hizmetler gören Çerkez Ethem, düzenli ordunun kurulması üzerine, kişisel otoritesini kaybedeceği endişesiyle ayaklanmıştır. Bunu fırsat bilen Yunanlıların saldırısı I.İnönü Muharebesi ile durdurulmuştur. Bu zaferden sonra Çerkez Ethem İsyânı da sona erdirilmiştir.
Bu arada, Çerkez Ethem konusunun, objektif olarak yeniden incelenmesi gerekmektedir. Ürdün’de gazeteci Feridun Kandemir’e söyledikleri ilginçtir.
101-I.İnönü Zaferi’nden sonra, hangi devletler, Yunanistan’ın Londra Konferansı’na katılmasını sağlamaya çalışmışlardır.
A) Fransa ve İtalya C) İngiltere ve İtalya E) İngiltere ve Fransa
B) Rusya ve ABD D) Japonya ve ABD
Çözüm: Fransa ve İtalya , I. İnönü zaferimizden sonra, Anadolu’yu işgâllerinin bir macera olduğunu düşünmeye başlamış, İngiltere’ye baskı yaparak, Yunanistan’ı barış masasına oturtmaya çalışmışlardır. Konferans, TBMM’nin İtilâf Devletleri tarafından ilk kez hukukî alanda tanınması anlamına gelmektedir.
102-Aşağıdakilerden hangisi, TBMM’nin açılmasından sonra İtilâf Devletlerinin Londra’da bir konferans düzenlemeye karar vermelerinde etkili olmuştur?
A) Kars Antlaşması’nın imzalanması
B) Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılması
C) II.İnönü Muharebesi’nin kazanılması
D) Moskova Antlaşması’nın imzalanması
E) I.İnönü Muharebesi’nin kazanılması Cevap: E
103-TBMM’nin Londra Konferansı’na çağırılmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?
A) TBMM Hükûmeti ile Sovyet Rusya’nın yakınlaşması
B) Fransızlara karşı Güney Cephesi’nde başarı kazanılması
C) Çekez Ethem İsyânı’nın bastırılması
D) Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılması
E) İtalya’nın arabuluculuk rolünü üstlenmesi Cevap: D
104-I.TBMM üyeleri arasında, aşağıdakilerden hangisi ile ilgili olarak bir görüş ayrılığı ortaya çıkmamıştır?
A) Ordunun Sakarya Irmağı doğusuna çekilmesi
B) Yeni bir ordunun kurulması
C) Başkomutanlık Kanunu ile tanınan sürenin uzatılması
D) TBMM’nin Kayseri’ye taşınması
E) Londra Konferansı’na temsilci gönderilmesi Cevap: E
105-I.TBMM Hükûmeti, Londra Konferansı’na katılarak Misâk-ı Millî’yi dünya kamu oyuna duyurmayı amaçlamıştır. Ayrıca, konferansa katılmakla İtilâf Devletlerinin hangi konuda Türkler aleyhine bir propaganda başlatmalarını önlemiştir?
A) Türklerin Anadolu’da azınlıklara baskı yaptıkları
B) Anadolu Hareketi’nin Osmanlı Hükûmeti’ne karşı bir hareket olduğu
C) Türklerin Anadolu’dan çıkartılmaları gerektiği
D) Türklerin, konferans teklifini reddederek savaşı sürdürmek istedikleri
E) Saltanat ve Halifeliğin korunması gerektiği Cevap: D
106-TBMM, ilk siyasî ilişkiyi aşağıdaki hangi Avrupa ülkesiyle kurmuştur?
A) İngiltere B) İtalya C) Fransa D) Sovyet Rusya E) Almanya
Cevap: D
107-TBMM ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’nda, “Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusyası arasında yapılmış olan antlaşmalar geçersizdir” hükmü yer almaktadır.
Antlaşmada bu hükmün yer alması, aşağıdakilerden hangisi doğrultusunda bir gelişmedir?
A) Uşi Antlaşması D) Brest-Litowsk Antlaşması
B) İstanbul Antlaşması E) Bükreş Antlaşması
C) Atina Antlaşması
Çözüm: Soruda yer alan taraflar, TBMM ile Sovyet Rusya’dır. Bu durumda, bu iki devleti ilgilendiren bir tercih aranmalıdır. Fakat o zaman diğer seçeneklerde yer alan antlaşmaların kimler arasında yapıldığını bilme zorunluluğu vardır. Brest-Litowsk Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Çarlık Rusyası’nın sona erdiğini ve yeni Sovyet yönetimini tanıdığını kabûl etmiştir. Moskova Antlaşması ile de Osmanlı Devleti’nin sona erdiği ve yeni Türk Devleti kurulduğu Sovyet Rusya tarafından kabûl edilmiştir. Moskova Antlaşması, 1918 Brest-Litowsk Antlaşması’nın uzantısı durumundadır.
108-Moskova Antlaşması’nın aşağıda verilen maddelerinden hangisi, TBMM Hükûmeti ile Sovyet Rusya’nın siyasî alanda birlikte hareket edecekleri anlamını taşımaktadır?
A) Sovyetler Birliği’nin Misâk-ı Millî’yi tanıması
B) Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusyası arasında imzalanmış antlaşmaların
geçersiz sayılması
C) Taraftan birinin tanımadığı devletler arası bir antlaşmayı diğerinin de
tanımaması
D) Sovyetler Birliği’nin kapitülasyonların kaldırılmasını kabûl etmesi E) İki devlet arasındaki ekonomik ilişkilerin arttırılması Cevap: C
109-Millî Mücadele’nin 1920 – 1921 yılları arasına rastlayan en sıkıntılı günlerinde, yeni Türk Devleti’nin gelirleri savaş giderlerini karşılayamıyordu.
Bu durum, aşağıdakilerden hangisi ile önlenmeye çalışılmıştır?
A) Kapitülasyonların kaldırılması
B) Hıyanet-i vataniye Kanunu’nun çıkartılması
C) Tekâlif-i Millîye Emirleri’nin çıkartılması
D) Asker sayısının azaltılması
E) Plânlı ekonomiye geçilmesi Cevap: C
110-Aşağıdakilerden hangisi, Sakarya Meydan Muharebesi’nin sonuçlarından
biri değildir?
A) Moskova Antlaşması’nın imzalanması
B) İtilâf devletlerinin, TBMM’ye ateşkes önerisinde bulunması
C) Yunanistan’ın, saldırı gücü kırıldığı için savunmaya çekilmesi
D) İtalya’nın, Anadolu’da işgâl ettiği toprakları boşaltmaya başlaması.
E) TBMM ile Fransa arasında Ankara Antlaşması’nın imzalanması
Cevap: A (Moskova Antlaşması, I. İnönü Muharebesi’nin sonucudur).
111-Aşağıdakilerden hangisinin imzalanması, TBMM’nin tanınması ile ilgili olarak Fransa’nın İngiltere ile görüş ayrılığına düştüğünün somut göstergesidir?
A) Ankara Antlaşması D) Kars Antlaşması
B) Gümrü Antlaşması E) Mudanya Ateşkes Antlaşması
C) Moskova Antlaşması
Çözüm: TBMM ile Fransa arasında imzalanan bir antlaşma aramak gerek. O da Ankara Antlaşması’dır. Avrup’da Fransa ile Almanya arasında büyük sorun olan Alsas-Loren Bölgesi konusunda İngiltere, Almanya’dan yana bir politika izlemeye başlamıştır. Bu konu, Fransa için Anadolu’dan çok daha önemli idi. Ankara Antlaşması, TBMM’nin Fransa tarafından resmen tanınması anlamına gelmektedir.
112-TBMM, Gümrü, Moskova ve Ankara antlaşmalarını hangi devletlerle imzalamıştır?
Gümrü Moskova Ankara
A) Ermenistan Sovyet Rusya Fransa
B) Fransa Ermenistan Sovyet Rusya
C) Ermenistan Fransa Sovyet Rusya
D) Sovyet Rusya Ermenistan Fransa
E) Fransa Sovyet Rusya Ermenistan Cevap: A
113-Aşağıdakilerden hangisi ikili antlaşmalara bir örnektir?
A) Sevr Antlaşması D) Londra Konferansı
B) Londra Konferansı E) Mudanya Ateşkes Antlaşması
C) Ankara Antlaşması Cevap: C
114-Sakarya zaferinden sonra, İtilâf Devletlerinin, Türk ve Yunan devletlerine ateşkes önerisinde bulunmalarının asıl amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yunanlılara zaman kazandırıp ordusunu güçlendirmek
B) Sorunları barışçı yoldan çözmek
C) Aralarında fikir birliği olduğu izlenimini yaratmak
D) Sevr Antlaşması şartlarını hafifleterek kabûl ettirmek
E) Yunanistan’daki ekonomik sorunlara çözüm bulmak Cevap: D
115-TBMM,
I. I. ve II. İnönü Savaşlarını kazanması üzerine Sovyetler Birliği ile
Moskova Antlaşması’nı,
II. Sakarya Meydan Muharebesi’ni kazanması üzerine Fransa ile Ankara
Antlaşması’nı,
III. Başkomutanlık Meydan Muharebesi’ni kazanması üzerine de, İtilâf
Devletleriyle Mudanya Ateşkes Antlaşması’nı imzalamıştır.
Bu bilgilerin ışığında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
A) TBMM, haklarını savaşarak alma yanlısıdır.
B) Sovyetler Birliği ile Fransa Yunanistan’a karşıdır.
C) TBMM, varlığını askerî alandaki başarıları ile kabûl ettirmiştir.
D) Sovyetler Birliği ile Fransa, Türklerle savaşı göze alamamışlardır.
E) Sovyetler Birliği, İtilâf Devletlerini TBMM ile anlaşmaya zorlamıştır.
Cevap: C
116-I. Birinci İnönü Muharebesi
II. Sakarya Meydan Muharebesi
III. Başkomutanlık Meydan Muharebesi
Aşağıdakilerden hangisi, bu muharebelerin bir sonucu değildir?
A) Londra Konferansı D) Lozan Antlaşması
B) Moskova Antlaşması E) Mudanya Ateşkes Antlaşması
C) Gümrü Antlaşması
Çözüm: Önceden olan bir olay, sonradan olan bir olayın sonucu olamaz. Cevap: C
117-Aşağıdakilerden hangisi, Mudanya Ateşkes Antlaşması’na ortam hazırlayan sebeplerden biri değildir?
A) Yunanistan’ın kesin yenilgiye uğraması
B) İngiltere’nin, Türkiye ile yeni bir savaş olasılığı karşısında yalnız
kalacak olması
C) İngiliz dominyonları ve kamu oyunun savaştan bıkması
D) M. Kemâl’in diplomatik başarıları
E) Fransa ve İtalya’nın Türklere karşı savaşa girmeleri olasılığı
Çözüm: Fransa ve İtalya TBMM ve dolayısıyla Misâk-ı Millî’yi tanıyarak Mudanya’dan önce savaşı kesin olarak sona erdirmişlerdir. Cevap : E
118-Aşağıdakilerden hangisinde, Yunanlıların Doğu Trakya’yı boşaltmaları hükmü yer almaktadır?
A) Ankara Antlaşması D) Mondros Ateşkes Antlaşması
B) Moskova Antlaşması E) Gümrü Antlaşması
C) Mudanya Ateşkes Antlaşması Cevap: C
119-Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın aşağıdaki maddelerinden hangisi Osmanlı Devleti’nin hukuken sona erdiğini göstermektedir?
A) Doğu Trakya’da Meriç Irmağı’nın sol kıyısına (batı) kadar olan bölge,
15 gün içinde Yunanlılar tarafından boşaltılacaktır.
B) Doğu Trakya’nın devir-teslim işi, İtilâf Devletleri memurları aracılığı
ile 30 gün içinde yapılacaktır.
C) Lozan Konferansı’nın bitimine kadar Türkler Doğu Trakya’da 8.000
asker bulunduracaklardır.
D) İstanbul ve Boğazlar, TBMM Hükûmeti yönetimine bırakılacaktır.
E) İtilâf Devletlerinin kuvvetleri, Lozan Antlaşması’nın imzasına kadar
İstanbul’da kalacaktır. Cevap: D
120-Aşağıdaki şehirlerden hangisi, düşman işgâlinden savaş yapmadan kurtarılmıştır?
A) İzmir B) Edirne C) Antep D) Urfa E) Kars
Çözüm: Mudanya Ateşkes Antlaşması gereği Doğu Trakya savaşmadan Yunanlılar tarafından boşaltılmıştır (Tekirdağ, Kırklareli, Edirne).
121-Lozan Barış görüşmelerinde, TBMM temsilcisi İsmet Paşa aşağıdakilerin hangisinde İtilâf Devletlerine kesinlikle ödün vermemiştir?
A) Dış boçlar C) Onikiada E) Musul sorunu
B) Kapitülasyonlar D) Boğazlar
Çözüm: TBMM, İsmet Paşa’ya Kapitülasyonlar ve Ermeni yurdu konusunda ödün vermemesi talimatını vermiştir. Sonuçta, Ermeni konusu gündeme alınmamış, kapitülasyonlar kesin olarak kaldırılmıştır.
122-Lozan Barış görüşmelerinde Türkiye’nin isteklerine en çok direnen devletler, aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Fransa - İngiltere - Sovyet Rusya
B) Japonya - İtalya - Yunanistan
C) Yunanistan - Romanya - Fransa
D) İngiltere - Fransa - İtalya
E) Romanya - Sovyet Rusya - İtalya
Çözüm: Millî Mücadele, Anadolu’yu işgâl eden sömürgeci devletlere karşı kazanılmıştır. Lozan Konferansı da, bu harekâtın zaferle sona ermesi üzerine toplanmıştır. Anadolu’yu işgâl eden ve sömürgeleştirmeye çalışan devletler İngiltere, Fransa ve İtalya’dır. Yunanlılar İngilizlerin maşası durumundadır. Öte yandan, Türk Kurtuluş Savaşı’nın diğer sömürge milletlerine de örnek olacağından korkan İngiltere-ki Hindistan’a olmuştur-bunu önlemeye çalışmıştır. Her üç devletin birlikte bulunduğu bir tercih aranmalıdır.
123-Aşağıdakilerden hangisi, Millî Mücadele’nin kazanılması ile doğrudan ilişkili değildir?
A) Düzenli ordunun kurulması
B) Mustafa Kemâl’e geçici olarak Meclis’in yetkilerinin verilmesi
C) 1921 Anayasası’nda güçler birliğinin temel alınması
D) Tekâlif-i Millîye Emirleri’nin çıkartılması
E) Lozan Barış görüşmeleri
Çözüm: Zafer kazanılmamış olsaydı Lozan görüşmeleri yapılamazdı.
124-Aşağıdaki sorunlardan hangisi, Lozan Antlaşması’nda çözüme kavuşmamıştır?
A) Azınlık hakları C) Savaş tazminatı E) Türkiye – Irak sınırı
B) Kapitülasyonlar D) Dış borçlar
Çözüm: İngilizlerin, Musul petrolleri üzerindeki denetimini bırakmak istememesi yüzünden, Misâk-ı Millî sınırları içinde yer alan Musul’un geleceği sonraya bırakılmış, 1926 Ankara Antlaşması ile aleyhimize çözümlenmiştir. Boğazlar, Patrikhane, Hatay, Onikiada, Ege adaları Lozan’da diğer çözülemeyen sorunlardır.
125-Aşağıdakilerden hangisi, Lozan Antlaşması’na önemli bir uluslar arası antlaşma niteliği kazandırmaktadır?
A) Bu antlaşmayı bütün dünya devletlerinin onaylaması
B) Bu antlaşmanın geçerliliğini uzun süre koruyabilmesi
C) Bu antlaşmanın, uzun süren görüşmeler sonunda imzalanabilmesi
D) Bu antlaşmanın, bir çok antlaşmaya örnek oluşturması
E) Bu antlaşmayla, ilgili tarafların tüm isteklerinin gerçekleşmesi
Çözüm: Lozan Antlaşması günümüzde de geçerliliğini korumaktadır(gerçi Yunanistan Midilli, Sakız ve Susam adalarında asker-silâh bulundurmayacağı taahhüdünü bozmuştur). I. Dünya Savaşı sonunda imzalanan antlaşmalar kısa sürede yürürlükten kalktığı hâlde, Lozan hâlâ yürürlüktedir.
126-Lozan Antlaşması’nın aşağıdaki özelliklerinden hangisi, bu antlaşmanın uluslar arası düzeyde önemli bir belge hâline gelmesinde en az etkilidir?
A) Çok sayıda devlet tarafından imzalanmış olması
B) Türkiye’nin diğer devletlerle ilişkilerinde esas alınması
C) Çeşitli devletlerin ekonomik çıkarlarını sınırlayan hükümler içermesi
D) Boğazlar için, devletlerin rol aldığı bir komisyon yönetimi getirmesi
E) Türkiye’de Cumhuriyetin ilânına ortam hazırlaması
Çözüm: E seçeneği Türkiye’nin bir iç meselesidir; diğer devletleri pek ilgilendirmez.
127-Aşağıdakilerden hangisi Yunanistan’dan Lozan Barış Antlaşması’nda savaş tazminatı olarak alınmıştır?
A) Edirne C) Gökçeada E) Karaağaç
B) Kırklareli D) Bozcaada Cevap: E
128-Aşağıdakilerden hangisi ile meclis başkanının aynı zamanda hükûmet başkanı olması ilkesinden vazgeçilmiştir?
A) Mudanya Mütarekesi D) Lozan Antlaşması
B) Saltanatın kaldırılması E) Cumhuriyetin ilânı
C) Halifeliğin kaldırılması Cevap: E
129-TBMM’nin hukukî varlığının uluslar arası alanda tanınmasını hızlandıran gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Misâk-ı Millî’nin ilân edilmesi D) İstanbul’un resmî işgâli
B) I. İnönü Muharebesi’nin kazanılması E) Cumhuriyetin ilânı
C) Mudanya Mütarekesi’nin imzalanması
Çözüm: I. İnönü Zaferi üzerine İtilâf Devletleri TBMM Hükûmeti’ni Londra Konferansı’na çağırmışlardır.
130-Sevr Antlaşması’nın son hazırlıkları aşağıdakilerden hangisinde yapılmıştır?
A) İstanbul Konferansı’nda D) Londra Konferansı’nda
B) San Remo Konferansı’nda E) Paris Konferansı’nda
C) Berlin Konferansı’nda Cevap: B
131-Aşağıdakilrden hangisi I. TBMM’nin yaptığı çalışmalardan biri değildir?
A) Ayaklanmaların bastırılması
B) Misâk-ı Millî kararlarını alması
C) İşgâlcilerin yurttan atılması
D) Bazı devletlerle siyasî ilişki kurulması
E) Mudanya Mütarekesi’ni imzalaması
Çözüm: Misâk-ı Millî kararları son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı tarafından, TBMM açılmadan önce alınmıştır.
132-Doğu sınırımız hangi antlaşma ile kesin şeklini almıştır?
A) Gümrü Antlaşması C) Sevr Antlaşması E) Kars Antlaşması
B) Moskova Antlaşması D) Ankara Antlaşması Cevap: E
133-M. Kemâl’in Tekâlif-i Millîye Emirleri’ni yayınlaması hangi yetkiyi kullandığını gösterir?
A) Yasama yetkisini C) Güçler birliği E) Yargı yetkisini
B) Askerî yetkisini D) Yürütme yetkisini Cevap: A
134-Aşağıdakilerden hangisi Kütahya – Eskişehir Muharebelerinden sonra alınan önlemlerden biridir?
A) Barış görüşmelerine başlamak
B) Hükûmet merkezini Kayseri’ye taşımak
C) İtilâf Devletlerine ateşkes önerisinde bulunmak
D) Tekâlif-i Millîye Emirleri’ni yayınlamak
E) Saldırıya geçmek Cevap: D
135-Aşağıdakilerin hangisinin çözümünde Misâk-ı Millî’den ödün verilmiştir?
A) Kapitülasyonlar C) Nüfus mübadelesi E) Yabancı okullar
B) Dış borçlar D) Musul sorunu Cevap: D
136-Aşağıdakilerden hangisi Sakarya Meydan Muharebesi’nin sonuçlarından biri değildir?
A) Yunan saldırı gücünün kırılması
B) İtilâf Devletlerinin Türklere karşı oluşturduğu birliğin tamamen
parçalanması
C) Hatay dışında Türkiye – Suriye sınırının çizilmesi
D) Ülkenin düşmandan temizleneceği inancının daha da güçlenmesi
E) 1921 Anayasası’nın yürürlüğe girmesi
Çözüm: 1921 Anayasası I. İnönü Muharebesi’nden sonra yürürlüğe girmiştir.
137-Birinci İnönü Muharebesi’nin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?
A) TBMM’ye olan güvenin artması
B) Londra Konferansı’nın toplanması
C) Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması’nın imzalanması
D) İtilâf Devletleri arasındaki anlaşmazlıkların iyice belirginleşmesi
E) Fransızların Anadolu’yu boşaltmaları
Çözüm: Fransızların Anadolu’yu boşaltmaları Sakarya Meydan Muharebesi’nin bir sonucudur.
138-Aşağıdakilerden hangisinde sebep - sonuç ilişkisi yoktur?
A) I. İnönü Muharebesi – TBMM’ye güvenin artması
B) Ermenilerle savaş – Gümrü Antlaşması
C) Büyük Taarruz – Mudanya Ateşkes Antlaşması
D) II. İnönü Muharebesi – Tekâlif-i Millîye Emirleri’nin yayınlanması
E) Kütahya-Eskişehir Muharebeleri – M. Kemâl’in Başkomutan olması
Çözüm: Tekâlif-i Millîye, Kütahya-Eskişehir Muharebelerinin bir sonucudur.
139-TBMM’de M. Kemâl’i destekleyen Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun (1. Grup) kurduğu parti aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tesanüd Grubu D) Halk Fırkası
B) Serbest Fırka E) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
C) Hürriyet ve İtilâf Fırkası
Cevap: D ( 9 Eylül 1923’de M. Kemâl tarafından kurulmuştur)
140-Millî Mücadele Dönemi’nde meydana gelen;
I. TBMM’nin açılması
II. İç isyânların başlaması
III. Birinci İnönü Muharebesi’nin kazanılması
IV. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri
V. Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılması
Olaylarından hangileri dış siyasette güçlü ve sözü geçer olmanın ancak
İçte de güçlü bulunmakla gerçekleşeceğine kanıt olarak gösterilebilir?
A) I-II B) IV ve V C) II ve III D) III ve V E) III ve IV Cevap: D
141-Aşağıdakilerden hangisi I. İnönü ve Sakarya Savaşlarının ortak özelliklerinde biri değildir? (1999)
A) Savunma amaçlı olması
B) Sovyet Rusya ile yakınlaşma sağlaması
C) Anlaşma Devletlerinin TBMM ile ilgili görüşlerinin değişmesini
sağlaması
D) Ulusal orduyla yapılması
E) İsmet Paşa’nın komutasında yapılması
Çözüm: I.İnönü İsmet Paşa, Sakarya M. Kemâl komutasında yapılmıştır.
142-Aşağıdakilerden hangisi Gümrü Antlaşması’nın özelliklerinden biri değildir? (1999)
A) Batıda Yunanlılara karşı açılan cephede rahatlık sağlaması
B) I. İnönü zaferinden sonra imzalanması
C) Ermenilerin, Sevr Barış Antlaşması’nı tanımadıklarını belirtmesi
D) TBMM’nin uluslar arası alanda varlığını ilk kez kanıtlaması
E) Bir Türk devletinin Türklüğünü vurgulayan ilk antlaşma olması
Cevap: B (Antlaşmada, Osmanlı yerine Türkiye Devleti ibâresi yer almıştır).
143-I. Güçler birliği ilkesinin benimsenmesi (1999)
II. Nerenin başkent olacağının belirlenmesi
III. Milletvekili seçimlerinin 2 yılda bir yapılacağının öngörülmesi
özelliklerinden hangileri 1921 Anayasası’nda yoktur?
A) Yalnız I C) II ve III E) Yalnız II
B) I ve II D) Yalnız III
Cevap: E (Ankara, 13 Ekim 1923’de başkent olmuştur).
144-Türkiye’deki yabancıların, hukuk alanındaki ayrıcalı durumu aşağıdaki antlaşmaların hangisiyle sona ermiştir? (1999)
A) Lozan Antlaşması C) Sevr Antlaşması E) Moskova Antlaşması B) Kars Antlaşması D) Ankara Antlaşması Cevap: A
145-Hükümetin kurulması ile ilgili 2 Mayıs 1920 tarihli yasaya göre, bakanlar, TBMM üyeleri arasında mutlak çoğunlukla seçilirdi. Daha sonra bu
kural, bakanların TBMM başkanının meclis üyeleri içinden gösterdiği adaylar
arasından mutlak çoğunlukla seçilmesi şeklinde değiştirilmiştir. (2000)
Yapılan bu değişiklikle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?
A) Meclisin hükümeti denetlemesini kolaylaştırmak
B) Bakanlıkların sayısının azaltılmasını sağlamak
C) Hükümet düşürmeyi kolaylaştırmak
D) Hükümette görüş birliğinin sağlanmasını kolaylaştırmak
E) Ulus egemenliği ilkesini pekiştirmek
Cevap: D (mutlak çoğunluk = salt çoğunluk)
146-I. Gümrü Antlaşması’nın yapılması (2000)
II. Moskova Antlaşması’nın yapılması
III. Türk ordusunun Sakarya’nın doğusuna çekilmesi
Gelişmelerinden hangileri Eskişehir-Kütahya Savaşlarının sonuçları
arasında yer alır?
A) Yalnız I C) Yalnız II E) Yalnız III
B) I ve II D) II ve III Cevap: E
147-Mustafa Kemal, İstanbul Hükümeti temsilcileriyle Bilecik’te yaptığı görüşmede kendisini “TBMM ve Hükümet Başkanı” şeklinde tanıtmıştır. Mustafa Kemal’in kendisini böyle tanıtmasındaki amacının aşağıdakilerden hangisi olduğu savunulabilir? (2000)
A) Meclis ve hükümetin yetkilerine sahip olduğunu hatırlatmak
B) İstanbul Hükümeti ile ilişkileri kesmek
C) İstanbul Hükümeti temsilcilerinin hükümetten çekilmesini sağlamak
D) İstanbul Hükümeti üyeleri arasında görüş ayrılığı yaratmak
E) Padişahı, yeni bir hükümetin kurulmasına razı etmek
Cevap: D (Damat Ferit Hükûmeti’nin görevden ayrılması üzerine kurulan Tevfik Paşa Hükûmeti, Ankara ile uzlaşmak için görüşme isteğinde bulunmuştur. Mustafa Kemâl Paşa, yanında İsmet İnönü olduğu hâlde hükûmet temsilcileri ile Bilecik İstasyonu’nda bir araya gelmiştir. M. Kemâl, bir oldu bitti ile temsilcileri Ankara’ya götürmüş, TBMM’nin çalışmalarını yakından izlemelerini sağlamıştır. Bir ay süreyle Ankara’da konuk edilen temsilcilerin, İstanbul Hükûmeti’nde yeniden görev almamaları şartıyla İstanbul’a dönmelerine izin verilmiştir. Bunları bilmeden, bu sorunun doğru cevabının D seçeneği olduğu anlaşılamaz).
148-Anlaşma Devletlerinin Sevr Antlaşması’nın bazı maddelerinde değişiklik yapmak amacıyla Londra Konferansı’nı düzenlemelerinde, (2000)
I. Birinci İnönü Savaşı
II. Çerkez Ethem Ayaklanması’nın bastırılması
III. Fransa ile yapılan Ankara Antlaşması
Gelişmelerinden hangileri etkili olmuştur?
A) Yalnız I C) I ve II E) Yalnız III
B) II ve III D) Yalnız II Cevap: A
149-I. Yeni devletin yönetim şeklinin ne olduğu (2000)
II. Yasama ve yürütme erklerinin nerede toplandığı
III. Vekillerin (Bakanların) nasıl seçileceği
Yukarıdakilerden hangileri 1921 Anayasası’nda açıkça
belirtilmemiştir?
A) Yalnız I C) I ve II E) Yalnız II
B) II ve III D) Yalnız III Cevap: A
150-I. Batum’un Gürcistan’a bırakılması (2000)
II. Türkiye’nin Batum Limanı’ndan gümrük ödemeksizin
yararlanabilmesi
III. Nahçıvan bölgesinin özerk bir yönetime sahip olması
aşağıdaki antlaşmalardan hangisinin sonuçları arasındadır?
A) Ankara Antlaşması D) Brest-Litowsk Antlaşması
B) Gümrü Antlaşması E) Lozan Antlaşması
C) Kars Antlaşması Cevap: C
151-5 Ağustos 1921 tarihinde kabul edilen bir yasayla Meclis, kendisine ait yetkileri ve başkomutanlık görevini Mustafa Kemal’e vermiştir. (2000)
Aşağıdakilerden hangisinin bu durumun bir sonucu olduğu savunulamaz?
A) Mustafa Kemal’in hükümet başkanlığı görevini bırakması
B) Uygulamalarda birlik ve beraberliğin sağlanması
C) Askerin moral gücünün artması
D) Hazırlıklarda zaman kazanılması
E) Tekalif-i Milliye buyruklarının çıkarılması Cevap: A
152-Aşağıdakilerden hangisi, Mudanya Mütarekesi’nin koşullarından biri değildir? (2000)
A) Doğu Trakya’nın boşaltılması
B) Türk-Yunan çarpışmasının durması
C) Anlaşma Devletlerinin barışa kadar bulundukları yerde kalması
D) Batı Trakya’nın Yunanistan’a bırakılması
E) İstanbul ve çevresinin TBMM yönetimine bırakılması
Cevap: D (Batı Trakya Balkan Savaşları sonunda Bulgaristan’la imzaladığımız 1913 İstanbul Antlaşması ile onlara bırakılmış, Bulgaristan I. Dünya Savaşı’nda yenilince, ellerinden alınarak Yunanistan’a verilmiştir. Türkiye Misâk-ı Millî’de Batı Trakya’da halk oyuna başvurulmasını istemişse de, sonradan konunun üzerine gitmemiştir).
153-Türkiye’deki Rumlar ile Yunanistan’daki Türklerin mübadele (değiş-tokuş) edilmesi; ancak Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumlarının bu mübadele dışında tutulması, aşağıdakilerden hangisinin kararları arasındadır? (2000)
A) Lozan Antlaşması C) Belgrat Antlaşması E) İstanbul Antlaşması B) Bükreş Antlaşması D) Atina Antlaşması Cevap: A
154-I. Kars, Sarıkamış, Kağızman, Kulp (Tuzluca) ve Iğdır’ın yeniden Türk
topraklarına katılması (2001)
II. Batum’un Gürcistan’a bırakılması
III. Kafkas petrollerinin işletilmesi
Yukarıdakilerden hangileri, Gümrü Antlaşması’nın kapsamındadır?
A) Yalnız I B) I ve II C) Yalnız III D) Yalnız II E) II ve III
Cevap: A
155-Türk ordusunun Sakarya nehrinin doğusuna çekilmesi, aşağıdakilerden hangisinde olmuştur? (2001)
A) I. İnönü Savaşı D) Çerkez Ethem Ayaklanması
B) III. İnönü Savaşı E) Kütahya-Eskişehir Savaşları
C) Sakarya Savaşı Cevap: E
156-Türkiye, Fener Rum Patrikhanesi’nin İstanbul’dan çıkartılması isteğini aşağıdakilerden hangisiyle ilgili görüşmelerde dile getirmiştir? (2001)
A) Lozan Antlaşması C) İstanbul Antlaşması E) Atina Antlaşması
B) Mudanya Antlaşması D) Ankara Antlaşması
Çözüm: Türkiye, Lozan görüşmeleri sırasında, patrikhane’nin İstanbul dışına çıkarılmasını gündeme getirmiş, ancak başarılı olunamamıştır. Bununla birlikte, Lozan’da, Patrikhane’nin siyasî ve hukukî yetkileri elinden alınmıştır.
157-I. Doğu Trakya (2001)
II. İstanbul
III. Boğazlar
IV. Batı Trakya
Mudanya görüşmelerinde yukarıdakilerden hangileriyle ilgili bir
karar alınmamıştır?
A) Yalnız I C) Yalnız III E) Yalnız IV
B) I ve II D) I, II ve III
Çözüm: Mudanya’da, Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar TBMM’ye bırakılmıştır. Balkan Savaşları sırasında kaybettiğimiz Batı Trakya konusu gündeme gelmemiştir.
158-I. İrade-i Milliye Gazetesi (2002)
II. Yenigün
III. Anadolu Ajansı
IV. Peyam-i Sabah
Yukarıdakilerden hangileri Milli Mücadele’yi destekleyen yayın
organlarındandır?
A) I-II C) II-III E) I-II-IV
B) I-II-III D) I-II-III-IV
Çözüm: İrade-i Milliye, Yenigün ve Anadolu Ajansı Millî Mücadele’yi desteklemişlerdir. İrade-i Millîye Sivas Kongresi’nden sonra Sivas, Anadolu Ajansı TBMM açıldıktan sonra Ankara’da bizzat M. Kemâl’in talimatıyla kurulmuşlardır. Yunus Nadi’nin çıkardığı Yenigün de, önce İstanbul, sonra Ankara’da Millî Mücadele yanlısı yayın yapmıştır. Ali Kemâl’in çıkardığı Peyam-i Sabah Millî Mücadele aleyhinde yayın yapmıştır.
Millî Mücâdele aleyhinde yayın yapanlar: Alemdar, Peyami Sabah, Ümit, İstanbul, Aydede, Güleryüz, Aydınlık, Zincirbent, Cumhuriyet, İrşad, Tan, Yeni Dünya, Şarkın Sesi, Ferda, Zafer, Hatif.
Millî Mücâdele lehinde yayın yapanlar: İrade-i Milliye, Hakimiyet-i Milliye, Tevhid-i Efkar, Minber, Vakit, İkdam, Akşam, Yeni Gün, Tanin, Hukuk-u Beşer, Öğüt, Açıksöz, İleri, Tercüman, Dergâh, Albayrak, İkdam.
159-21 Şubat 1921’de İtilaf Devletleri Londra’da Sevr Antlaşması’nı gözden geçirip yeni Türk Devleti’ne kabul ettirmek istediler. İtilaf Devletlerini böyle bir davranışa yönelten Türk askeri başarısı hangi savaşla sağlanmıştır? (2002)
A) Sakarya C) Gediz Muharebeleri E) I. İnönü
B) Büyük Taarruz D) II. İnönü Cevap: E
160-I. Milis güçlerini destekleme (2002)
II. İstanbul Hükümeti’ne açıkça karşı çıkma
III. Bölgelerinin Türklüğünü kanıtlama
IV. İşgal güçlerine karşı direnmeyi amaç edinme
Yukarıdakilerden hangileri,Kurtuluş Savaşı’nda toplanan kongrelerin
ortak özelliklerinden biri değildir?
A) I ve II C) Yalnız II E) Yalnız I
B) II ve IV D) III ve IV
Çözüm: Millî Mücadele Dönemi’nde Türkiye’nin bir çok bölgesinde kongreler düzenlenmiştir. Bu kongrelerin hepsinde milis güçlerini (Kuvva-i Millîye) destekleme, bölgelerinin Türklüğünü kanıtlama ve işgâl güçlerine karşı direnmeyi amaç edinme hedeflenmiştir. Ancak, İstanbul Hükûmeti’ne açıkça karşı çıkma bütün kongrelerin ortak özelliği değildir. Erzurum ve Sivas Kongreleri dışında kalan kongrelerde İstanbul Hükûmeti’ne açıkça karşı çıkılmamıştır.
161-22 Ağustos – 12 Eylül 1921 tarihleri arasında gerçekleşen Sakarya Savaşı öncesinde aşağıdaki hazırlıklardan hangisi yapılmamıştır? (2002)
A) Tekalif-i Milliye kararları alındı
B) Ordu herhangi bir yenilgiye karşı ikiye ayrıldı
C) Meclis tüm yetkilerini M. Kemâl’e devretti
D) Meclis Başkomutanlık Yasası’nı onayladı
E) Ordunun savunma eğitimine ağırlık verildi
Çözüm: Ordu ikiye ayrılmamış, aksine Doğu ve Güney cephesindeki birlikler Batı Cephesi’ne kaydırılmıştır.
162-Kurtuluş Savaşı’nın devam ettiği dönemde TBMM siyasi antlaşmalar yaparak Türk halkının ekonomik ve siyasal çıkarlarını diğer devletlere kabul ettirmeye çalışmıştır. (2003)
Bu dönemde TBMM aşağıdaki devletlerden hangisine ilk olarak kapitülasyonların kaldırılmasını kabul ettirmiştir?
A) Sovyet Rusya’ya C) Almanya’ya E) Fransa’ya B) İngiltere’ye D) İtalya
Çözüm: Kurtuluş Savaşı sırasında Rusya, İtilâf Devletlerine karşı TBMM’nin yanında yer almıştır. Bu süreç içerisinde TBMM ile Rusya arasında ilişkiler gelişmiş, ve Moskova Antlaşması ile Rusya’ya kapitülasyonların kaldırılması kabûl ettirilmiştir (1921). İtilâf devletleri kapitülasyonların kaldırılmasını Lozan Antlaşması ile kabûl etmişlerdir (1923). Almanya’ya verilen kapitülasyonlar TBMM kurulmadan önce, Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na Almanya’nın yanında girme aşamasında tek yanlı olarak tarafımızdan kaldırılmıştır (1914). İşin ibret verici yanı, Almanlar bunu protesto etmişlerdir. Daha da ibret verici olanı, İngilizler Kudüs’ü elimizden alınca müttefiklerimiz Alman ve Avusturya başkentlerinde halk, Kudüs’ü Müslümanların elinden aldık diye sevinç gösterileri yapmıştır. Cevap: A
163-21 Şubat – 12 Mart tarihleri arasında Londra’da yapılan konferansın ardından İngilizler Yunanlıları uyararak Türklere karşı hazırlıklı olmalarını, her an savaşın başlayabileceğini belirtmişlerdir. (2003)
İngilizlerin her an savaşın başlayabileceği beklentisi içinde olmalarının
sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türk ordusunun yeni hazırlıklara girişmesi
B) TBMM’nin Londra Konferansı’nda barış önerisini reddetmesi
C) TBMM’nin Rusya ile dostluk antlaşması imzalaması
D) Fransa ile Ankara Antlaşması’nın imzalanması
E) TBMM Hükümeti’nin ayaklanmaları bastırması
Cevap: B (Rusya ile imzalanan dostluk antlaşmasından kasıt Moskova Antlaşması).
164-Sovyet Rusya’nın Kurtuluş Savaşı’nda TBMM’nin yanında yer alarak onu desteklemesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (2003)
A) Rusya’nın İtilaf Devletlerinin yenilmesini istemesi
B) Fransa’nın Anadolu’dan çekilmesi
C) Bolşevik Devrimi’nin yerleşmesini ve güçlenmesini sağlamak istemesi
D) Rusya’nın İtilaf Devletlerinden ayrılması
E) TBMM Hükümeti’nin Ermenilerle anlaşma yapması
Çözüm: TBMM ile Sovyet Rusya’nın ortak düşmanı İtilâf Devletleridir. Ortak düşmana karşı birlikte hareket etmek, dış politikanın önemli etkenlerindendir. Cevaba gelecek olursak , A da C de doğru.
165-I. Sakarya Savaşı (2003)
II. Eskişehir-Kütahya savaşı
III. Birinci İnönü Savaşı
IV. TBMM’nin açılması
Yukarıda verilen olayların kronolojik sıralaması aşağıdakilerden
hangisidir?
A) III-I-II-IV C) IV-III-I-II E) IV-II-III-I
B) IV-II-I-III D) IV-III-II-I
Cevap: D (Târih ezberlemek yerine olayların oluş sırasından hareket edelim).
166-TBMM, 5 Ağustos 1921 tarihinde Mustafa Kemal’e yetkilerini üç ay süre
ile devrederek Başkomutanlığa atadı. (2003)
TBMM’nin böyle bir karar almasında aşağıdakilerden hangisinin
etkisi en fazladır?
A) TBMM’nin ayaklanmaları bastıramaması
B) Sovyet Rusya’nın savaştan ayrılması
C) İtilaf Devletlerinin İstanbul’u resmen işgal etmesi
D) Mustafa Kemal’in güçlenmesini sağlamak
E) Türk ordusunun Sakarya’nın doğusuna çekilmesi
Cevap: E (soruda “en fazladır” sözleri gereksiz; diğer seçeneklerin hiç ilgisi yok çünkü).
167-TBMM açıldığı günden itibaren çeşitli tehditlerle karşılaşmıştır. TBMM bu tehditlerin giderilmesi için bir takım önlemler almıştır. (2003)
Aşağıdakilerden hangisi TBMM’nin kendini korumaya yönelik aldığı
tedbirlerden biri değildir?
A) TBMM’nin “Meclis Hükümeti” sistemini kabul etmesi
B) İstiklal Mahkemelerini kurması
C) Tekalif-i Milliye Emirlerini yayınlaması
D) Ayaklanmaları bastırmak için sert tedbirler alması
E) Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarması
Cevap: A (Meclis Hükümeti Sistemi’nden Cumhuriyetin ilânı ile birlikte bu gün de kullanılan Kabine Sistemi’ne geçilmiştir).
168-1923 sonbaharında Fethi Okyar Hükümeti’nin çekilmesiyle meydana gelen hükümet bunalımı aşağıdaki olaylardan hangisinin gerçekleşmesine zemin hazırlamıştır? (2003)
A) Meclis Hükümeti sisteminin benimsenmesine
B) Cumhuriyetin ilanına
C) Halifeliğin kaldırılmasına
D) İstiklal Mahkemelerinin kurulmasına
E) Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun çıkarılmasına
Çözüm: 24 maddeden oluşan 1921 Anayasası’na göre, hükûmeti, Meclis, kendi içinden bire bir oylayarak seçiyordu. 1923’de TBMM kendi içinden bir türlü hükûmet seçememiştir. Bu gelişme, Cumhuriyetin ilânı ve ardından Kabine Sistemi’ne geçilmesi sonucunu vermiştir.
169-Türkiye, Lozan görüşmeleri sırasında ABD ile olan ilişkilerine önem vermiştir. (2003)
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin bu ilişkiye önem vermesinin
amacı olamaz?
A) Batılı devletler üzerinde etkili olmak
B) ABD’nin gücünden yararlanmak
C) Demokratik ülkelerin yanında yer almak
D) Kendi tanıtımını yapmak
E) Rusya ile ABD arasında güvensizlik yaratmak
Çözüm: ABD ile Rusya arasında güvensizlik çıkarma II. Dünya Savaşı sonrası meydana gelen bir gelişmedir.
170-Kurtuluş Savaşı’nda Mustafa Kemal’e Başkomutanlık yetkisini aşağıdakilerden hangisi vermiştir? (2004)
A) Mebuslar meclisi C) Temsilciler Kurulu E) İç İşleri Bakanlığı
B) Bakanlar Kurulu D) TBMM Cevap: D
171-Sakarya Savaşı’ndan sonra Fransa’nın TBMM ile Ankara Antlaşması’nı yapması aşağıdakilerden hangisini gösterir? (2004)
A) Fransa’nın TBMM ile iyi ilişkiler kurmak istemesini
B) TBMM’nin uluslar arası alanda ilk kez tanındığını
C) Fransa ile TBMM arasında dostluğun uzun süreceğini
D) İngiltere’nin Yunanistan’ı desteklediğini
E) İtalyanların işgal ettiği Anadolu’dan geri çekildiğini
Cevap: A (TBMM’nin uluslar arası alanda fiilen ilk kez tanınması Londra Konferansı’na çağırılmasıyla gerçekleşmiştir).
172-I. Batı Anadolu’da yaşayan Rumlar (2004)
II. Gümülcine ve Selanik’te yaşayan Türkler
III. İmroz, Bozcaada ve İstanbul’da yaşayan Rumlar
IV. Teselya ve Makedonya’da yaşayan Türkler
Yukarıdakilerden hangisi Lozan Antlaşması’nda nüfus değişimi dışında
tutulmuştur?
A) I-II B) I-II-III C) II-III D) II-III-IV E) III-IV
Cevap: E
173-1923 yılında 1921 Anayasası’nda bazı değişiklikler yapılmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu değişikliklerden birisi değildir? (2004)
A) Başbakanı Cumhurbaşkanının seçmesi
B) “Türkiye Devletinin dini İslamdır” hükmünün çıkarılması
C) Cumhurbaşkanının Meclis tarafından seçilmesi
D) Bakanlar Kurulunun Başbakan tarafından oluşturulması
E) Cumhurbaşkanının bir seçim dönemi için oluşturulması
Çözüm: “...dini İslamdır” hükmü, 1924 Anayasası’ndan, 1928’de çıkartılmıştır.
174-I. Hıyaneti vataniye Kanunu (2004)
II. Ağnam vergisinin arttırılması hakkında kanun
III. Tekâlif-i Milliye (ulusal yükümlülük) Emirleri
Yukarıdakilerden hangisini TBMM çıkarmıştır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) I, II ve III
Cevap: E (Ağnâm: Küçük baş hayvanlar için alınan vergi; kelime, koyunlar anlamına gelmektedir zâten)
175-Aşağıdaki inkılaplardan hangisinin Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile yakından ilgisi vardır?
A) Eğitim alanında yapılan yenilikler
B) Uluslar arası takvim, saat ve rakamların kabûlü
C) Şapka Kanunu’nun kabûlü
D) Ekonomi alanında yapılan yenilikler
E) Kadın haklarında yapılan yenilikler Cevap: A
176-Yasama gücünün TBMM’ye, yürütmenin ise Cumhurbaşkanının atadığı Bakanlar Kuruluna bırakılacağı hükmü, aşağıdakilerden hangisinde yer almıştır?
A) Cumhuriyetin ilânında D) 1924 Anayasası’nda
B) Mudanya Mütarekesi’nde E) Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nda
C) Medenî Kanun’da Cevap: D
177-1924 Anayasası’nda yer alan hükümlerden hangisi 1921 Anayasası’nda da yer almıştır?
A) Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir D) Egemenlik milletindir
B) Yargı bağımsızdır E) Seçimler dört yılda bir yapılır
C) Türk Devleti’nin resmî dili Türkçedir Cevap: D
178-Aşağıdaki inkılâplardan hangisi, Tanzimat Dönemi’nde çıkan kültür ikiliğinin ortadan kalkmasını kolaylaştırmıştır?
A) Cumhuriyetin ilânı
B) Medreselerin kapatılması
C) Bazı elbiselerin giyilmeyeceğine dair kanun çıkartılması
D) Harf inkılâbı
E) Türk Dil Kurumu’nun kurulması
Cevap: B (Tanzimat Dönemi: 1839-1876).
179-Aşağıdakilerden hangisi devlet yapısındaki lâikleşmenin aşamalarından bir değildir?
A) Çok partili hayata geçilmesi D) Saltanatın kaldırılması
B) Halifeliğin kaldırılması E) Tekke ve Zâviyelerin kapatılması
C) Lâiklik ilkesinin anayasaya konması Cevap: A
180-Aşağıdakilerden hangisi, Cumhuriyetin ilânından sonra gerçekleşen yeniliklerden biri değildir?
A) Medenî Kanun’un kabûl edilmesi
B) Saltanatın kaldırılması
C) Halifeliğin kaldırılması
D) Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun kabûlü
E) Latin alfabesine geçiş Cevap: B
181-Aşağıdakilerden hangisi millî egemenliğin gerçekleştirilmesi yönünde atılan adımlardan biri değildir?
A) Halifeliğin kaldırılması D) TBMM’nin açılması
B) Saltanatın kaldırılması E) Cumhuriyetin ilânı
C) Latin alfabesinin kabûlü
Cevap: C (Latin alfabesine geçiş, Toplumsal-Eğitim alanında yapılan bir inkılâpken diğerleri siyasî alandaki yeniliklerdir ayrıca).
182-Aşağıdaki gelişmelerden hangisi sanayi alanında yapılan inkılâplardan biri değildir?
A) Etibank’ın kurulması
B) I.Beş Yıllık Kalkınma Plânı’nın yapılması
C) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun çıkartılması
D) Aşâr vergisinin kaldırılması
E) Maden Tetkik Arama Enstitüsü’nün kurulması
Cevap: D (Aşâr, ürün üzerinden peşin olarak alınan vergi idi. Onda bir anlamına gelmekte olup öşür kelimesinin çoğuludur. Cumhuriyete, Osmanlı Devleti’nden intikâl etmiş, 1925’te kaldırılmıştır. Halkçılık İlkesi ile ilgilidir).
183-Cumhuriyet Döneminde tarım alanında yapılan aşağıdaki yeniliklerden hangisinde başarılı olunamamıştır?
A) Ziraat okullarının açılması
B) Köylüye kredi verilmesi
C) Aşâr vergisinin kaldırılması
D) Topraksız köylüye toprak dağıtılması
E) Tohum ıslah evlerinin açılması
Çözüm: 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde alınan Misâk-ı İktisadî kararları içinde topraksız köylüye toprak dağıtılması da vardı. 1929’da bu konuda çalışmalara başlanmış, başarılı olunamamıştır. 1945’de, köylüyü toprak sahibi yapmak için Toprak Reformu Kanunu çıkartılmıştır. Ancak büyük toprak sahibi milletvekillerinin engellemesi sonucu bu kez de uygulanamamıştır.
184-Aşağıda verilenlerden hangisinde, ikinci olay birinci olayın sonucu değildir?
A) Saltanatın kaldırılması - Cumhuriyetin ilânı
B) Cumhuriyetin ilânı - 1924 Anayasası’nın hazırlanması
C) Şeyh Sait İsyânı - Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması
D) Menemen Olayı - Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapanması
E) Halifeliğin kaldırılması - Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti’nin kaldırılması
Çözüm: Şeyh Sait İsyânı, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulduktan sonra patlak vermiş, hatta, isyânın çıkmasında etkisi olduğu gerekçesiyle parti kapatılmıştır.
185-M. Kemâl, inkılâplarını gerçekleştirirken, kamu oyunun inanç ve düşüncelerine ters düşmemeye özen göstermiştir.
Aşağıdakilerden hangisi, M. Kemâl’in bu tutumunu kanıtlar?
A) Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkartılması
B) Şer’iyye Bakanlığı’nın kaldırılması
C) Bir süre, Güçler Birliği ilkesini benimsemesi
D) halifeliği saltanatla birlikte kaldırmaması
E) Ordunun siyasetten ayrılması Cevap: D
186-I. Kabotaj Kanunu’nun çıkartılması
II. Devletçilik ilkesinin uygulanması
III. Yabancı işletmelerin millîleştirilmesi
Bu gelişmeler, aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?
A) Askerî C) Hukukî E) Ekonomi
B) Kültürel D) Siyasî Cevap: E
187-İzmir İktisat Kongresi’nde “ekonomide bağımsızlık ve kendi kendine yeterlilik” ilkesi benimsenmiştir.
Lozan Antlaşması’nın bu ilkeyi destekleyici hükmü, aşağıdakilerden
hangisidir?
A) Osmanlı borçlarının ödenmesinin kabûl edilmesi
B) Kapitülasyonların kaldırılması
C) Azınlık mahkemelerine son verilmesi
D) Yabancı okulların Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlanması
E) Boğazlar Komisyonu’nun kurulması Cevap: B
188-Aşağıdakilerden hangisi lâik devlet yönetiminin tam karşıtıdır?
A) Monarşi B) Teokrasi C) Meşrutiyet D) Mutlakiyet E) Oligarşi
Çözüm: Yasama-yürütme-yargı güçleri tek elde toplanıyorsa Mutlakiyet, Monarşi veya Otokrasi denilir; bir zümrenin elinde toplanıyorsa Oligarşi adını alır. Meşrutiyet, yetkilerin hükümdar ve meclis arasında bölüşüldüğü rejimdir. Teokrasilerde, devlet yönetiminde din kuralları etkindir. Devlet otoritesi, gücünü dinî kaynaklardan alır; dinî inanç ve ibadetlere doğrudan müdahildir.
189-Atatürk İlke ve İnkılâplarında, aşağıdaki düşüncelerden hangisinin yeri yoktur?
A) Devletin bağımsızlığını korumak
B) Yönetimde millet egemenliğini sürdürmek
C) Türk milletini çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmak
D) Kalkınmada aklın, bilimin rehberliğini esas almak
E) Amaca ulaşmak için her yolu uygun görmek Cevap: E
190-I. Sanayicilere kredi sağlama
II. Ücretsiz arazi sağlama
III. Vergi ve taşımacılıkta indirim yapma
Yukarıdakilerden hangileri Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun
kapsamındadır?
A) Yalnız I C) I ve II E) Yalnız II
B) I, II ve III D) Yalnız III Cevap: B
191-Aşağıdakilerden hangisi Atatürk İnkılâplarının amaçları arasında gösterilemez?
A) Modern Avrupa devletleriyle Türkiye’yi bütünleştirmek
B) Türk milletinin refah seviyesini yükseltmek
C) Demokrasinin Türkiye’de yerleşmesini sağlamak
D) Osmanlı Mebusan Meclisi’nin açılmasını sağlamak
E) Türkiye’de millî egemenlik ilkesinin yerleşmesini sağlamak Cevap: D
192-1926’da kabûl edilen Medenî Kanun ile toplum hayatımızda büyük değişiklikler meydana gelmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi Medenî Kanun’un getirdiği yeniliklerden biri
değildir?
A) Kadın-erkek eşitliğinin sağlanması
B) Kadınlara da boşanma hakkı verilmesi
C) Kadınlara seçme-seçilme hakkı verilmesi
D) Resmî nikâh zorunluluğu getirilmesi
E) Kadınlara istediği mesleğe girme hakkı tanınması
Çözüm: Medenî Kanun, kadına, siyasî değil, sosyal ve ekonomik haklar getirmiştir. 1930’da kabûl edilen Belediye Kanunu ile kadınların belediye seçimlerine katılmaları sağlanmıştır. 5 Aralık 1934’de de milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
193-Aşağıdakilerden hangisi Atatürk’ün siyasî alandaki inkılâpları arasında gösterilemez?
A) Saltanatın kaldırılması D) Halifeliğin kaldırılması
B) Cumhuriyetin ilânı E) Türk Tarih Kurumu’nun açılması
C) Siyasî partilerin kurulması
Çözüm: Türk tarih kurumu’nun açılması, Eğitim alanındaki bir inkılâptır.
194-I. Yeni Türk devletinin rejiminin belirlenmesi
II. M. Kemâl’e Gâzilik unvanı verilmesi
III. Kabine sistemine geçilmesi
Yukarıdakilerden hangileri Cumhuriyetin ilânının sonuçları arasında
gösterilemez?
A) Yalnız I C) I ve II E) Yalnız III
B) Yalnız II D) II ve III
Çözüm: M. Kemâl’e Gâzilik unvanı, Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra TBMM tarafından verilmiştir.
195-İlk TBMM’nin aşağıdaki özelliklerinden hangisi Cumhuriyetin ilânı ile sona ermiştir?
A) Yasama yetkisinin kullanılması
B) Meclis Hükûmeti sisteminin benimsenmesi
C) Güçler birliği ilkesinin benimsenmesi
D) Milletin tek temsilcisi olması
E) Millet egemenliğini temel ilke alması
Çözüm: Cumhuriyetin ilânı ile Meclis Hükûmeti sisteminden, günümüzde de devam eden Kabine Hükûmeti sistemine geçilmiştir.
196-I. Saltanatın kaldırılması
II. Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun çıkarılması
III. Cumhuriyetin ilânı
Yukarıdaki inkılaplardan hangileri “Egemenlik kayıtsız şartsız
milletindir”. İlkesi doğrultusunda gerçekleşmiştir?
A) Yalnız I C) I ve III E) Yalnız II
B) Yalnız III D) II ve III Cevap: C
197-Aşağıdakilerden hangisi Cumhuriyetin ilânından önce meydana gelen olaylardan biri değildir?
A) Saltanatın kaldırılması
B) Sevr Antlaşması’nın imzalanması
C) Mudanya Mütarekesi’nin imzalanması
D) Teşkilât-ı Esâsîye’nin hazırlanması
E) Halifeliğin kaldırılması Cevap: E
198-Yeni Türk Devleti’nin hukuk alanında lâikleşmesinin ilk aşaması aşağıdakilerden hangisiyle başlamıştır?
A) Cumhuriyetin ilân edilmesi D) Saltanatın kaldırılması
B) Halifeliğin kaldırılması E) Medenî Kanun’un kabûl edilmesi
C) Anayasanın lâikleştirilmesi
Çözüm: Padişahla halifenin aynı kişi olduğunu gözden uzak tutmayalım. Saltanatın kaldırılmasıyla Halifenin elinden yürütme yetkisi alınmıştır. Dolayısıyla, Saltanatın kaldırılması lâik düzene geçişte ilk büyük adımdır.
199-Milli Eğitim Bakanlığı, aşağıdakilerden hangisinin kabûl edilmesiyle eğitim ve öğretimin tek sorumlusu hâline gelmiştir?
A) Takrir-i Sükûn Kanunu’nun
B) Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun
C) Medenî Kanun’un
D) Maarif Teşkilâtı hakkında kanun’un
E) Varlık Vergisi Kanunu’nun Cevap: B
200-Aşağıdakilerden hangisi ülkemizde ekonomi ve ticaret alanlarındaki işlemleri kolaylaştırmak amacıyla yapılmıştır?
A) Tek dereceli seçim sisteminin uygulanması
B) Kılık-kıyafetin düzenlenmesi
C) Uzunluk ve ağırlık ölçülerinin uluslar arası sisteme uygun hâle
getirilmesi
D) Tekke ve zâviyelerin kapatılması
E) Teşvik-i Sanayi kanunu’nun kabûl edilmesi Cevap: C
201-I. İzmir İktisat Kongresi’nin toplanması
II. Teşvik-i sanayi Kanunu’nun çıkarılması
III. Birinci beş Yıllık Plân’ın hazırlanması
Yukarıdaki gelişmelerin kronolojik sıralaması aşağıdakilerden
hangisinde yer almıştır?
A) III, I ve II C) I, III ve II C) II, I ve III
B) I, II ve III D) II, III ve I Cevap: B
202-Millî ekonominin ilkelerinin belirlenmesi için, 1923’te İzmir’de Türkiye İktisat kongresi toplanmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi kongrede alınan kararlar arasında yer almaz?
A) Milli bankaların kurulması
B) Sanayinin teşvik edilmesi
C) Özelleştirmeye önem verilmesi
D) Demir yollarının inşasına önem verilmesi
E) Özel sektörün desteklenmesi Cevap: C
203-Cumhuriyet döneminde aşağıdakilerden hangisi tarımı geliştirmeye yönelik olarak yapılmıştır?
A) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun kabûl edilmesi
B) Aşâr vergisinin kaldırılması
C) Etibank’ın kurulması
D) kabotaj Kanunu’nun çıkarılması
E) Duyun-u Umumiye İdaresi’nin kurulması Cevap: B
204-Türk denizleri ve limanları arasında taşımacılık hakkının Türklerin eline geçmesi aşağıdaki inkılâplardan hangisiyle gerçekleşmiştir?
A) Kapitülasyonların kaldırılması
B) Medenî Kanun’un kabûl edilmesi
C) Kabotaj Kanunu’nun çıkarılması
D) İzmir İktisat kongresi’nin toplanması
E) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun kabûl edilmesi Cevap: C
205-Aşağıdaki inkılâplardan hangisi diğerlerinden farklı alanda yapılmıştır?
A) Türk Dil Kurumu’nun açılması
B) Latin alfabesinin kabûl edilmesi
C) Medreselerin kapatılması
D) Darülfünûn’un kaldırılması
E) Soyadı Kanunu’nun kabûl edilmesi
Çözüm: Soyadı Kanunu Toplumsal alanda yapılan bir inkılâptır. Diğerleri Eğitim alanına girer. Bununla birlikte, Latin harflerinin kabûlü hem eğitim hem toplumsal alanla ilgilidir. Cevap: E
206-İzmir (Türkiye) İktisat kongresi’nde özel teşebbüsün desteklenmesi kararı alınmıştır.
Bu kararın uygulamaya konulması için yapılan yenilik aşağıdakilerden
hangisidir?
A) Kabotaj kanunu’nun çıkarılması
B) Aşâr vergisinin kaldırılması
C) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun çıkarılması
D) Tarım Kredi Kooperatiflerinin kurulması
E) Devletçilik politikasının uygulanması Cevap: C
207-Aşağıdakilerden hangisi Atatürk döneminde ticaret ve sanayi alanında yapılan yeniliklerden değildir?
A) Kapitülasyonların kaldırılması
B) İş Bankası’nın kurulması
C) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun çıkarılması
D) Birinci Beş Yıllık Plân’ın kabûl edilmesi
E) Aşâr vergisinin kaldırılması Cevap: E
208-Aşağıdakilerden hangisi 25 Kasım 1925’te çıkarılan Şapka Kanunu’nun dışında tutulmuştur?
A) Profesörler C) Diyanet İşleri başkanları E) Başbakanlar
B) Bakanlar D ) TBMM başkanları
Çözüm: Diyanet İşleri Başkanı, Patrik ve Hahambaşı kapsam dışında tutulmuştur.
209-I. Şapka Kanunu’nun çıkarılması
II. Tekke ve zâviyelerin kapatılması
III. Kabotaj Kanunu’nun çıkarılması
Yukarıdaki inkılâplardan hangileri toplumsal hayatı düzenlemeye
yöneliktir?
A) Yalnız I B) I ve II C) Yalnız III D) Yalnız II E) II ve III
Cevap: B
210-Yeni Türk devletinin ilk yıllarında özel teşebbüsün desteklenmesine rağmen girişimler yetersiz kalmıştır.
Bu yetersizlik aşağıdakilerden hangisini zorunlu hâle getirmiştir?
A) Halka ekonomik yatırımlarda kolaylık sağlanmasını
B) Önemli ihtiyaç ve hizmetlerin devlet tarafından karşılanmasını
C) Tarım alanına krediler sağlanmasını
D) Yeni bankaların kurulmasının sağlanmasını
E) Her türlü üretimin devlet eliyle gerçekleştirilmesini Cevap: B
211-Türkiye’de bütün vatandaşlara aynı hukukun uygulanması aşağıdakilerden hangiyle gerçekleşmiştir?
A) Lozan Barış Antlaşması ile
B) Halifeliğin kaldırılması ile
C) Medenî Kanun’un kabûl edilmesi ile
D) Aşâr vergisinin kaldırılması ile
E) Devletçilik İlkesi’nin uygulanması ile Cevap: C
212-Türkiye, hukuk alanında aşağıdakilerden hangisini diğerlerinden önce gerçekleştirmiştir?
A) Türk Medenî Kanunu’nun kabûl edilmesi
B) Türk Ceza Kanunu’nun yapılması
C) Borçlar Kanunu’nun yapılması
D) Türk Ticaret Kanunu’nun yapılması
E) Anayasanın lâik hâle getirilmesi
Çözüm: Medenî Kanun (İsviçre) 17 Şubat 1926, Borçlar kanunu (İsviçre) 8 Mayıs 1928, Ticaret kanunu (Almanya) 10 mayıs 1928, Ceza Kanunu (İtalya) 1 temmuz 1928’den itibaren uygulanmaya başlamıştır.
213-Aşağıdaki inkılâplardan hangisi çağdaşlaşmaya yönelik olarak yapılmıştır?
A) Türk Tarih Kurumu’nun kurulması
B) Milâdî Takvimin kabûl edilmesi
C) Türk Dil Kurumu’nun kurulması
D) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun kabûl edilmesi
E) Kabotaj Kanunu’nun çıkarılması Cevap: B
214-Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, aşağıdakilerden hangisine karşı olduğu için kapatılmıştır?
A) Millet egemenliğine D) Çok partili sisteme
B) Lâik devlet düzenine E) Plânlı ekonomiye
C) Saltanat ve halifeliğe
Çözüm: Lâiklik İlkesi, 1924 Anayasası’na 1937’de girdi. Oysa, bu parti 1925’te kapatıldı demeyin; halifeliğin kaldırılmasını (3 Mart 1924) aklınıza getirin.
215-Aşağıdakilerden hangisi, M. Kemâl ile Türk milleti arasında karşılıklı gelişen güven duygusundan doğan bir sonuç değildir?
A) Cumhuriyetin kurulması
B) Kurtuluş Savaşı’nın kazanılması
C) TBMM’nin kurulması
D) Kadınlara siyasi haklar tanınması
E) Bölgesel cemiyetlerin kurulması
Çözüm: M. Kemâl ile Türk milleti arasındaki güven duygusu, O’nun Samsun’a çıkışıyla başlamış, gelişerek devam etmiştir.Soru olumsuz olduğuna göre, Samsun’a çıkıştan önce bir olay aramak gerek. O da, Mondros Mütarekesi’nden sonra kurulan bölgesel cemiyetlerdir.
216-Türkiye’de “saltanat” ve “millî devlet” taraftarları arasındaki tartışmanın en yoğun olduğu dönem hangi yıllar arasını kapsar?
A) 1908-1912 C) 1923-1925 E) 1912-1918
B) 1925-1928 D) 1920-1923
Çözüm: Türkiye’de millî devlet 23 Nisan 1920’de kurulmuştur. 1921 Anayasası hazırlanırken de en çok tartışma “egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” maddesi üzerinde olmuştur. M. Kemâl, öncelikle vatanın kurtarılmasını düşündüğü için, bu tartışmayı geçiştirmiştir. Askerî zafer kazanılıp, Lozan Konferansı’na İstanbul Hükûmeti’nin de çağırılması üzerine, TBMM saltanatın kaldırılmasına karar vermiştir. Böylece, saltanat ve millî devlet yanlılarının mücadelesi 1 Kasım 1922’de sona ermiştir. Şu durumda 1920-1922 yıllarının içinde olduğu bir dönem aranmalıdır. Cevap: D
217-I. İlk TBMM’nin kurulması
II. Saltanatın kaldırılması
III. Cumhuriyetin kurulması
Bu gelişmeler, aşağıdakilerden hangisini gerçekleştirme amacı taşıma-
mıştır?
A) Ulusal iradeyi hâkim kılmak
B) Yeni bir devlet kurmak
C) Anayasal düzeni kurmak
D) Demokratik yönetimi gerçekleştirmek
E) Seçim sistemini değiştirmek
Çözüm: M. Kemâl’in amacı, millî bağımsızlığı sağladıktan sonra, millî iradeye dayalı, demokratik lâik bir cumhuriyet kurmaktı. Devletin dayandığı temel esaslar da anayasasında tanımlanmıştır. Seçim sisteminin değiştirilmesi veya aynı kalması millî iradeyi etkilemez; ayrıntı niteliktedir.
218-“ulusal egemenlik demokrasinin vazgeçilmez temel ögelerinden biridir.”
Aşağıdakilerden hangisi, bu ilkeye uygun bir uygulama olabilir?
A) Milletvekilliği süresinin sınırsız olması
B) Yasama-yürütme-yargı yetkilerinin tek kişide toplanması
C) Milletvekili sayısının 450’den 150’ye indirilmesi
D) Hükümet yetkilerinin, meclis yetkilerinden üstün olması
E) Reşit olan her vatandaşın oyunu serbestçe kullanması
Cevap: E (Bütün vatandaşların hiç bir ayrım ve sınırlama olmadan oy hakkına sahip olmasına “Genel Oy” denilir).
219-Cumhuriyet döneminde görülen gelişmelerden bazıları şunlardır:
I. Lâikliğin kabul edilmesi
II. Saltanatın kaldırılması
III. Halifeliğin kaldırılması
IV. TBMM’nin açılması
V. Yeni Türk alfabesinin kabul edilmesi
VI. Medeni Kanun’un kabul edilmesi
Bu gelişmelerden hangileri, “Egemenlik kayıtsız şartsız ulusundur”
ilkesi ile doğrudan ilişkilidir?
A) I-III B) I-V C) II-IV D) V-V E) III-IV
Çözüm: Egemenlik ülkeyi yönetmektir. Soruyu bu mantıkla düşünmek gerekir. “Egemenlik kayıtsız şartsız ulusun” olacağına göre de, ulusun seçtiği bir meclis olmalı (çünkü “Doğrudan demokrasi” artık kullanılamaz; “Temsilî demokrasi” zorunludur) ve kişisel yönetime(saltanata) son verilmeli.
Cevap: C
220-Türkiye’de, çağdaşlaşma yolundaki değişmelerin en yoğun olduğu dönem aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1923-1933 C) 1945-1950 E) 1933-1938
B) 1950-1960 D) 1938-1945 Cevap: A
221-Aşağıdakilerden hangisi, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun uygulanmasıyla sağlanan gelişmelerden biri değildir?
A) Eğitim kurumlarının Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanması
B) Öğretim ilkelerinde birlik sağlanması
C) Eğitim programlarının çağdaşlaştırılması
D) Medreselerin kapatılması
E) Okuma yazma öğrenmenin kolaylaştırılması
Çözüm:Okuma yazma öğrenmenin kolaylaştırılması Harf İnkılâbı ile ilgilidir.
222-Aşağıdakilerden hangisi, cumhuriyetin geliştirilmesi amacına hizmet etmiştir?
A) Düzenli ordunun kurulması D) Kurtuluş Savaşı
B) Saltanatın kaldırılması E) Lozan Antlaşması
C) Lâik devlet anlayışı
Çözüm: C dışındaki seçenekler cumhuriyetin ilânından önceki gelişmelerdir. Bunlar, cumhuriyetin kurulması aşamalarıdır.
223-Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye’de Medeni Kanun’un kabulüyle sağlanan gelişmelerden biri değildir?
A) Kadına meslek seçme hakkı verilmesi
B) Mahkemede şahitlikte kadın erkek eşitliğinin getirilmesi
C) Ailelere soyadı alma zorunluluğu getirilmesi
D) Vatandaşlar arasında din ve mezhep farkı gözetilmemesi
E) Patrikhanenin dünya işleriyle ilgili yetkilerinin kaldırılması
Çözüm: Medenî kanun 1926, Soyadı kanunu 1934’de yürürlüğe girmiştir. Medenî Kanun’un kabûlünden önce Mecelle yürürlükte idi. Mecelle, İslâm hukuk kurallarına göre hazırlanmış olduğu için, azınlıklar bu kanunun kapsamı dışında tutulmuşlardı. Dolayısıyla patrikhanelerin azınlıkların haklarını izleme yetkileri vardı. Bu yetki, Medenî Kanun’un kabûlüyle kaldırılmış, mahkemelere devredilmiştir.
224-I. Şapkanın kabul edilmesi
II. Lâikliğin kabul edilmesi
III. Kadınlara siyasal haklar tanınması
IV. Öğretimin birleştirilmesi (Tevhid-i Tedrisat Kanunu)
V. Medeni Kanun’un kabul edilmesi
Türkiye’yi ilgilendiren yukarıdaki olayların kronolojik sırası nedir?
A) V-III-I-II-IV C) IV-I-V-II-III E) III-V-I-IV-II
B) II-III-IV-V-I D) I-IV-III-II-V
Çözüm: Kronolojik sıralamalarda, zaman kazanmak açısından, ilk veya son olay bulunmalıdır. İlk olay, Tevhid-i Tedrisat Kanunu olup sadece C tercihinde vardır. Veya, son olay olan Kadınlara siyasî haklar verilmesi sadece C seçeneğindedir. Tevhid-i Tedrisat 1924, Şapka 1925, Medenî kanun 1926, lâklik 1928, kadınlara siyasî haklar 1934’de kabûl edilmiştir. Lâkliğin kabûl edilmesi için illa da adının geçmesi şart değildir; anayasadan 1928’de “devletin dini İslamdır” hükmünün çıkartılması aynı anlama gelir. İlke olarak anayasaya 1937’de girmiştir.
225-Türk kadınlarına,
I. Milletvekili seçme ve seçilme
II. Belediye meclislerine üye seçme ve seçilme
III. İstediği mesleğe girebilme
hakları tanınmıştır.
Aşağıdakilerin hangisi ilgili hakların tanınma sırasını gösterir?
A) I-III-II B) II-I-III C) III-II-I D) III-I-II E) II-III-I
Cevap: C
226-Türkiye’de,
I. Saltanatın kaldırılması
II. TBMM’nin kurulması
III. Çok partili sisteme geçilmesi
IV. Kadınlara siyasal haklar tanınması
gibi demokratikleşme gelişmelerinin kronolojik sırası aşağıdakilerden
hangisidir?
A) II-I-IV-III B) I-II-IV-III C) II-III-I-IV D) I-IV-III-II E) IV-II-I-III
Çözüm: İlk gerçekleşen TBMM’nin açılmasıdır. En son gerçekleşen de, çok partili döneme geçiştir (1946).
227-Atatürk döneminde Türkiye’de tarım, ticaret, sanayi ve bayındırlık işlerinin bir bütün olarak ele alınmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bu alanlardaki gelişmelerin birbirine bağlı olması
B) Halktan alınan ağır vergilerin kaldırılmak istenmesi
C) Dış kaynaklardan kredi almanın kolaylaşmış olması
D) Halkçılık ilkesinin yaygın olarak uygulamaya konması
E) Türkiye’nin bir tarım ülkesi haline getirilmiş olması
Çözüm: Tarım ürünleri, sanayi için gerekli olan ham maddeyi sağlar. Yol, üretilen mal veya ham maddenin taşınması için gereklidir. Üretilen mal satılamazsa, yenilerini üretmek imkânsızlaşır.
228-Toplumsal olaylarda başarı sağlamak için zamanlamanın uygun olması gerekir.
Türkiye’de aşağıdaki olayların hangisinin zamanlaması bu ilkeye uy-
gun olmamıştır?
A) Saltanatın kaldırılmasından sonra Cumhuriyetin ilan edilmesi
B) Cumhuriyetin ilanından sonra Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın
kurulması
C) Son Osmanlı Mebuslar Meclisi’nin kapatılmasından sonra TBMM’nin
açılması
D) Türk Medeni Kanunu’nun kabul edilmesinden sonra kadınlara siyasal
haklar verilmesi
E) Yeni Türk alfabesinin kabul edilmesinden sonra Millet Mekteplerinin
açılması
Çözüm: Toplumsal olayların başarısında, zamanlama kadar, toplumun o yeniliğe hazır olup olmadığı da önemlidir. Ülkede demokrasiyi gerçekleştirmek için Cumhuriyetin ilânından sonra Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulmuştur. Ancak, mevcut yönetime karşı olanlar, bu partiyi istismar ederek Şeyh Sait İsyânı’nı çıkarmışlardır. Böylece, toplumun çok partili hayata geçiş (Çoğulculuk) için henüz hazır olmadığı görülmüş, Takriri-i Sükûn kanunu’na dayanılarak bu parti kapatılmıştır.
229-Aşağıdakilerden hangisi, diğerlerinden sonra çıkarılan bir kanundur? (1999)
A) Tekke, türbe ve zâviyelerin kapatılmasıyla ilgili kanun
B) Türk Medenî Kanunu
C) Takrir-i Sükûn Kanunu
D) Hilafetin kaldırılmasıyla ilgili kanun
E) Soyadı Kanunu Cevap: E
230-Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nda, ithalat konusu olan temel tüketim mallarının üretimine ağırlık verilmesi, öncelikle aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığını gösterir? (1999)
A) Her alanda sanayileşme D) Dışa bağımlılığı azaltma
B) Fabrikalar açma E) Yatırımlar yapma
C) Dış kredi sağlama Cevap: D
231-I. Kişi hakları (2000)
II. Kişilerin evlat edinme koşulları
III. Kişilerin aile kurması
IV. Kişilerin eğitimi
Yukarıdakilerden hangileri Türk Medeni Kanunu ile düzenlenmiştir?
A) I-II C) I-III-IV E) I-III
B) II-III-IV D) I-II-III Cevap: D
232-Atatürk dönemindeki, (2000)
I. Anadolu tarihinin araştırılması
II. Arkeolojinin geliştirilmesi
III. Müzeciliğin geliştirilmesi
Çalışmalarından hangileri, Osmanlı Devleti’nde Türk tarihinin salt
Osmanlı saltanatı açısından öğretilmesine karşı çıkan inkılapçı anlayışı
yansıtır?
A) I B) II-III C) II D) I-II-III E) I-II
Cevap: E Atatürk Dönemi’nde, İlk Çağ Anadolu uygarlıklarını aydınlatmak için, arkeolojik çalışmalara hız verilmiş, çok sayıda makale yazılmış, biraz da “uçularak”, eski Anadolu uygarlıklarının Türk kökenli oldukları ileri sürülmüştür. Hititler(Orta Anadolu), Frigler(Orta Anadolu), Lidyalılar(Batı Anadolu), İyonlar(Kıyı Ege), Urartular(Doğu Anadolu) ve Truvalılar (Çanakkale) dır bu uygarlıklar. Bizde müzeciliğin kurucusu -gerçekte o değil- Osman Hamdi Bey’dir. Kendisi aynı zamanda iyi de bir ressamdır. Müzayedede rekor fiyata alıcı bulan “Kaplumbağa Terbiyecisi” ona aittir.
233-I. Aşar vergisinin kaldırılması (2001)
II. Doğu Anadolu’da muhtaç çiftçilere toprak dağıtımına dair kanunun
kabul edilmesi
III. Ziraat Bankası’nın kurulması
Köylüyü rahatlatmak ve üretimi artırmak amacıyla yukarıdaki
gelişmelerden hangileri Atatürk Dönemi’nde gerçekleştirilmiştir?
A) Yalnız I B) I ve II C) Yalnız II D) II ve III E) Yalnız III
Çözüm: Türk köylüsü üzerinde önemli bir yük olan Aşâr vergisinin 1925’de kaldırılması tarımsal alanda büyük bir rahatlama sağlamıştır. 1945’de Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu çıkartılmış, toprak ağası milletvekillerinin kösteklemesi sonucu uygulanamamıştır. Ziraat Bankası, Padişah II. Abdülhamit’e I. Meşrutiyet’i ilân ettiren, sonra da onun tarafından boğdurulan Sadrazam Mithat Paşa’nın girişimleriyle Osmanlı Devleti’nde çiftçilere kredi sağlamak amacıyla 1863 yılında kurulmuştur.
234-1933 yılında kabul edilen Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı başarıyla sonuçlandırılmış ve Türk sanayisi ilerleme yoluna girmiştir. Ancak İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı istenilen şekilde uygulanamamıştır. (2001)
İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanamamasında aşağıdakilerden
Hangisi etkili olmuştur?
A) Dünyada büyük bir ekonomik bunalımın yaşanmaya başlaması
B) II. Dünya Savaşı’nın çıkması
C) Özel girişimcilerin sayıca az olması
D) Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun çıkarılmasının gecikmesi
E) Devletçilik ilkesinin uygulanmaya başlaması
Çözüm: Türkiye’de Birinci Beş Yıllık Sanayi Plânı, Devletçilik İlkesi doğrultusunda, devlet tarafından 1934’den itibaren uygulanmaya başlamıştır. Dünya Ekonomik Bunalımı 1929’da patlak vermiştir. Teşvik-i Sanayi Kanunu 1927’de kabûl edilmiş, fakat, özel girişimin elinde yeterli sermaye ve teknolojik birikim olmadığı ortaya çıkınca, 1933’den itibaren Devletçilik İlkesi uygulanmıştır. 1939’da II. Dünya Savaşı’nın başlaması Türkiye’yi de olumsuz yönde etkilemiş, İkinci Beş Yıllık Sanayi Plânı’nın uygulanamamasına sebep olmuştur.
235-Cumhuriyet Dönemi’nde erkeğin aile kurumuyla ilgili ayrıcalıkları büyük ölçüde aşağıdakilerden hangisiyle kaldırılmıştır? (2001)
A) Lâiklik ilkesinin anayasa güvencesine alınması
B) Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne üye olması
C) Medeni Kanun’un kabul edilmesi
D) İtalyan Ceza Kanunu’nun adapte edilerek yürürlüğe girmesi
E) Çok partili demokratik hayata geçilmesi Cevap: C
236-Aşağıdakilerden hangisi Millet Mekteplerinin amaçlarından biridir? (2001)
A) Basılan kitap sayısını artırmak
B) Okuma ve yazmada kolaylık sağlamak
C) Eğitim ve öğretimi birleştirmek
D) Okuma yazma oranını artırmak
E) Yüksek okul sayısını artırmak
Cevap: D (Millet Mektepleri, ilkokul seviyesini geçmiş vatandaşlara yeni harflerle okumayı öğretmek için açılmıştır. Sınav Komisyonu D seçeneğini kabûl etmişse de doğrusu B şıkkıdır. Bununla birlikte, Millet Mekteplerinin açılmasından sonra 2,5 milyondan fazla insan okuma-yazma öğrenmiştir).
237-I. Ağırlık ve ölçü birimlerinin değiştirilmesi (2001)
II. Miladi takvimin kabul edilmesi
III. Medreselerin kapatılması
Yukarıdaki inkılapların hangileri, inkılabın ilgili olduğu alanda birlik
sağlamak amacıyla yapılmıştır?
A) Yalnız I B) I ve III C) Yalnız II D) I, II ve III E) Yalnız III
Çözüm: Ağırlık ve ölçü birimlerinin değiştirilmesiyle okka ve arşın gibi ölçülerin kullanılması, Milâdî Takvim’e geçilmesi ile Rûmî Takvim’in kullanılması, medreselerin kapatılması ile de eski eğitim sistemi sona ermiştir. Cevap : D
238-I. Saltanatın kaldırılması (2001)
II. Halifeliğin kaldırılması
III. Yeni Türk harflerinin kabul edilmesi
İnkılapların gerçekleştirilme sırası aşağıdakilerin hangisinde doğru
olarak verilmiştir?
A) I-II-III B) II-III-I C) I-III-II D) III-II-I E) II-I-III
Cevap: A
239-Türk denizlerinde gemi işletme hakkının yalnız Türkiye’ye ait olması aşağıdakilerden hangisiyle sağlanmıştır? (2001)
A) Teşvik-i Sanayi Kanunu D) Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı
B) Kabotaj kanunu E) Birinci İzmir İktisat Kongresi
C) Lozan Antlaşması Cevap: B
240-Aşağıdakilerden hangisinin gerçekleştirilmesi, diğerlerini zorunlu hale getirmiştir? (2001)
A) Tekke ve türbelerin kapatılması
B) Medreselerin kapatılması
C) Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun kabul edilmesi
D) Şer’iye ve Evkaf Bakanlığı’nın kaldırılması
E) Yabancı okulların Türkiye Cumhuriyeti müfettişlerinin denetiminde
olması Cevap: C
241-I. Halkevleri (2001) (2004)
II. Millet Mektepleri
III. Köy Enstitüleri
Yukarıdakilerden hangileri, Atatürk Dönemi’nde kurulmuştur?
A) I B) I-II C) II D) I-II-III E) III
Çözüm: Millet Mektepleri 1928, Halk Evleri 1932, Köy Enstitüleri 1940’da kurulmuştur.
242-Cumhuriyetin ilk yıllarında, aşağıdaki alanlardan hangisine ekonomik kalkınmada öncelik verilmemiştir? (2001)
A) Tarım B) Ulaştırma C) Ticaret D) Turizm E) Sanayi
Çözüm: Tarım, ticaret, sanayi ve ulaştırma alanlarında, halkın temel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yatırım yapılmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında turizm alanına öncelik verilmemiştir. Hatta, söylentiye göre, turizm, bir gelir kaynağı olmaktan çok uzak olduğu için, güney sahillerimizde miras paylaşımında kızlara tarımsal verimi olmayan kumsallar ve oralara yakın yerler verilmiş. Erkeklerimiz ileri görüşlülükten uzak mı diyeceğiz şimdi?
243-Atatürk’ün en önemli eserlerinden biri de bizzat kaleme aldığı “Nutuk”tur. Bu eserde Atatürk Türk bağımsızlık mücadelesini ve yeni Türk Devleti’nin kuruluşunu anlatır. (2002)
Atatürk bu eserinde,
I. 1919 – 1920
II. 1920 – 1923
III. 1923 – 1927
IV. 1927 – 1938
dönemlerinden hangilerini anlatmaktadır?
A) I-III B) I-II-III C) II-III D) I-II-III-IV E) III-IV
Çözüm: 19 Mayıs 1919 tarihinden başlayıp 1927 yılına kadar geçen olayları anlatmıştır. Ekim 1924’e kadar ayrıntılıdır. Cevap: B
244-Osmanlı yenileşme tarihinde Batı tarzında kurumlar oluşturulurken geleneksel kurumlar da varlığını sürdürmüştür. Bu durum toplumda ikiliklerin oluşmasına neden olmuştur. (2002)
Cumhuriyet döneminde,
I. Eğitim
II. Turizm
III. Hukuk
Alanlarından hangilerinde ikili uygulamalara son verecek uygulamalar
yapılmıştır?
A) Yalnız I B) I-III C) Yalnız II D) II-III E) Yalnız III
Çözüm: Medenî kanun’un kabûl edilmesiyle hukuk, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile de eğitim alanında birlik sağlanmıştır.
245-I. Aşar vergisinin kaldırılması (2002)
II. Miladi takvimin kabulü
III. Kabotaj Kanunu’nun çıkarılması
IV. Hafta tatilinin cumadan pazara alınması
V. Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun kabulü
Ticari yönden Batı ülkelerine uyum sağlamak amacıyla yapılan
değişiklikler yukarıdakilerden hangileridir?
A) II-IV B) III-IV-V C) I-II D) I-II-III-IV-V E) II-III-IV
Çözüm: Milâdî Takvim’in kabûl edilmesi ve hafta sonu tatilinin pazara alınması Avrupa ülkeleri ile Türkiye arasında ticareti kolaylaştıran bir durumdur. Aşâr vergisinin kaldırılması çiftçilerin ekonomik durumunu iyileştirmeye yöneliktir. Kabotaj Kanunu ile Türk limanlarından yabancı işletmeler kaldırılmıştır. Teşvik-i Sanayi Kanunu özel sektörün sanayi yatırımlarını kolaylaştırma amacıyla çıkartılmıştır. Cevap: A
246-I. Tekke ve zaviyelerin kapatılması (2002)
II. Ölçü ve tartıların değiştirilmesi
III. Tarih Kurumu’nun kurulması
IV. Medreselerin kapatılması
V. Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun kabulü
Yukarıda verilenlerden hangileri toplumsal hayatın çağdaşlaştırılması-
na yönelik yapılan inkılaplardandır?
A) I-II-V C) I-IV-V E) III-IV-V
B) I-II-IV D) II-IV Cevap: B
247-I. Ulusçuluk (2002)
II. Devletçilik
III. Ümmetçilik
Yukarıdakilerden hangileri halifelikle ilgilidir?
A) I B) I-III C) II D) I-II-III E) III
Cevap: E (Ümmetçilik, bütün Müslümanları halifenin önderliğinde birleştirmeyi ve tek bir toplum hâline getirmeyi amaçlar).
248-Aşağıdakilerden hangisi 28 Mayıs 1927’de çıkartılan Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun amacıdır? (2002)
A) Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı’nı uygulamak
B) Devletçilik ilkesini uygulamak
C) Yer altı zenginliklerini çıkarmak
D) Özel teşebbüsü güçlendirmek
E) İşsizlere devlet tarafından iş sağlamak Cevap: D
249-Atatürk döneminde Türk kadınlarına birtakım sosyal ve siyasal haklar verilmiştir. (2002)
Aşağıdakilerden hangisi diğerlerinden önce verilmiştir?
A) Milletvekili seçme hakkı
B) Milletvekili seçilme hakkı
C) Muhtarlık seçimlerine katılma hakkı
D) Belediye seçimlerine katılma hakkı
E) Miras ve boşanma hakkı
Çözüm: Kadınlara, miras ve boşanma hakkı Medenî Hukuk’la 1926, Belediye seçimlerine katılma hakkı 1930, muhtarlık seçimlerine katılma hakkı 1933, milletvekili seçme ve seçilme hakkı 1934’de verilmiştir.
250-I. Hıfzısıhha Enstitüsü’nün açılması (2002)
II. Müze açılması
III. Konservatuvar açılması
IV. Kız öğretmen okullarının açılması
Yukarıdakilerden hangileri Atatürk döneminde açılmıştır?
A) I-III B) I-IV C) III D) II-III E) III-IV
Çözüm: Hıfzısıhha Enstitüsü 1928, Cumhuriyetin ilk konservatuvarı olma özelliği taşıyan Ankara Devlet Konservatuvarı 1936’da açılmıştır. Müzecilik, Osmanlı Devleti’nde 1881’de İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin kurulmasıyla başlamıştır. Tanzimat Dönemi (1839-1876)’nde de Kız Öğretmen okullarının açılmasına başlanmıştır.
251-I. Halifeliğin kaldırılması (2003)
II. Çok partili sisteme geçiş
III. Tekke ve zaviyelerin kapatılması
IV. Medreselerin kapatılması
V. Dini kıyafetlerin giyilmesine sınırlama getirilmesi
Yukarıda verilen olaylardan hangisi İslamiyetin siyasete alet edilmesini
önlemeye yönelik değildir?
A) I B) IV C) II D) V E) III Cevap: C
252-Osmanlı’nın son dönemlerinde yapılan ıslahatlarla ülkede bazı alanlarda ikili uygulamalar meydana gelmiştir. (2003)
Cumhuriyet döneminde hangi alanlarda yapılan inkılaplarla bu
uygulamalar son bulmuştur?
A) Tarım – Ticaret
B) Eğitim – Hukuk
C) Tarım – Din
D) Din – Siyaset
E) Yönetim – Ekonomi
Çözüm: Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim, Medenî Kanun ile hukuk alanındaki ikili uygulama ortadan kalkmıştır.
253-Atatürk kaleme aldığı Nutuk adlı eserinde aşağıda verilen olaylardan hangisine değinmiştir? (2003)
A) Kadınlara seçilme hakkının tanınması
B) Millet Mekteplerinin açılması
C) 1929 Dünya Ekonomik bunalımı
D) Montrö Boğazlar Sözleşmesi
E) Türk devleti’nin kuruluşu Cevap: E
254-Cumhuriyet döneminde hangi yıl yapılan anayasa değişikliği ile “Devletin dini İslam dinidir” maddesi anayasadan çıkartılmıştır? (2003)
A) 1921 değişikliği ile
B) 1924 değişikliği ile
C) 1928 değişikliği ile
D) 1937 değişikliği ile
E) 1961 değişikliği ile
Çözüm: 1924 Anayasası’ndan, 1928’de “Devletin dini İslamdır” hükmü çıkartılmış, 1937’de Altı İlke anayasaya girmiştir.
255-I. Evrensel nitelikte olması (2003)
II. Anayasal haklara uygun olması
III. Toplumun ihtiyaçlarına cevap vermesi
1926’da kabul edilen Türk Medeni Kanunu bu özelliklerden hangisine
uygundur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) Yalnız II D) I-II E) I-II-III
Cevap: E
256-1934’de çıkartılan bir kanunla “ağa, hacı, molla, efendi, hazret vb” unvanların kullanılması yasaklanmıştır. (2003)
Bu yasaklamanın amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Halifeliğin gücünü azaltmak
B) Osmanlı hanedanının etkisini kırmak
C) Modern toplumlara uyum sağlamak
D) Toplumda ayrıcalıklı olmayı önlemek
E) Lâikliği yaymak Cevap: D
257-Halifeliğin kaldırılmasında, (2004)
I. Menemen olayı
II. Saltanatın kaldırılması
III. Cumhuriyetin ilanı
gelişmelerinden hangilerinin etkisi görülmüştür?
A) Yalnız I B) I-II C) Yalnız II D) II-III E) Yalnız III
Cevap: D (Menemen Olayı halifeliğin kaldırılmasından sonra, 1930’da gerçekleşmiştir)
258-I. Ürün üzerinden alınması (2004)
II. Her bölgeden farklı oranda toplanması
III. Gayri Müslimlerden alınması
Yukarıdakilerden hangisi Aşar vergisinin özelliklerindendir?
A) Yalnız I B) I-II C) Yalnız II D) I-II-III E) Yalnız III
Cevap: A
259-Devlet eliyle sanayinin kurulması “Birinci Beş Yıllık Plan” hangi yılda uygulanmaya başlandı? (2004)
A) 1931 B) 1932 C) 1934 D) 1935 E) 1936
Çözüm: 1933’de yapılmış, 1934’de uygulamaya konulmuştur.
260-Saltanatın kaldırılması aşağıdakilerden hangisinin bir gereğidir? (2004)
A) Yurtta ve dünyada barışın D) Bağımsızlığın
B) Ulusal egemenliğin E) Uluslar arası ilişkilerin
C) Özerkliğin Cevap: B
261-Soyadı kanunu ile; (2004)
I. Sosyal
II. Siyasi
III. Ekonomik
alanlarından hangisinde kolaylık sağlanmıştır?
A) Yalnız I B) I-II C) Yalnız II D) I-II-III E) Yalnız III
Cevap: A
262-Türkiye Cumhuriyeti’nde, (2004)
I. Hafta tatilinin Pazar gününe alınması
II. Miladi takvimin kabulü
III. Kabotaj Kanunu’nun kabul edilmesi
Gelişmelerinden hangisinde uluslar arası resmi ilişkilere uyum
sağlama amacı vardır?
A) Yalnız I B) I-II C) Yalnız II D) II-III E) Yalnız III
Cevap: B
263-Türkiye’de, (2004)
I. 1923 yılında seçmen olabilmek için uygulanmış olan vergi verme
şartının kaldırılması
II. Seçmen olan herkesin oy kullanmasının zorunlu olması
III. Kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi
Gelişmelerinden hangilerinde yönetime katılmak amacının olduğu
savunulabilir?
A) Yalnız I B) II-III C) Yalnız II D) I-II-III E) Yalnız III
Cevap: D
264-I. Köy Enstitüleri (2001) (2004)
II. Halk Evleri
III. Millet Mektepleri
Yukarıdakilerden hangileri Atatürk Dönemi’nde kurulmuştur?
A) Yalnız I B) I-II C) Yalnız II D) II-III E) Yalnız III
Cevap: D
ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ DENEMELERİ ve İSYÂNLAR
265-Trakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulunca, “askerlik ile ilişiği olan milletvekillerinin ya askerlikten istifa etmeleri ya da kışlalarına dönmelerine” ilişkin yasa çıkartılmıştır.
Böyle bir yasanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı çalışamaz hâle getirmek
B) Demokratikleşme sürecini hızlandırmak
C) M. Kemâl’in Cumhurbaşkanı olmasını sağlamak
D) Ordunun politikaya karışmasını önlemek
E) İstiklâl Mahkemelerinin kurulmasını sağlamak
Cevap: D (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucuları Kurtuluş Savaşı’nın önemli komutanları idi).
266-Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasını hızlandıran gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ekonomide liberal görüşleri savunmaları
B) İnkılâpların gelenek göreneklere karşı yapılmasını eleştirmeleri
C) Şeyh Sait İsyânı’nın patlak vermesi
D) Menemen Olayı’nın çıkması
E) Ordunun politikaya karışması Cevap: C
267-Şeyh Sait İsyânı’nın etkin bir şekilde bastırılması için alınan önlemler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?
A) İsmet Paşa’nın başbakanlığa getirilmesi
B) Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkartılması
C) İstiklâl Mahkemelerinin kurulması
D) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması
E) 1924 Anayasası’nın kabûlü Cevap: E
268-Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkartılmasını hızlandıran gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Lâik düzene geçilmesi
B) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması
C) Şeyh Sait İsyânı’nın çıkması
D) Menemen Olayı
E) Serbest Fırka’nın kurulması
Cevap: C (takrir-i sükûn: konuşma-yazma yasağı, sansür).
269-Şeyh Sait İsyânı TBMM’nin dış politikasında etkili rol oynamıştır.
Bu isyân, aşağıdaki sorunlardan hangisinin Türkiye’nin aleyhine
çözümlenmesinde etkili olmuştur?
A) Boğazlar C) Hatay E) Kapitülasyonlar
B) Musul D) Yabancı okullar Cevap: B
270-Serbest Cumhuriyet Fırkası aşağıdaki alanların hangisinde Cumhuriyet Halk Fırkası’ndan farklı uygulamaları benimsemiştir?
A) Lâiklik B) Ekonomi C) Kadın hakları D) Hukuk E) Eğitim
Çözüm: Cumhuriyet Halk Fırkası, Devletçi politikayı benimserken Serbest Cumhuriyet Fırkası ekonomide liberalizmden yana olmuştur; aralarındaki tek fark da budur.
271-Türkiye’de ilk çok partili hayata geçiş denemesinin başarısızlıkla sonuçlanmasında aşağıdaki gelişmelerden hangisi etkili olmuştur?
A) M. Kemâl’e suikast girişimi D) Menemen Olayı
B) Saltanatın kaldırılması E) Şeyh Sait İsyânı
C) M. Kemâl’in Cumhurbaşkanı seçilmesi Cevap: E
272-Millî Mücadele Dönemi’nde çıkartılan Hıyanet-i vataniye Kanunu ile Cumhuriyet Dönemi’nde çıkartılan Takrir-i Sükûn kanunu’nun ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak
B) Askere alma işlemlerini düzene sokmak
C) Ayaklanmaları bastırmak
D) Düzenli ordu kurmak
E) İnkılâpların uygulanmasını sağlamak Cevap: C
273-Şeyh Sait İsyanı, Atatürk’e suikast girişimi ve Menemen Olayı’nın ortak özellikleri aşağıdakilerden hangisidir?
A) İngiltere’nin tahrikleri vardır
B) Anayasa’dan , “Devletin dini İslamdır ibaresinin” çıkarılması üzerine
meydana gelmişlerdir
C) Cumhuriyet yönetimini yıkmaya yöneliktirler
D) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının din propagandası sebep olmuştur
E) Lâiklik İlkesi’nin anayasaya girmesine tepkidirler
Cevap: C
274-Serbest Cumhuriyet Fırkası, Atatürk’ün emriyle Ali Fethi (Okyar) tarafından kurulmuştur.
Atatürk, neden Mecliste bir muhalif parti olmasını istemiştir?
A) Halkın sorunlarının Meclise daha rahat taşınacağını düşündüğünden
B) Cumhuriyet Halk Fırkası’nın artık iktidardan inmesi gerektiğine olan
inancı
C) Cumhuriyet Halk Fırkası’nın uyguladığı Devletçi politikanın başarıya
ulaşmayacağını anladığından
D) Ali Fethi’nin sınıf arkadaşı olmasından
E) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın başka bir isim altında yeniden
kurulmasını önlemek istediğinden
Çözüm: Atatürk, Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın Türkiye’ye sıçramasıyla oluşan sıkıntıya çare bulmak, halkın sorunlarını Meclise daha çok taşımak amacıyla kurdurmuştur. Ancak, inkılâp karşıtlarının eline geçmesi üzerine, Ali Fethi Bey, partiyi, 18 Aralık 1930’da kapatmıştır.
275-Türkiye Cumhuriyeti’nde çok partili döneme geçiş denemesi aşağıdakilerden hangisiyle başlamıştır? (1999)
A) Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması
B) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması
C) Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne üye olması
D) Cumhuriyetin ilan edilmesi
E) Demokrat Parti’nin kurulması
Cevap: B
276-I. Şeyh Sait Ayaklanması (2000)
II. Menemen Olayı
III. Demirci Ayaklanması
Yukarıdakilerden hangileri, ulusal ve lâik devlet anlayışına karşı bir
tepki niteliğinde değildir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I-II E) II-III
Cevap: C (“Demirci Ayaklanması” ile, Kuvva-i Millîye’nin ortadan kaldırılıp düzenli orduya geçilmesi üzerine, Batı Cephesi’nde Demirci Mehmet Efe’nin isyân girişimi anlatılmak isteniyor).
277-Atatürk’ün isteğiyle kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılma nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (2001)
A) Partide liberal ekonomi sisteminin benimsenmemesi
B) Gerici çevrelerin partiye girmesi
C) Dünyada ekonomik bir bunalım yaşanması
D) Bursa’da ezanın Türkçe okunmasına karşı olayların çıkması
E) lâikliğin anayasa güvencesine alınması
Cevap: B [Partiyi, kurucusu Ali Fethi (Okyar) kapatmıştır].
278-I. Cumhuriyet Halk Partisi (2002)
II. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
III. Serbest Cumhuriyet Fırkası
IV. Demokrat Parti
Yukarıda verilen partilerden hangileri Atatürk döneminde
kurulmamıştır?
A) I-II B) III-IV C) II-IV D) IV E) II-III
Çözüm: Demokrat parti 1946’da kurulmuştur.
279-Türkiye tarihinde çok partili döneme geçiş denemeleri hangi tarihte başlamıştır? (2002)
A) 1921 B) 1923 C) 1924 D) 1945 E) 1950
Çözüm: Yeni Türk Devleti’nin ilk partisi, 9 Eylül 1923 târihinde kurulan Cumhuriyet Halk Fırkası’dır. Çok Partili döneme geçiş için ilk deneme ise, 17 Kasım 1924’de kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulmasıyla gerçekleşmiştir. Soruda “hangi tarih” denilip seçeneklere yıl veriliyor; Türkçe de, böylelerinin elinde öldürülüyor.
280-Aşağıdaki olaylardan hangisi, Cumhuriyet dönemi çok partili demokratik hayata geçişin gecikmesinde etkili olmamıştır? (2003)
A) Vagon-Li Olayı’nın çıkması D) Menemen İsyanı’nın çıkması
B) Şeyh Sait İsyanı’nın çıkması E) Toplumun hazır olmaması
C) Serbest Cumhuriyet Partisi’nin kapatılması
Çözüm: Vagon-Li Olayı, İstanbul’da Fransız Vagon-Li (yataklı vagonlar) Şirketi’nde Türkçe konuşan bir memuru, müdürün azarlaması üzerine çıkan olaylardır. 22 Şubat 1923 târihinde patlak veren ve şirketin Beyoğlu’ndaki acentesi tahrip edilen olayın, çok partili hayata geçilmesi ile ilgisi yoktur.
ATATÜRK DÖNEMİ’NDE TÜRKİYE’NİN DIŞ POLİTİKASI
281-İki devletin anlaşmasında aşağıdakilerden hangisi temel ilke olarak alınırsa, bu devletlerin birbirlerinin yönetimlerine saygılı olduğu söylenebilir?
A) Her devlet kendi geleceğine kendisi karar verecek
B) Birinin tanımadığı devletler arası bir anlaşmayı diğeri de tanımayacak
C) Önceden yaptıkları anlaşmalar, yeni durumlardan etkilenmeyecek
D) Karşılıklı ekonomik çıkarlara ağırlık verilecek
E) Anlaşmalar tek taraflı olarak yürürlükten kaldırılmayacak Cevap: A
282-Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye Cumhuriyeti hükûmetleri için bir sorun olmamıştır?
A) Türk-Yunan ilişkileri
B) Boğazlar
C) Kapitülasyonlar
D) Hatay
E) Türkiye-Irak sınırı
Çözüm: Kapitülasyonlar, Cumhuriyetin ilânından önce kaldırılmıştır.
283-Lozan Barış Antlaşması’ndan sonra, Türk Hükûmeti aşağıdakilerden hangisini, iç sorun saydığı için devletlerle görüşmeyi reddetmiştir?
A) Hatay’ın geleceği
B) Musul’un geleceği
C) Türk ve Rum nüfusun Mübadelesi
D) Türkiye’deki yabancı okulların yönetimi
E) Boğazların denetimi Cevap: D
284-Aşağıdakilerden hangisi Musul sorunuyla ilgili doğru bir yargı değildir?
A) Ankara Antlaşması ile çözümlenmiştir
B) Musul sorununda Milletler Cemiyeti İngiltere’den yana tavır almıştır
C) Musul sorunu Lozan’da çözümlenmiştir
D) Şeyh Sait İsyânı Musul’un kaybedilmesinde etkili olmuştur
E) Musul ve çevresi İngiltere’nin mandası altındaki Irak’a bırakılmıştır
Cevap: C
285-Türkiye’nin Musul’u geri almaya çalışması karşısında İngiltere’nin gösterdiği tepkilerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türklere karşı Yunanlıları destekleme
B) Türklere karşı Araplarla iş birliği yapma
C) Şeyh Sait İsyânı’nın çıkmasına katkıda bulunma
D) Kıbrıs’ı işgâl etme
E) Menemen Olayı’nı çıkarma
Cevap: C [ Burada biraz “Türkçeci” olalım. “Katkı” sözcüğü olumsuz anlam içerir; “katkılı yağ” gibi. Örneğin (Ermenice Ornak kelimesinden geliyor), “Kâzım Karabekir, Millî Mücâdele’nin kazanılmasına katkıda bulundu” dersek, bundan, mücâdelenin olumsuz olduğu anlamı çıkar... ].
286-Atatürk Dönemi’nde, Türkiye’nin dış politikasında aşağıdakilerin hangisi önemli bir sorun olmamıştır?
A) Nüfus değişimi
B) Irak sınırı
C) Milletler Cemiyeti’ne üyelik
D) Boğazlar Komisyonu’nun kaldırılması
E) Hatay’ın Türkiye’ye katılması Cevap: C
287-1930 yılından sonra Türkiye’nin Yunanistan’la geliştirdiği dostluk ilişkileri, aşağıdakilerden hangisine ortam hazırlamıştır?
A) Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin yapılmasına
B) Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne üye olmasına
C) Hatay’ın Türkiye sınırları içine alınmasına
D) Sadabat Paktı’nın kurulmasına
E) Balkan Antantı’nın kurulmasına Cevap: E
288-Türkiye ile Yunanistan arasındaki sorunlardan hangisinin çözümlenmesi, Balkan Antantı’nın kurulmasına zemin hazırlamıştır?
A) Nüfus mübadelesi C) Kapitülasyonlar E) Yabancı okullar
B) Dış borçlar D) Boğazlar meselesi Cevap: A
289-Türkiye’nin 1923-1930 yılları arasında uğraştığı konular arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
A) Boğazlar C) Sadabat Paktı E) Balkan Antantı
B) Hatay D) Nüfus mübadelesi Cevap: D
290-Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye ile İngiltere arasındaki gerginlik aşağıdakilerden hangisiyle sona ermiştir?
A) Balkan Antantı’nın yapılması
B) Musul sorununun çözümlenmesi
C) II. Dünya Savaşı’nın başlaması
D) Hatay’ın Türkiye’ye bırakılması
E) Yabancı okulların Milli Eğitim bakanlığı’na bağlanması Cevap: B
291-Türkiye, yabancı okullar, Suriye sınırı ve Osmanlı borçları konusunda aşağıdaki devletlerden hangisiyle gerginlik yaşamıştır?
A) İngiltere C) Yunanistan E) Fransa
B) İtalya D) Rusya Cevap: E
292-Aşağıdaki devletlerden hangisinin izlediği dış politikanın güvensizlik yaratması Balkan Antantı’nın kurulmasının sebeplerinden biri olmuştur?
A) Yugoslavya C) Türkiye E) Yunanistan
B) İtalya D) Romanya
Cevap: B (Antant diğer dört ülke tarafından oluşturulmuştur. Balkan ülkeleri olmalarına rağmen, Bulgaristan, Yunanistan’la sınır uyuşmazlığı olduğu, Arnavutluk da İtalya’dan çekindiği için ittifakta yer almamışlardır).
293-Balkan Antantı, aşağıdaki gelişmelerin hangisiyle fiilen sona ermiştir?
A) İkinci Dünya Savaşı
B) Sovyetler Birliği’nin kurulması
C) Hatay sorununun çözülmesi
D) Sadabat Paktı’nın kurulması
E) Milletler Cemiyeti’nin kurulması
Çözüm: Balkan Antantı (antlaşması, ittifakı), Almanya ve İtalya’nın saldırgan bir tutum izlemeye başlaması üzerine, mevcut sınırları korumak amacıyla 1934’de Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalanmıştır. Kısa bir süre sonra, Yugoslavya’nın İtalya, Romanya’nın da Alman yanlısı politika izlemeye başlamaları üzerine amacından sapmış, II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla da sona ermiştir.
294-Türkiye’nin günümüzdeki sınırlarının belirlenmesinde aşağıdaki antlaşmalardan hangisinin bir rolü olmamıştır?
A) Gümrü Antlaşması D) Moskova Antlaşması
B) Balkan Antlaşması E) Ankara Antlaşması
C) Lozan Antlaşması
Çözüm: Gümrü ve Moskova doğu, Ankara güney sınırımızın belirlendiği ikili antlaşmalardır. Lozan, sınırlarımızın diğer devletlerce de onaylandığı uluslar arası bir antlaşmadır. Balkan Antantı ise, Alman ve İtalyanların yayılmacı emellerine karşı oluşturulan bir iş birliğidir. Sınır düzenlemesiyle ilgisi yoktur.
295-Türkiye Cumhuriyeti hükûmetleri, 1925-1937 arasında balkan Antantı ve Sadabat Paktı’nın kurulmasına öncülük etmişlerdir.
Aşağıdakilerden hangisi bu girişimlerin amacı değildir?
A) Sınırların güvenliğini sağlamak
B) Yurtta barış dünyada barış ilkesine uymak
C) Komşu devletlerin dostluğunu kazanmak
D) Devletler arası güç birliği kurmak
E) Komşu devletler arasındaki anlaşmazlıklara çözüm bulmak
Çözüm: Balkan Antantı ve Sadabat paktı, Almanya ve İtalya’nın saldırgan politika izlemeleri üzerine, mevcut sınırların korunması ve caydırıcılık rolü oynayarak barışı korumak amacıyla kurulmuştur. Dünyada, devletler arası anlaşmazlıklara çözüm bulmak Milletler Cemiyeti’nin görevidir (şimdi Birleşmiş Milletler Teşkilâtı’nın).
296-Türkiye, Lozan Antlaşması’nı imzalamış olan devletlere, 1936’da bir nota vererek, Avrupa’da gelişen buhranların, Boğazların güvenliği için vrilmiş olan kolektif garantiyi artık işlemez hâle getirdiğini belirtmiş, Boğazların güvenliği ve egemenlik haklarının korunması için bu sözleşmenin değiştirilmesini istemiştir.
Yukarıda sözü edilen dönemin koşulları göz önüne alındığında, aşağıda
kilerden hangisi, Türkiye’nin bu isteğinde haklı olduğuna bir kanıt
olarak gösterilebilir?
A) Dünya milletlerinin giderek belli bloklarda toplanmaya başlaması
B) Milletler Cemiyeti’nin uluslar arası sorunların çözümünde etkisiz
kalması
C) Almanya ve İtalya’nın saldırgan bir tutum içine girmeleri
D) Dünyanın önemli bir ekonomik bunalıma girmesi
E) Yabancı ülkelerin, Boğazların statüsünün değiştirilmesi için çaba
göstermeleri Cevap: C
297-Avrupa’da II. Dünya Savaşı’nın çıkma belirtilerinin artması ve Akdeniz’de güvenliğin bozulması karşısında, Türkiye’nin 1936’da aldığı önlem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Boğazlar statüsünü ilgili devletlerle yeniden düzenlemek
B) Sovyetler Birliği ile saldırmazlık anlaşması yapmak
C) Milletler Cemiyeti’ne üye olmak
D) Balkan Antantı’nı kurmak
E) Sadabat Paktı’na üye olmak
Çözüm: ÖSYM sınavında sorulan (soruların büyük bölümü değişik yıllarda ÖSYM sınavında soruldu) bu sorunun çözümü için, 1936’da gerçekleşen bir olaya bakmak gerek. Cevap: A
298-Aşağıdakilerin hangisinde, “Boğazların uluslar arası bir komisyona verilerek bütün devletlerin gemilerine açık tutulması” hükmü yer almaktadır?
A) Ankara Antlaşması’nda D) Mudanya Ateşkes Antlaşması’nda
B) Moskova Antlaşması’nda E) Sevr Antlaşması’nda
C) Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nde
Çözüm: Sorudaki karar aleyhimizedir. Bu durumda, aleyhimize olan bir belge aranmalıdır. Sevr’in imzasından sonra resmen göreve başlayan Boğazlar Komisyonu, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile kaldırılmıştır.
299-Lozan Antlaşması’nda Boğazların yönetimi, ayrı bir bütçesi olan ve Türkiye temsilcisinin başkanlık ettiği Boğazlar komisyonu’na verilmiş, ancak daha sonra, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar Komisyonu, görevini Türkiye Cumhuriyeti’ne bırakmıştır.
Bu durum, aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?
A) Boğazlardan az sayıda devletin yararlandığının
B) Boğazlarla ilgili rejimin tek taraflı olarak saptandığının
C) Boğazlar sorununun Avrupalı devletler tarafından çıkarıldığının
D) Boğazların zamanla uluslar arası önemini yitirdiğinin
E) Boğazlar üzerindeki Türk egemenliğinin daha çok güçlendiğinin
Cevap: E
300-Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması’yla Hatay’da özel bir yönetim kurulması, aşağıdakilerden hangisine aykırı bir uygulama görünümündedir?
A) Amasya Görüşmesi
B) Misâk-ı Millî’ye
C) Londra Konferansı kararları
D) Amasya Genelgesi
E) Gümrü ve Kars Antlaşmaları
Çözüm: Misâk-ı Millî’de “Türk ve Müslüman halkın çoğunlukta bulundukları yerler Türk yurdu” sayılmış, tâviz verilmeden kurtarılması kararı alınmıştır. Hatay’da bu özellik olduğu için, millî sınırlarımız dışında bırakılması bu belgeye aykırıdır. Hatay, 1936’da yeniden sorun olmuş, 1939’da anavatana katılmıştır.
301-Aşağıdakilerin hangisiyle ilgili sorunların çözümü diğerlerinden sonra gerçekleştirilmiştir?
A) Hatay D) Ege adaları B) Boğazlar
E) Yabancı okullar C) Doğu sınırı
Çözüm: Ege adaları 1923 Lozan, Yabancı okullar sorunu 1926 Maarif Teşkilâtı Hakkındaki Kanun, Boğazlar 1936 Montrö, Hatay 1939.
302-1936 yılından itibaren Hatay sorununun gündeme gelmesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi olmuştur?
A) Fransa’nın Suriye ve Lübnan’a bağımsızlık vermesi
B) Hatay’da Fransızlara karşı gerilla savaşının başlaması
C) Suriye ile Türkiye arasında dostluk ilişkileri kurulması
D) Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin imzalanması
E) Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne üye olması Cevap: A
303-Hatay’ın anavatana katılmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmamıştır?
A) Nüfusunun çoğunluğunu Türklerin oluşturması
B) Fransa’nın bu iş için savaşı göze alamaması
C) Türk dış politikasının başarısı
D) Hatay’ın o sırada bağımsız bir devlet olması
E) II. Dünya Savaşı’nın başlaması.
Çözüm: Hatay sorunu, 30 Haziran 1939’da Türkiye’ye katılması ile ortadan kalkmıştır. II. Dünya Savaşı daha sonra, 1 Eylül 1939’da çıkmıştır. Bununla birlikte, Hatay’ın anavatana katılmasında savaşın dolaylı etkisi vardır; I. Dünya Savaşı’ndaki müttefiki Almanya’nın yanında yer almaması için Türkiye’ye bu konuda esnek davranılmıştır. Fransa, çıkması artık kaçınılmaz hâle gelen II. Dünya Savaşı’nı evinde karşılamak için, Suriye’deki manda yönetimini kaldırmış, Türkiye, Milletler Cemiyeti’ne başvurarak Hatay’da referandum istemiştir. Halk bağımsız bir cumhuriyet olmaktan yana oy kullanmış, kurulan Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı almıştır.
304-Montrö Boğazlar Konferansı’nda aşağıdaki devletlerden hangisi yer almamıştır?
A) İngiltere B) Sovyetler Birliği C) İtalya D) Japonya E) Fransa
Cevap: C
305-Sadabat Paktı’na aşağıdaki ülkelerden hangisi katılmamıştır?
A) İran B) Türkiye C) Afganistan D) Mısır E) Irak
Cevap: D (1935’de İtalya’nın Habeşistan’a saldırması, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’nun güvenliğini tehlikeye düşürmüştür. İtalya’nın saldırgan politikasına karşı, Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında 1937’de imzalanmıştır. Türkiye, pakta imza atarak doğu sınırlarını güvenlik altına almıştır. Suriye, Irak ile sınır sorunu olmasından dolayı imza atmamıştır. II. Dünya savaşı’nın çıkmasıyla geçerliliğini yitirmiştir).
306-Sovyetler Birliği,
I. Lozan görüşmelerinde Türkiye’nin Boğazlar konusundaki önerisini
desteklemiştir
II. Montrö görüşmelerinde Boğazlardan geçiş hakkı istemiştir
III. II. Dünya Savaşı’ndan sonra, Türkiye’den, Boğazlarda kendisine bir
üs verilmesini istemiştir
Bu durumlara bakarak, Sovyetler Birliği’nin, Boğazlarla ilgili politika-
sında hangi amacı sürdürdüğü söylenebilir?
A) Lozan’da kaybettiği haklarını geri almak
B) Akdeniz yolu üzerindeki engelleri ortadan kaldırmak
C) Türkiye’nin güçlenmesini engellemek
D) II. Dünya Savaşı’nda bozulan Avrupa güç dengesini yeniden kurmaya
E) Türkiye’yi kendi rejimi içine almak
Çözüm: Rus Çarı Petro’nun en büyük ülküsü, Rusya’yı sıcak denizlere Akdeniz) indirmekti. Boğazları ele geçirerek Akdeniz’e inmek zamanla Rus Devleti’nin temel politikası olmuş, her fırsattan yararlanarak Boğazları ele geçirmeye, bu mümkün olmazsa, Boğazlar üzerindeki engelleri ortadan kaldırmaya çalışmıştır. Lozan’da Türkiye’yi destekleyip, güçlü Avrupa devletlerinden oluşan bir komisyon istemeyişleri bundandır. Cevap: B
307-Atatürk, 1935 yılındaki bir konuşmasında, “Savaşın ağırlığını göz önüne almayan bazı samimiyetten yoksun liderler, saldırının araçları olmuşlardır. Denetimleri altındaki uluslara ulusçuluğu ve geleneği yanlış bir şekilde göstererek ve kötüye kullanarak onları aldatmışlardır”demiştir.
Atatürk bu sözleriyle hangi ülkelerin politikalarını eleştirmiştir?
A) Fransa ve İngiltere
B) ABD ve SSCB (Sovyetler Birliği)
C) Almanya ve İtalya
D) Yunanistan ve İspanya
E) İngiltere ve Japonya
Çözüm: I. Dünya Savaşı’nın sonuçlarından memnun olmayan Almanya ve İtalya (İtalya I. Dünya savaşının galibi idi ama savaşa geç girdiği için “ganimet” ten yararlandırılmamıştı)‘da rejim değişikliği olmuştur. Almanya’da yönetime gelen Naziler Pangermanizm, İtalya’da iktidarı ele geçiren Faşistler de Büyük Roma ülküsünü gerçekleştirmek için silâhlanmış, saldırgan bir tutum içine girmişlerdir. Bunu gören Atatürk, II. Dünya Savaşı’nın mutlaka çıkacağını söylemiştir (ileri görüşlülüğü).
308-Türkiye, II. Dünya Savaşı’na fiilen katılmadığı halde Türk ekonomisi bu savaştan olumsuz yönde etkilenmiştir. Aşağıdakilerden hangisi buna sebep olarak gösterilemez?
A) Halkın satın alma gücünün azalması
B) Tarafsız kalmak için dış satım yapılmaması
C) Dış alıma bağlı malların sağlanamaması
D) İş gücünün askere alınması yüzünden üretimin gerilemesi
E) Nüfusun hızla artması Cevap: E
309-I. Yabancı okullar sorunu
II. Boğazlar sorunu
III. Musul sorunu
IV. Nüfus değişimi
V. Borçlar sorunu
Yukarıdakilerden hangisi, Türkiye ile Yunanistan arasında anlaşmaz-
lıklara sebep olmuştur?
A) I B) II C) III D) IV E) V
Çözüm: Yabancı okullar ve borçlar Fransa, Musul İngiltere, nüfus değişimi Yunanistan’la aramızda sorun oluşturmuştur.
310-Türkiye’nin 1923-1930 dönemi dış politikasının özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
A) Komşu devletlerle iyi ilişkiler kurma
B) Sorunları barışçı yollarla çözme
C) NATO’nun güçlenmesini sağlama
D) Batı devletleriyle ilişkilerini güçlendirme
E) Lozan Barış Antlaşması’ndan geriye kalan sorunları çözme
Cevap: NATO 1949’da kurulmuştur.
311-Aşağıdakilerden hangisi Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye’ye sağladığı yararlardan biri değildir?
A) Türkiye’nin gerektiğinde boğazları silahlandırabilmesi
B) Doğu Akadeniz’de Türkiye’nin uluslararası güç dengesindeki öneminin
artması
C) Sovyetler Birliği’nin kendini Karadeniz’de güvence altına alması
D) Türkiye’nin egemenliğini sınırlandıran unsurların ortadan kalkması
E) Boğazların tamamen Türkiye’nin denetimine girmesi Cevap: C
312-Türkiye, 1923-1930 arasındaki dönemde, Musul sorunu, yabancı okullar ve nüfus mübadelesi konularını çözmek için uğraşmıştır.
Buna göre 1923-1930 dönemi Türk dış politikasının özellikleri arasında
aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
A) Dünya barışının sağlanması için çalışma
B) İtalya ve Almanya’nın yayılmacılığını önleme
C) Lozan Antlaşması’ndan geriye kalan sorunları çözme
D) Boğazlarda Türk egemenliğini sağlama
E) Uluslar arası barış örgütlerine üye olma Cevap: C
313-Türkiye, 1921-1936 yılları arasındaki dönemde dış politikada,
I. Rusya
II. ABD
III. Fransa
devletlerinden hangileri ile birlikte hareket etmiştir?
A) I B) III C) II D) II- III E) I-II
Çözüm: 1936’ya kadar Türkiye ile dostane ilişkileri olan Rusya, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Boğazlar konusunda Türkiye’ye tam egemenlik vermesi üzerine maskesini atmış, Boğazlar üzerindeki emellerini açıktan söylemeye başlamıştır. II. Dünya savaşı’ndan sonra Stalin önderliğindeki Sovyetler Birliği ile Türkiye’nin yakınlaşması 2004 yılına gelinceye kadar mümkün olmamıştır; Rusya Devlet Başkanı Putin’in ziyareti, iki ülkeyi birbirine az da olsa yakınlaştırmıştır. Cevap: A
314-Balkan Paktı’nın 2. maddesinde, Paktın hiçbir devlete yönelik olmadığı, amacının bir Balkan devletine girişilecek silahlı saldırı karşısında o devletin sınırlarını güvence altına almak olduğu açıklanmıştır. (2000)
Bu açıklama aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?
A) Balkanlardaki mevcut siyasi haritanın sürekli değiştiğinin
B) Balkan Paktı üyelerine bir dış saldırı olasılığının bulunduğunun
C) Balkan Yarımadası’nda başka paktların da kurulduğunun
D) Balkan Paktı üyelerinin, Avrupa ülkelerinden destek beklediğinin
E) Balkan devletleri arasında önemli görüş ayrılıkları olduğunun Cevap: B
315-Türkiye Atatürk döneminde, aşağıdaki uluslar arası kuruluşlardan hangisine üye olmuştur? (2000)
A) Avrupa Konseyi D) Avrupa Topluluğu
B) Kuzey Atlantik Paktı E) Milletler Cemiyeti
C) Birleşmiş Milletler
Çözüm: Türkiye Milletler Cemiyeti’ne 1932, Avrupa Konseyi’ne 1949, Birleşmiş Milletle’e 1945, Kuzey Atlantik Paktı (NATO)’na 1952’de üye olmuştur. Avrupa Topluluğu’na ise henüz üye değildir.
316-I. Musul ve yöresinde yaşayan Türklerin korunması (2001)
II. Musul petrollerinden Irak’a kalan gelirin 25 yıl süreyle %10’unun
Türkiye’ye verilmesi
III. Musul’un Irak’a bırakılması
5 Haziran 1926 tarihinde İngilizlerle yapılan Ankara Antlaşması’nda,
yukarıdaki maddelerden hangileri yer almaz?
A) I B) I-II C) II D) II-III E) III
Çözüm: Antlaşma ile Türkiye, Musul’un İngiliz mandası altındaki Irak’a bırakılmasına razı olmuştur. Musul petrollerinin %10’unu 25 yıl süreyle
kendisine bırakılmasına evet dedirtmişse de, İngiltere, bu hakkından vazgeçmesi hâlinde bir kerede 500.000 İngiliz sterlini önermiş, ekonomik sıkıntıdan dolayı kabûl etmiştir. Antlaşmada, Musul ve yöresindeki Türklerle ilgili hüküm yoktur.
317-Türkiye’nin komşularıyla ve dünya devletleriyle barışçı bir politika izlediğini gösteren aşağıdaki gelişmelerden hangisi Atatürk döneminde gerçekleşmemiştir? (2001)
A) Balkan Antantı’nın imzalanması
B) Milletler Cemiyeti’ne üye olunması
C) İtalya’nın Habeşistan’a saldırmasına tepki gösterilmesi
D) Sadabat Paktı’nın imzalanması
E) Hatay’ın anavatana katılması
Çözüm: Milletler Cemiyeti’ne üyelik 1932, Balkan Antantı’nın imzalanması 1934, İtalya’nın Habeşistan’a saldırması 1935, Sadabat Paktı’nın imzası 1937, Hatay’ın anavatana katılması 1939’da gerçekleşmiştir.
318-Türkiye Musul-Kerkük bölgesini Misak-ı Milli sınırları içinde kabul etmiş ve bu bölgenin milli sınırlar içinde yer alması için uğraşmıştır. Ancak yapılan antlaşma ile, (2002)
- Bugünkü Türkiye-Irak sınırı belirlendi.
- Musul-Kerkük İngiliz mandasındaki Irak’a bırakıldı.
- Musul petrollerinin %10’unun 25 yıl süre ile Türkiye’ye verilmesi kabul
edildi.
Yukarıda maddeleri verilen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Lozan Antlaşması D) Sevr Antlaşması
B) Mudanya Ateşkes Antlaşması E) 1926 Ankara Antlaşması
C) Ankara Antlaşması
Cevap: E (Diğer Ankara Antlaşması, Fransızlarla 1921’de imzaladığımız antlaşmadır).
319-I. Suriye sınırı (2002)
II. Boğazlar sorunu
III. Savaş tazminatı
IV. Batı sınırı
Konularından hangileri Lozan Antlaşması’ndan sonra yeniden günde-
me gelmiştir?
A) I-II B) I-III C) I-II-IV D) II-III E) II-III-IV
Cevap: A
320-Atatürk Balkan ittifakının yapılmasına büyük önem vermiş ve ittifakın gerçekleşmesi için çok çalışmıştır. (2003)
Atatürk’ü böyle bir ittifaka yönelten gelişme aşağıdakilerden hangisi-
dir?
A) Ege adalarının silahlandırılması
B) İtalya ve Almanya’nın yayılmacı politikaları
C) Fransa ve İngiltere’nin yayılmacı politikaları
D) Rusya’nın Türkiye’yi tehdit etmesi
E) II. Dünya Savaşı’nın başlaması Cevap: B
321-20 Temmuz 1936’da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin yapılması aşağıdakilerden hangisinin sona ermesini sağlamıştır? (2003)
A) Genel Borçlar İdaresi’nin D) Kabotaj uygulamasının
B) Kapitülasyonların E) Boğazlar Komisyonu’nun
C) Azınlıklara tanınan ayrıcalıkların Cevap: E
322-Türkiye ve Fransa arasındaki Hatay sorununda İngiltere’nin Türkiye’yi desteklemesinde aşağıdaki olaylardan hangisi etkili olmuştur? (2003)
A) Türkiye’nin yaptığı reformlar
B) Türkiye’nin Cemiyet-i Akvam’a girişi
C) Türkiye’nin Birleşmiş Milletlere üye olması
D) İngiltere’nin Orta Doğu’da çıkarlarının olması
E) Türkiye’nin NATO’ya üye olması
Çözüm: İngiltere Orta Doğu’da güçlü bir devlet istemiyordu. Cevap: D
323-Fransa, Suriye’deki manda yönetimini kaldırarak burada bağımsızlığı öngören bir antlaşma yapmıştır. (2004)
Bu durum aşağıdakilerden hangisine neden olmuştur?
A) Musul sorunu D) Borçlar sorunu
B) Hatay sorunu E) Yabancı okullar sorunu
C) Boğazlar sorunu Cevap: B
324-Türkiye, 1932 yılında aşağıdakilerden hangisine üye olmuştur? (2004)
A) Birleşmiş Milletler D) Balkan Antantı
B) Milletler Cemiyeti E) Sadabat Paktı
C) Lahey Adalet Divanı Cevap: B
325-Türkiye ile Yunanistan arasında (2004)
I. Nüfus değişimi
II. Tazminat
III. Ege adalarının silahsızlandırılması
konularından hangisi Lozan Antlaşması’ndan sonra bir sorun olarak
devam etmiştir?
A) I B) II C) III D) I-III E) II-III Cevap: D
326-I. Savaşın tüm dengeleri altüst etmesi (2004)
II. Balkan Antantı’nın aynı yörede bulunan devletler arasında yapılmış
Olması
III. Boğazların Türk egemenliğine geçmesi
Balkan Antantı’nın II. Dünya Savaşı’nda işlevini yitirmesinde, yukarı-
dakilerden hangisi etkili olmuştur?
A) I B) II C) III D) I-III E) II-III Cevap: A
ATATÜRK İLKELERİ
327-“Her millet, kendi devletini kurup, kendi isteğine göre kendisini yönetmelidir” görüşü, aşağıdakilerin hangisinde verilen ilkelere uygundur?
A) Milliyetçilik - Halkçılık D) Lâiklik - Halkçılık
B) Devletçilik - İnkılapçılık E) İnkılâpçılık - Lâiklik
C) Devletçilik - Lâiklik
Çözüm: Her milletin kendi devletini kurması Milliyetçilik, her toplumun da kendi isteğine göre kendisini yönetmesi Halkçılık İlkesi’nin esâsıdır (Cumhuriyetçilik İlkesi Halkçılık İlkesi ile doğrudan ilgilidir).
328-Bir devletin yönetimindeki çeşitli toplumsal gruplara yasalar önünde kesin eşitlik sağlaması, aşağıdaki ilkelerden hangisinin uygulandığına kanıt olabilir?
A) Milliyetçilik C) Lâiklik E) Halkçılık
B) Devletçilik D) İnkılâpçılık Cevap: E
329-Halkçılık, aşağıdaki Atatürk ilkelerinden hangilerinin doğal bir sonucudur?
A) Devletçilik - Lâiklik D) Milliyetçilik - Lâiklik
B) Devletçilik - İnkılâpçılık E) Cumhuriyetçilik - Milliyetçilik
C) İnkılâpçılık - Lâiklik
Çözüm: Halkçılık İlkesi, Cumhuriyetçilik İlkesi’nin esâsını oluşturur. Halkçılık İlkesi’nin dayandığı halk ise, milletle ilgilidir. Milliyetçilik İlkesi’nde de millî egemenlik anlayışı vardır. Cevap : E
330-1934’de çıkarılan bir kanunla, toplumsal sınıfları ve ayrıcalıkları belirten unvanların kaldırılması, aşağıdakilerin hangisiyle en yakından ilgilidir?
A) Lâiklik C) Halkçılık E) Devletçilik
B) Milliyetçilik D) Cumhuriyetçilik Cevap: C
331-Aşağıdaki ilkelerden hangisi vicdan özgürlüğünü güvence altına alma amacını gütmektedir?
A) Lâiklik B) İnkılâpçılık C) Devletçilik D) Milliyetçilik E) Halkçılık
Cevap: A
332-Atatürk’ün temel hedeflerinden biri sanayi kuruluşlarına ağırlık vermekti. Ancak halkın elinde bu amaç için yeterli sermaye ve teknolojik birikim yoktu.
Bu durum aşağıdaki ilkelerden hangisini zorunlu kılmıştır?
A) Halkçılık B) Milliyetçilik C) İnkılâpçılık D) Lâiklik E) Devletçilik
Cevap: E
333-Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye’de Devletçilik İlkesi’nin kabûl edilmesi için doğrudan bir gerekçe olamaz?
A) Teşvik-i Sanayi Kanunu’ndan beklenenin gerçekleşmemesi
B) İhtiyaçtan fazla üretime geçilmek istenmesi
C) Özel kesimde yeterli sermaye birikiminin olmaması
D) Ülkedeki üretimin temel ihtiyaçları bile karşılayamaması
E) Doğal kaynaklardan yararlanmaya çalışılması
Çözüm: içinde üretim, yatırım, sermaye, teknoloji, sanayi gibi terimler doğrudan ilgilidir. Bunları elersek geriye E seçeneği kalıyor. Doğal kaynaklardan yararlanma, amaca ulaşmak için bir araçtır.
334-Bir ülkede demokrasinin gerçekleştirilmesi öncelikle aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
A) Halkçılık ve çağdaşlığa D) Bağımsızlık ve milli egemenliğe
B) Lâiklik ve Devletçiliğe E) Bilimsellik ve Milliyetçiliğe
C) Cumhuriyetçilik ve İnkılâpçılığa
Çözüm: Bağımsız olmayan bir ülke, içeride ve dışarıda özgür iradesiyle hareket edemez. Demek ki, öncelikle bağımsızlık ilkesi (bütünleyici ilkelerden biri) şarttır. Buradan cevaba gidilebilir. Demokrasi, millî egemenlik esâsına dayanır. Demokrasi ile Cumhuriyet kavramını karıştırmamak gerek. Her cumhuriyette demokrasi olmaz. Cevap: D
335-“Çağımızda millî iradeye uyulması zorunludur. Bu sebeple Meclisin toplantıya çağırılması gerekir. Bu yolla, millet ve ülkenin kaderi üzerinde alınacak kararların Meclis denetimine sunulması şarttır.”
Sivas kongresi’nde alınan bu karar, aşağıdakilerden hangisinin gerçek-
leştirilmesi için atılmış olan önemli bir adımdır?
A) Çağdaşlık C) Demokrasi E) Lâiklik
B) Devletçilik D) Yasalar önünde eşitlik
Çözüm: Millî irade, meclis, meclisin denetimi gibi kavramlar demokrasi ilkesinin içinde yer alır.Bir milletin geleceğiyle ilgili kararları kendi iradesi ile seçtiği meclisin üstlenmesi (temsilî demokrasi), ancak demokratik yönetimlerde olur. Demokrasinin azlığı çokluğu ayrı bir tartışma konusu.
336-I. Şer’iye ve Evkâf Vekâleti’nin kaldırılması
II. Saltanatın kaldırılması
III. TBMM’nin açılması
yeniliklerinden hangileri,Cumhuriyetçilik İlkesi ile doğrudan ilgilidir?
A) I B) II C) III D) I-II E) II-III Cevap: E
337-Atatürk’ün şapka, harf ve takvim alanlarında gerçekleştirdiği yenilikler aşağıdaki ilkelerin hangisiyle ilgilidir?
A) İnsan ve insanlık sevgisi D) Millî bağımsızlık
B) Millî egemenlik E) Çağdaşlık ve Batılılaşma
C) Ülke bütünlüğü Cevap: E
338-Aşağıdakilerden hangisi lâikliğin Türk toplumuna sağladığı faydalardan biridir?
A) Azınlıklar bahane edilerek iç işlerimize karışılmasının engellenmesi
B) Önemli yatırımların devlet eliyle gerçekleştirilmesi
C) Kalkınmada bölgeler arası farklılıkların giderilmesi
D) Teknik eleman açığının kapatılması
E) Ülkede din, dil ve ırk birliğinin sağlanması Cevap: A
339-Atatürk Milliyetçiliği’nin temel ögesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Siyasî varlıkta birlik C) Kadın erkek eşitliği E) Din birliği
B) Irk ve köken birliği D) Yurt birliği Cevap: A
340-Kurtuluş Savaşı’ndan sonra Atatürk’ün tâviz vermediği temel ilkeler aşağıdakilerden hangisidir?
A) Devletçilik - Milliyetçilik D) Milliyetçilik - Cumhuriyetçilik
B) Cumhuriyetçilik - Lâiklik E) Devletçilik - Lâiklik
C) Cumhuriyetçilik - Çağdaşlık Cevap: B
341-Atatürk ilkelerinden hangisi vatanın düşman işgâlinden kurtarılmasında önemli rol oynamıştır?
A) Milliyetçilik C) Devletçilik E) Lâiklik
B) İnkılâpçılık D) Cumhuriyetçilik Cevap: A
342-Toplum hayatında ayrıcalıksız, sınıfsız ve kaynaşmış bir ortam oluşturan Atatürk ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cumhuriyetçilik C) İnkılâpçılık E) Halkçılık
B) Milliyetçilik D) Devletçilik Cevap: E
343-Atatürk’ün Devletçilik İlkesi, aşağıdaki ilkelerden hangisinin zorunlu sonucudur?
A) Halkçılık C) İnkılâpçılık E) Cumhuriyetçilik
B) Lâiklik D) Milliyetçilik Cevap: A
344-Cumhuriyetçilik, millî egemenlik ve milliyetçiliğin doğal sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) İnkılâpçılık C) Devletçilik E) Bağımsızlık
B) Lâiklik D) Halkçılık Cevap: D
345-I. Devletçilik
II. Milliyetçilik
III. İnkılâpçılık
Yukarıdakilerden hangileri, Atatürk ilkelerinin canlı kalmasını sağla-
mıştır?
A) I B) II C) III D) I-II E) II-III Cevap: C
346-Vatandaş haksızlığa uğradığı zaman, herkese eşit biçimde uygulanan yasalarla hakkını arar. (1999)
Bu anlayış aşağıdaki ilkelerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?
A) Milliyetçilik C) İnkılapçılık E) Cumhuriyetçilik
B) Halkçılık D) Devletçilik Cevap: B
347-Türkiye’de Devletçilik ilkesi hangi yıldan başlayarak uygulamaya konulmuştur? (2000)
A) 1927 C) 1939 E) 1929
B) 1940 D) 1933 Cevap: E
348-Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, aşağıdaki ilkelerden hangisini kötüye kullanarak Şeyh Sait Ayaklanması’na ortam hazırlamıştır? (2001)
A) Halkçılık C) İnkılapçılık E) Milliyetçilik
B) Devletçilik D) Laiklik Cevap: D
349-Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.”(hayatta en gerçek yol gösterici bilimdir.) sözü aşağıdaki ilkelerden en çok hangisiyle ilişkilidir? (2001)
A) Halkçılık C) İnkılapçılık E) Cumhuriyetçilik
B) Laiklik D) Devletçilik Cevap: C
350-Aşağıdakilerden hangisi Atatürk’ün milliyetçilik anlayışını yansıtmaz? (2002)
A) Akılcı ve insancıldır
B) Çağdaş ve akılcıdır
C) Sınıf egemenliğini esas alır
D) Ülke ve millet bütünlüğünü esas alır
E) Sınıflar arası egemenliği reddeder Cevap: C
351-Aşağıdaki Atatürk ilkelerinden hangisi ilk önce yaşama geçirilmiştir? (2002)
A) İnkılapçılık C) Cumhuriyetçilik E) Halkçılık
B) Devletçilik D) Laiklik Cevap. E
352-I. İnkılapların temel dayanağı olma (2002)
II. Akıl ve bilime dayanma
III. Birbirini tamamlayıcı nitelikte olma
özelliklerinden hangileri Atatürk ilkelerinin tümü için geçerlidir?
A) I B) II C) III D) I-II E) I-II-III Cevap: E
353-Aşar vergisi, (2003)
I. Ürünün az olduğu yıllarda da alınması
II. Vergiyi toplayanların kendi masraflarını da katarak almaları
III. Bu verginin belli bir oranda alınması
özelliklerini taşıyordu. Cumhuriyetin ilk yıllarında kaldırılan bu vergi toplama yöntemi, Atatürk ilkelerinden “Halkçılık” ilkesine de aykırı özellikler taşımaktaydı.
Bu vergi toplama yönteminin yukarıda verilen özelliklerden hangileri
Atatürk’ün “Halkçılık” ilkesine aykırıdır?
A) I-II B) I-III C) II-III D) I-II-III E) II
Cevap: A (vergilerin belli bir oranda toplanması her ülkede uygulanan olağan bir durumdur).
354-Cumhuriyetçilik ilkesi aşağıdaki ilkelerden hangisiyle doğrudan ilgilidir? (2004)
A) Halkçılık C) Milliyetçilik E) İnkılapçılık
B) Devletçilik D) Laiklik
Cevap: A
355-Cumhuriyet döneminde yabancıların elindeki demiryollarının tümünün satın alınması ve bütünüyle yabancı sermayeye dayanan sanayileşme modeli yerine devlet tarafından öz kaynakları temel alan sistemin uygulanması, (2004)
I. Milliyetçilik
II. Devletçilik
III. Laiklik
yukarıdakilerden hangisiyle ilgili değildir?
A) I B) II C) III D) I-III E) II-III Cevap: C
|
|
|
| Kenevir Ekimi ve Kontrolü Hakkında Yönetmelik |
|
Yazar: Mr.Muhendis - 02-06-2013, 05:27 AM - Forum: Tarla Bitkileri
- Yorum Yok
|
 |
KENEVİR EKİMİ VE KONTROLÜ HAKKINDA YÖNETMELİK
Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığından:
Yayımlandığı Resmi Gazete Tarihi: 21/10/1990
Yayımlandığı Resmi Gazete Sayısı: 20672
BİRİNCİ BÖLÜM : Genel Hükümler
Amaç
Madde 1 - Bu Yönetmelik kenevire bağlı olarak uyuşturucu madde üretiminin önlenmesi amacıyla, kenevir ekimi yapılacak bölgelerin tesbiti, ekimlerin izne bağlanması, gerekli kontrollerin yapılması ve izinsiz ekimlere yapılacak işlemlere ait usul ve esasları belirlemek üzere hazırlanmıştır.
Kapsam
Madde 2 - Bu Yönetmelik, kenevir ekiminin yapılmasına izin verilecek il ve ilçelerin tesbit edilmesi, ekim izni alınmasında izlenecek usul ve esasları, ekimlerin kontrolü, hasadı, izinsiz ilişkilere uygulanacak işlemleri ve kontrollerde görevli personelin yetiştirilmesi ilgili çalışmaları kapsar.
Hukuki Dayanak
Madde 3 - Bu Yönetmelik, Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında 3116 sayılı Kanununun 33 üncü maddesi ile 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanunun 3652 sayılı Kanun ile değişik 23 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Tanımlar
Madde 4 - Bu Yönetmelikte geçen :
Bakanlık: Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığını ,
İl Müdürlüğü: Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığının İllerdeki Müdürlüğünü ,
İlçe Müdürlüğü: Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığının İlçelerdeki Müdürlüğünü,
Kenevir: Saplarından lif ile kağıt ve yakacak hammaddesi, tohumlarından yağ ve dişi bitkilerin çiçekli veya meyveli dal uçlarından esrar elde edilebilen, mahalli olarak bazı yörelerde kendir, hintkeneviri, çedene, veya çetene olarak isimlendirilen başta cannabis sativa ssp sativa ve cannabis sativa ssp indica olmak üzere cannabis cinsine bağlı kültürü yapılan bütün tür ve alt türlere ait bitkiler.
Lif: Kenevir saplarından elde edilen ve birçok maksatla kullanılan bitkisel materyali.
Tohum: Kenevir saplarından elde edilen, genelde yağlık, çerezlik ve kuş yemi olarak kullanılan tohumu veya keneviri üretimi için gerekli olan tohumu ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM : Ekimle ilgili hükümler
Ekim Bölgeleri
Madde 5 - Lif, tohum veya her iki amaca yönelik kenevir ekimlerine müsaade edilecek İl ve İlçeler aşağıda gösterilmiştir. Bu İl ve İlçelerin dışında her ne maksatla olursa olsun kenevir ekimi yasaktır.
İl'in Adı : İlçenin Adı
Amasya Bütün İlçeler
Antalya "
Burdur "
Çorum "
İzmir "
Kastamonu "
Kayseri "
Kütahya "
Malatya "
Ordu "
Samsun "
Sinop "
Tokat "
Uşak "
Urfa "
Yozgat "
Rize "
Zonguldak "
Bartın "
Karabük "
Yeniden Ekim Bölgesi İhdası
Madde 6 - Ekim bölgelerini azaltmak veya çoğaltmak Bakanlık yetkisindedir. Yapılacak tetkik ve değerlendirmelere göre gerektiğinde talimatla yeniden ekim bölgeleri ihdas edilebileceği gibi mevcut ekim bölgeleri de iptal edilebilecektir.
Ekim İzni Müracaatı
Madde 7 - Her ne maksatla olursa olsun kenevir ekimi yapacak çiftçiler , İl veya İlçe Müdürlüklerinden izin almak zorundadırlar. Çiftçiler her yıl 1 Ocak - 28 Şubat tarihleri arasında bulundukları yerin İl veya İlçe Mülki amirliklerine ( EK - 1 ) 'deki dilekçe örneğine göre doldurulmuş bir dilekçe ile müracaat ederler. Dilekçede ekiliş amacı olan Lif ve tohum ayrı ayrı belirtilir. Müracaat tarihleri dışında çiftçi müracaatları değerlendirilmez ve kenevir ekim izni verilmez.
Ekim İzni Verilmesi
Madde 8 - Kenevir ekimi izni için müracaat eden üreticilerin dilekçeleri, bu iş için İl veya İlçe Müdürlüklerinde tutulan müracaat defterinde kayıt edilir ve müracaatçıya müracaatının alındığına dair bir belge verilir. İl veya İlçe Müdürlüklerinde görevli teknik elemanlarca müracaatçının tarlaları görülür, tarlaların müracaat formuna uygun olup olmadığı tespit edilir ve birer krokileri çizilerek dosyasına konur. Tarlalar müracaat formundaki bilgilere uygunsa müracaatçıya (Ek - 2)'deki örneğe göre Kenevir Ekim İzin Belgesi verilir.
İzinsiz Ekimler
Madde 9 - İzinsiz yapılan kenevir ekimleri hangi amaca yönelik olursa olsun kanun hükümlerine göre imha edilir ve ekici hakkında cezai işlemler uygulanır.
İzin belgesi alınmasına rağmen belgede belirtilen alandan fazla yerde veya izin belgesinde kayıtlı yerden başka yerde ekim yapanlar hakkında da 1. fıkradaki hükümler uygulanır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM : Kontrol İşleri
Kontrol Mercii
Madde 10 - Kenevir ekimi için izin verilen ve ekim yapılar yerler, izin veren İl ve İlçe Müdürlüklerince ekimden hasada kadar devamlı kontrol altında tutulur ve amaca yönelik ekim yapılıp yapılmadığı izlenir. Ekim bölgeleri dışında yapılan kaçak kenevir ekimleri de İl ve İlçe Müdürlüklerince izlenir ve kaçak ekimler hakkında mevzuat hükümleri uygulanır.
Kontrol Zamanı
Madde 11 - İl ve İlçe Müdürlükleri teknik elemanları tarafından kenevir ekimleri, ekiminden hasadına kadar kontrol edilir. Teknik elemanlar kendi sorumluluk bölgelerindeki ekilişleri en az ayda bir defa kontrol ederler ve kontrol sonuçları her ekicinin kartına işlenir.
Kontrollerde Dikkat Edilecek Hususlar:
Madde 12 - Kontrollerde dikkat edilecek hususlar şunlardır;
a) Kontrollerde esas amaç, esrar üretimine mani olmakla beraber kenevir üretim tekniği konusunda da çiftçilere yardımcı olmaktır.
b) Kontrollerde ilk defa ekiliş izni olup olmadığına bakılır ve beyan edilen ekiliş miktarının aşılıp aşılmadığı tesbit edilir.
c) Ekiliş amacı dışında kullanılmasına kesinlikle müsaade edilmeyecektir. Bu yolda işaretlere rastlandığı takdirde çitçiler ikaz edilir, ikaza uymayanlar için kanuni işlemler yapılarak izni iptal edilir.
d) Kontrollerde çiftçilere kenevir ekimi, bakımı ve hasadı konularında teknik bilgiler götürülerek çiftçilerin daha teknik ve verimli çalışmaları sağlanır.
e) Bitkilerden esrar alınabilecek çiçeklenmeden tohum elde edilmesi ve havuzlamaya kadar olan dönemlerdeki kontroller çok daha hassasiyetle yapılır.
f) Her kontrolden sonra tesbit edilen hususlar çiftçi kontrol kartlarına işlenir.
Kontrollerde Görevli Personel
Madde 13 - Kenevir ekim bölgelerindeki İl ve İlçe Müdürlüklerinde, ekiliş alanları dikkate alınarak yeterli sayıda teknik eleman görevlendirilir. Teknik elemanlar ziraat yüksek mühendisi ve ziraat mühendisi olur. Bunların bulunmadığı yerlerde ziraat teknisyenleri görevlendirilir. Görevlendirilen teknik elemanlar en kısa zamanda Bakanlığa bildirir. Bakanlıkça düzenlenecek hizmetiçi eğitim programları ile teknik elemanların kenevir tarımı ve kontrolü hususlarında yetiştirilmeleri sağlanır. Teknik elemanların görevleri ile ilgili her türlü ihtiyaçları görevli oldukları İl ve İlçe Müdürlüklerince karşılanır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM : Yürürlük Hükümleri
Yürürlük
Madde 14 - Bu Yönetmelik yayımı tarihinden itibaren yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde 15 - Bu Yönetmelik hükümleri Tarım Orman ve Köyişleri Bakanı tarafından yürütülür.
|
|
|
|